#1
بفرمود کسری به کارآگهان
✦
که جویند راز وی اندر نهان
“Khosrow commanded his secret informants to softly investigate his son's hidden character.”
#2
نگه داشتندی به روز و به شب
✦
اگر داستان را گشادی دو لب
“They observed him by day and by night, recording whenever his lips opened to speak.”
#3
ز کاری که کردی بدی با بهی
✦
رسیدی بشاه جهان آگهی
“Whatever deed he performed, whether bad or good, news of it reached the King of the World.”
#4
به بوزرجمهر آن زمان شاه گفت
✦
که رازی همی‌داشتم در نهفت
“Then the Shah said to Bozorgmehr: 'I have kept a secret hidden within my heart.'”
#5
ز هفتاد چون سالیان درگذشت
✦
سر و موی مشکین چو کافور گشت
“'Now that my years have exceeded seventy, my musky black hair has turned white as camphor.'”
#6
چومن بگذرم زین سپنجی سرای
✦
جهان رابباید یکی کدخدای
“'When I pass from this transient abode, the world will require a ruler and guardian,'”
#7
که بخشایش آرد به درویش بر
✦
به بیگانه و مردم خویش بر
“'One who shows mercy to the destitute, to the stranger, and to his own kin,'”
#8
ببخشد بپرهیزد از مهر گنج
✦
نبندد دل اندر سرای سپنج
“'Who gives generously, refrains from loving treasure, and ties not his heart to this ephemeral world.'”
#9
سپاسم ز یزدان که فرزند هست
✦
خردمند و دانا و ایزد پرست
“'My praise be to God that I possess a child who is wise, knowledgeable, and God-fearing.'”
#10
وز ایشان بهرمزد یازان ترم
✦
برای و بهوشش فرازان ترم
“'Among them, I find Hormozd most capable, soaring highest in wisdom and understanding.'”
#11
ز بخشایش و بخشش و راستی
✦
نبینم همی در دلش کاستی
“'In mercy, generosity, and truthfulness, I behold no flaw in his heart.'”
#12
کنون موبدان و ردان را بخواه
✦
کسی کو کند سوی دانش نگاه
“'Now summon the Mobads and the wise sages—those who turn their gaze toward true knowledge.'”
#13
بخوانیدش و آزمایش کنید
✦
هنر بر هنر بر فزایش کنید
“'Call him forth and put him to the test, so that virtue may add unto virtue.'”
#14
شدند اندران موبدان انجمن
✦
ز هر در پژوهنده و رای زن
“The high priests and scholars gathered in council, seekers of knowledge and wise counselors from every path.”
#15
جهانجوی هرمزد را خواندند
✦
بر نامدارنش بنشاندند
“They summoned the world-seeking Hormozd and seated him among the illustrious notables.”
#16
نخستین سخن گفت بوزرجمهر
✦
که ای شاه نیک اختر خوب چهر
“Bozorgmehr spoke the first words: 'O fair-visaged prince of fortunate star!'”
#17
چه دانی کزو جان پاک و خرد
✦
شود روشن وکالبد برخورد
“'What do you know by which the pure soul and reason are enlightened, and the physical body benefits?'”
#18
چنین داد پاسخ که دانش به است
✦
که داننده برمهتران بر مه است
“Hormozd answered: 'Knowledge is best, for the knowing man stands greater than all leaders.'”
#19
بدانش بود مرد را ایمنی
✦
ببندد ز بد دست اهریمنی
“'Through knowledge man attains security, and binds the evil hand of Ahriman.'”
#20
دگر بردباری و بخشایشست
✦
که تن را بدو نام و آرایشست
“'Next are forbearance and forgiveness, which give renown and splendor to the body.'”
#21
بپرسید کز نیکوی سودمند
✦
بگو ازچه گردد چو گردد بلند
“Bozorgmehr asked: 'Tell me, when goodness rises high, how does it yield benefit?'”
#22
چنین داد پاسخ که آنک از نخست
✦
بنیک و بد آزرم هرکس بجست
“He answered: 'He who from the start respects the honor of everyone in good and ill,'”
#23
بکوشید تا بردل هرکسی
✦
ازو رنج بردن نباشد بسی
“'And strives so that no great hardship reaches any heart because of him.'”
#24
چنین داد پاسخ که هرکس که داد
✦
بداد از تن خود همو بود شاد
“He further answered: 'Whoever delivers justice from his own person, he himself shall be joyous.'”
#25
نگه کرد پرسنده بوزرجمهر
✦
بدان پاکدل مهتر خوب چهر
“The questioner Bozorgmehr looked upon that pure-hearted, fair-visaged leader.”
