🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖
63 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۸۸ - کمبود درم و داستان کفشگر وام‌دهنده
روزگار بر چرخش خویش تداوم یافت و پس از نبردهای دشوار و درازمدت، سپاه ایران به سیم و زر نیازمند گشت. سپهدار گنجوران و روزی‌دهندگان را گرد آورد و از سختی راه و خندق‌ها و رودهایی سخن گفت که گذشتن از آن‌ها جز با تجهیز لشکر و پرداخت مستمری ممکن نمی‌شد. پادشاه ایران، کسری نوشین‌روان، دبیری و گنجوری را بفرمود تا حساب خزانه‌ها برکشند. چون دفترها بررسی شد، مشخص گشت که سپاه سیصد هزار تنگ درم کم دارد.

چهر پادشاه از این کمبود دژم گشت و بوزرجمهر دستور یافت تا تدبیری بیندیشد. شاه فرمان داد کاروانی از ساربانان به سوی گنج مازندران روان گردند تا دینار بار کنند. اما بوزرجمهر، وزیر فرزانه، زبان به نصیحت گشود که راه گنج مازندران دور است و لشکر تهی‌دست خسته خواهد ماند؛ چه بهتر که از بازرگانان و دهقانان متمول شهر وام ستانده شود تا در زمان مناسب از گنج شاهی بازپرداخت گردد.

شاه سخن وزیر را پسندید. فرستاده‌ای جوان، خوش‌منش و خردمند با سه اسب راهی شهرهای نزدیک شد. در آن میان، موزه فروشی ثروتمند چون از نیاز پادشاه آگاه گشت، با شادمانی پیش آمد و چهل من درم — هر منی صد هزار — ترازو نمود و بی حساب دفاتر در اختیار فرستاده نهاد. اما در برابر این خدمت، آرزویی دیرین در دل داشت؛ وی از فرستاده خواست تا از بوزرجمهر و شاه تقاضا کند که فرزندش را به مکتب فرهنگیان فرستند تا فن دبیری آموزد و از طبقه فرودست رهایی یابد.