#26
بدو گفت کز گفتنی هرچ هست
✦
بگویم تو بشمر یکایک بدست
“He said: 'Of all that can be asked, I shall recite them for you to count one by one upon your fingers.'”
#27
سراسر همه پرسشم یادگیر
✦
به پاسخ همه داد بنیاد گیر
“'Remember all my queries in full, and ground every response in absolute justice.'”
#28
سخن را مگردان پس و پیش هیچ
✦
جوانمردی وداد دادن بسیچ
“'Do not alter the words back or forth; prepare to offer chivalry and righteousness.'”
#29
اگر یادگیری چنین بی‌گمان
✦
گشادست برتو در آسمان
“'If you grasp them without doubt, the gates of heaven are unlocked unto you.'”
#30
که چندین به گفتار بشتافتم
✦
ز پرسنده پاسخ فزون یافتم
“'Though I hastened in speech, I found from the respondent answers far surpassing the questions.'”
#31
جهاندار آموزگار تو باد
✦
خرد جوشن و بخت یار تو باد
“'May the Lord of the World be your teacher; may wisdom be your coat of mail and fortune your ally!'”
#32
کنون هرچ دانم بپرسم ز داد
✦
توپاسخ گزار آنچ آیدت یاد
“'Now whatever I know regarding justice I shall ask; offer the reply as it comes to your recollection.'”
#33
ز فرزند کو بر پدر ارجمند
✦
کدامست شایسته و بی‌گزند
“'Of the children precious to a father, which one is truly worthy and free of harm?'”
#34
ببخشایش دل سزاوار کیست
✦
که بر درد او بر بباید گریست
“'Who is worthy of heart-felt compassion, over whose pain one ought to weep?'”
#35
ز کردار نیکی پشیمان کراست
✦
که دل بر پشیمانی او گواست
“'Who regrets doing a good deed, whose heart bears witness to his own remorse?'”
#36
سزاکیست کو را نکوهش کنیم
✦
ز کردار او چون پژوهش کنیم
“'Who deserves blame when we examine his actions and deeds?'”
#37
ز گیتی کجا بهتر آید گریز
✦
که خیزد از آرام او رستخیز
“'From where in the world is it best to flee, where remaining at rest brings upheaval?'”
#38
بدین روزگار از چه باشیم شاد
✦
گذشته چه بهتر که گیریم یاد
“'In these days, by what should we be joyful, and what past events are best remembered?'”
#39
زمانه که او را بباید ستود
✦
کدامست وما از چه داریم سود
“'Which era or time ought to be praised, and from what do we truly profit?'”
#40
گرانمایه‌تر کیست از دوستان
✦
کز آواز او دل شود بوستان
“'Who among friends is most precious, whose voice turns the heart into a lush garden?'”
#41
کرا بیشتر دوست اندر جهان
✦
که یابد بدو آشکار ونهان
“'Who possesses the most friends in the world, revealed openly and kept in secret?'”
#42
همان نیز دشمن کرا بیشتر
✦
که باشد برو بر بداندیش‌تر
“'Likewise, who has the most enemies who harbor ill intentions toward him?'”
#43
سزاوار آرام بودن کجاست
✦
که دارد جهاندار ازو پشت راست
“'Where is the place worthy of tranquility, by which the ruler stands firm and erect?'”
#44
ز گیتی زیانکارتر کارچیست
✦
که بر کرده خود بباید گریست
“'What is the most harmful deed in the world, for which one must weep over one's own actions?'”
#45
ز چیزی که مردم همی‌پرورد
✦
چه چیزیست کان زودتر بگذرد
“'Of the things that nurture mankind, which is the quickest to pass away?'”
#46
ستمکاره کش نزد اوشرم نیست
✦
کدامست کش مهر وآزرم نیست
“Who is the tyrant that feels no shame, and who is he that lacks both love and reverence?”
#47
تباهی بگیتی ز گفتار کیست
✦
دل دوستانرا پر آزار کیست
“Through whose speech does corruption enter the world, and who fills the hearts of friends with affliction?”
#48
چه چیزیست کان ننگ پیش آورد
✦
همان بد ز گفتار خویش آورد
“What is that thing which brings forth disgrace, and causes evil to stem from one's own words?”
#49
بیک روز تا شب برآمد ز کوه
✦
ز گفتار دانا نیامد ستوه
“From dawn until night rose beyond the mountain, none grew weary of the wise man's discourse.”
#50
چو هنگام شمع آمد از تیرگی
✦
سرمهتران تیره از خیرگی
“When darkness called for candles to be lit, the heads of the nobles grew clouded with amazement.”
#51
ز گفتار ایشان غمی گشت شاه
✦
همی‌کرد خامش بپاسخ نگاه
“The King grew sorrowful at their silence, silently searching for a fitting response.”
#52
گرانمایه هرمزد برپای خاست
✦
یکی آفرین کرد بر شاه راست
“Then noble Hormozd stood upon his feet, and offered true praise unto the King:”
#53
که از شاه گیتی مبادا تهی
✦
همی‌باد بر تخت شاهنشهی
“'May the world never be empty of the King; long may he reign upon the imperial throne!'”
#54
مبادا که بی‌تو ببینیم تاج
✦
گر آیین شاهی وگر تخت عاج
“'May we never behold the crown, the royal customs, or the ivory throne without thy presence!'”
#55
به پوزش جهان پیش تو خاک باد
✦
گزند تو را چرخ تریاک باد
“'In humility, may the world be dust before thee, and may the sphere of heaven serve as an antidote to any harm that touches thee!'”
#56
سخن هرچ او گفت پاسخ دهم
✦
بدین آرزو رای فرخ نهم
“'Whatever words he uttered, I shall answer, directing my blessed mind toward this noble desire.'”
#57
ز فرزند پرسید دانا سخن
✦
وزو بایدم پاسخ افگند بن
“'The sage inquired regarding the son, and it falls upon me to lay the foundation of the reply.'”
#58
به فرزند باشد پدر شاددل
✦
ز غمها بدو دارد آزاد دل
“'A father's heart finds joy in his child, and through him his soul is freed from sorrows,'”
#59
اگر مهربان باشد او بر پدر
✦
به نیکی گراینده و دادگر
“'If the child be loving toward his father, inclined to goodness, and devoted to justice.'”
#60
دگر آنک بر جای بخشایست
✦
برو چشم را جای پالایشست
“'Next, regarding the fitting place for mercy, where the eyes may shed tears of sorrow and compassion:'”
#61
بزرگی که بختش پراگنده گشت
✦
به پیش یکی ناسزا بنده گشت
“'A nobleman whose fortune has scattered away, who has fallen subject to a worthless serf.'”
#62
ز کار وی ار خون خروشی رواست
✦
که ناپارسایی برو پادشاست
“'It is fitting to weep tears of blood for his plight, for an unrighteous man now holds sway over him.'”
#63
دگر هر که با مردم ناسپاس
✦
کند نیکویی ماند اندر هراس
“'Moreover, whoever shows kindness to an ungrateful person shall ever abide in anxiety and fear.'”
#64
هران کس که نیکی فرامش کند
✦
خرد رابکوشد که بیهش کند
“'Whosoever forgets a good deed strives to dull and deaden his own intellect.'”
#65
دگر گفت ازآرام راه گریز
✦
گرفتن کجا خوبتر از ستیز
“'Further, he asked where fleeing from tranquility is better than engaging in strife:'”
#66
به شهری که بیداد شد پادشا
✦
ندارد خردمند بودن روا
“'In a realm where tyranny becomes the sovereign, a wise man deems it unfit to remain.'”
#67
ز بیدادگر شاه باید گریز
✦
کزان خیزد اندر جهان رستخیز
“'One must flee from an oppressive king, for from his misrule a calamity arises in the world.'”
#68
چه گوید که دانی که شادی بدوست
✦
برادر بود با دلارام دوست
“'What says he of one in whom joy resides, who is like a brother to a beloved companion?'”
#69
دگر آنک پرسد ز کار زمان
✦
زمانی کزو گم شود بدگمان
“'Next, he inquires concerning the age—an era wherein all ill suspicions vanish:'”
#70
روا باشد ار چند بستایدش
✦
هم اندر ستایش بیفزایدش
“'It is fitting, however much one praises such an era, to add even greater praise unto it.'”
#71
دگر آنک پرسید ازمرد دوست
✦
ز هر دوستی یارمندی نکوست
“'Next he asked regarding a loyal friend: in every friendship, active aid and devotion are best.'”
#72
توانگر بود چادر او بپوش
✦
چو درویش باشد تو با او بکوش
“'If he be wealthy, cover his faults; if he be poor, strive earnestly to assist him.'”
#73
کسی کو فروتن‌تر و رادتر
✦
دل دوستانش بدو شادتر
“'Whosoever is more humble and generous, the hearts of his friends are all the gladder with him.'”
#74
دگر آنک پرسد که دشمن کراست
✦
کزو دل همیشه بدرد و بلاست
“'Next, he asks who incurs an enemy that leaves his heart in perpetual pain and affliction:'”
#75
چوگستاخ باشد زبانش ببد
✦
ز گفتار او دشمن آید سزد
“'When a man's tongue is bold in speaking ill, it is fitting that enemies arise from his own speech.'”
#76
دگر آنک پرسید دشوار چیست
✦
بی‌آزار را دل پر آواز کیست
“'Further, he asked what is most grievous, and whose heart fills a harmless man with distress:'”
#77
چو بد بود وبد ساز با وی نشست
✦
یکی زندگانی بود چون کبست
“'When an evil and malicious companion resides with him, life becomes bitter like colocynth.'”
#78
دگر آنک گوید گوا کیست راست
✦
که جان وخرد برگوا برگواست
“'Next, he asks who is a truthful witness, such that soul and intellect confirm his testimony:'”
#79
به از آزمایش ندیدم گوا
✦
گوای سخنگوی و فرمانروا
“'I have seen no better witness than experience—an articulate witness that commands authority.'”
#80
زیانکارتر کار گفتی که چیست
✦
که فرجام ازان بد بباید گریست
“'You asked what deed is most ruinous, the evil outcome of which brings forth tears at last:'”
#81
چوچیره شود بر دلت بر هوا
✦
هوا بگذرد همچو باد هوا
“When desire holds sway over your heart, that passion passes like a fleeting breath of wind.”
#82
پشیمانی آرد بفرجام سود
✦
گل آرزو را نشاید بسود
“In the end it brings only regret, for the blossom of vain desire can never truly be enjoyed.”
#83
دگر آنک گوید که گردان ترست
✦
که چون پای جویی بدستت سرست
“As for him who is deemed fickle: when you seek his feet, his head ends up in your hand.”
#84
چنین دوستی مرد نادان بود
✦
سرشتش بد و رای گردان بود
“Such a companion is an ignorant man, evil by disposition and unstable in judgment.”
#85
دگر آنک گوید ستمکاره کیست
✦
بریده دل ازشرم و بیچاره کیست
“And further, as to who the oppressor is, who has shed all shame, and who is truly helpless:”
#86
چوکژی کند مرد بیچاره خوان
✦
چو بی شرمی آرد ستمکاره خوان
“When a man commits deceit, call him helpless; when he casts off shame, call him an oppressor.”
#87
هرآنکس که او پیشه گیرد دروغ
✦
ستمکاره‌ای خوانمش بی‌فروغ
“Whosoever makes falsehood his practice, I deem him a lusterless and dark-hearted tyrant.”
#88
تباهی که گفتی ز گفتار کیست
✦
پرآزارتر درد آزار کیست
“As for the ruin caused by speech of which you spoke, and whose hurtful pain is the most bitter:”
#89
سخن چین و دو روی و بیکار مرد
✦
دل هوشیاران کند پر ز درد
“The slanderer, the double-dealer, and the idle fool fill the hearts of the wise with sorrow.”
#90
بپرسید دانا که عیب از چه بیش
✦
که باشد پشیمان ز گفتار خویش
“The wise questioner asked: What is the greatest defect that leaves a person remorseful for his words?”
#91
هرآنکس که راند سخن بر گزاف
✦
بود بر سر انجمن مرد لاف
“Whosoever utters words of extravagant boastfulness becomes a foolish braggart in every council.”
#92
بگاهی که تنها بود در نهفت
✦
پشیمان شود زان سخنها که گفت
“When he is alone in secret solitude, he feels regret for all the empty things he said.”
#93
هم اندر زمان چون گشاید سخن
✦
به پیش آرد آن لافهای کهن
“Yet the moment he opens his mouth to speak again, he repeats those same old idle boasts.”
#94
خردمند و گر مردم بی‌هنر
✦
کس از آفرینش نیابد گذر
“Be one sagacious or utterly devoid of virtue, no created soul escapes the law of fate.”
#95
چنین بود تا بود دوران دهر
✦
یکی زهر یابد یکی پای زهر
“Thus it has ever been through the turns of time: one meets with venom, another finds the cure.”
#96
همه پرسش این بود و پاسخ همین
✦
که برشاه باد از جهان آفرین
“"Such were all the questions and their answers; may the World-Creator's praise rest upon the King!”
#97
زبانها بفرمانش گوینده باد
✦
دل راد او شاد و جوینده باد
“May all tongues speak at his command, and may his generous heart be happy and ever seeking truth!"”
#98
شهنشاه کسری ازو خیره ماند
✦
بسی آفرین کیانی بخواند
“Shahanshah Kasra stood amazed by his intellect, and showered royal blessings upon him.”
#99
ز گفتار او انجمن شاد شد
✦
دل شهریار از غم آزاد شد
“The court rejoiced at his profound discourse, and the King's heart was delivered from all grief.”