فرستاده شادمان بازگشت و زرها را بر شاه عرضه کرد و پیغام کفشگر را بازگفت. نوشین‌روان چون این درخواست را شنید، خشمگین شد و گفت: «چرا دیو چشم فرزانه را تیره ساخته است؟ شتران را بازگردانید و زر او را پس دهید! اگر فرزند کفشگر دبیر شود و فردا بر اریکه دیوان نشیند، جایگاه خردمندان و آزادگان تباه گردد و پس از مرگ بر ما نفرین خواهند فرستاد.» بدین سان شاه ایران به خاطر حفظ نظم طبقاتی جامعه، ثروت بی‌پایان موزه فروش را رد کرد و دستور داد وام از جای دیگر تامین گردد.
#1
برآمد برین روزگاری دراز
✦
بسیم و زر آمد سپه را نیاز
#2
سپهدار روزی‌دهان را بخواند
✦
وزان جنگ چندی سخنها براند
#3
که این کار با رنج بسیار گشت
✦
به آب و به کنده نشاید گذشت
#4
سپه را درم باید و دستگاه
✦
همان اسب وخفتان و رومی کلاه
#5
سوی گنج رفتند روزی‌دهان
✦
دبیران و گنجور شاه جهان
#6
از اندازه لشکر شهریار
✦
کم آمد درم تنگ سیصد هزار
#7
بیامد برشاه موبد چوگرد
✦
به گنج آنچ بود از درم یاد کرد
#8
دژم کرد شاه اندران کار چهر
✦
بفرمود تا رفت بوزرجمهر
#9
بدو گفت گر گنج شاهی تهی
✦
چه باید مرا تخت شاهنشهی
#10
بروهم کنون ساروان را بخواه
✦
هیونان بختی برافگن به راه
#11
صد از گنج مازندران بارکن
✦
وزو بیشتر بار دینار کن
#12
بشاه جهان گفت بوزرجمهر
✦
که ای شاه با دانش و داد و مهر
#13
سوی گنج ایران درازست راه
✦
تهی دست و بیکار باشد سپاه
#14
بدین شهرها گرد ماهرکسست
✦
کسی کو درم بیش دارد بدست
#15
ز بازارگان و ز دهقان درم
✦
اگر وام خواهی نگردد دژم
#16
بدین کار شد شاه همداستان
✦
که دانای ایران بزد داستان
#17
فرستاده‌ای جست بوزرجمهر
✦
خردمند و شادان دل و خوب چهر
#18
بدو گفت ز ایدر سه اسبه برو
✦
گزین کن یکی نامبردار گو
#19
ز بازارگان و ز دهقان شهر
✦
کسی را کجا باشد از نام بهر
#20
ز بهر سپه این درم فام خواه
✦
بزودی بفرماید از گنج شاه
#21
بیامد فرستادهٔ خوش منش
✦
جوان وخردمندی و نیکوکنش
#22
پیمبر باندیشه باریک بود
✦
بیامد بشهری که نزدیک بود
#23
درم خواست فام از پی شهریار
✦
برو انجمن شد بسی مایه دار
#24
یکی کفشگر بود و موزه فروش
✦
به گفتار او تیز بگشاد گوش
#25
درم چند باید بدو گفت مرد
✦
دلاور شمار درم یاد کرد
#26
چنین گفت کای پرخرد مایه دار
✦
چهل من درم هرمنی صدهزار
#27
بدو کفشگر گفت من این دهم
✦
سپاسی ز گنجور بر سر نهم
#28
بیاورد قپان و سنگ و درم
✦
نبد هیچ دفتر به کار و قلم
#29
چو بازارگان را درم سخته شد
✦
فرستاده زان کار پردخته شد
#30
بدو کفشگر گفت کای خوب چهر
✦
به رنج‌ی بگویی به بوزرجمهر
#31
که اندر زمانه مرا کودکیست
✦
که بازار او بر دلم خوار نیست
#32
بگویی مگر شهریار جهان
✦
مرا شاد گرداند اندر نهان
#33
که او را سپارد بفرهنگیان
✦
که دارد سرمایه و هنگ آن
#34
فرستاده گفت این ندارم به رنج
✦
که کوتاه کردی مرا راه گنج
#35
بیامد بر مرد دانا به شب
✦
وزان کفشگر نیز بگشاد لب
#36
برشاه شد شاد بوزرجمهر
✦
بران خواسته شاه بگشاد چهر
#37
چنین گفتن زان پس که یزدان سپاس
✦
مبادم مگر پاک و یزدان شناس
#38
که در پادشاهی یکی موزه دوز
✦
برین گونه شادست و گیتی فروز
#39
که چندین درم ساخته باشدش
✦
مبادا که بیداد بخراشدش
#40
نگر تا چه دارد کنون آرزوی
✦
بماناد بر ما همین راه و خوی
#41
چو فامش بتوزی درم صدهزار
✦
بده تا بماند ز ما یادگار
#42
بدان زیردستان دلاور شدند
✦
جهانجوی با تخت وافسر شدند
#43
مبادا که بیدادگر شهریار
✦
بود شاد برتخت و به روزگار
#44
بشاه جهان گفت بوزرجمهر
✦
که ای شاه نیک اختر خوب چهر
#45
یکی آرزو کرد موزه فروش
✦
اگر شاه دارد بمن بنده گوش
#46
فرستاده گوید که این مرد گفت
✦
که شاه جهان با خرد باد جفت
#47
یکی پور دارم رسیده بجای
✦
بفرهنگ جوید همی رهنمای
#48
اگر شاه باشد بدین دستگیر
✦
که این پاک فرزند گردد دبیر
#49
ز یزدان بخواهم همی جان شاه
✦
که جاوید باد این سزاوار گاه
#50
بدو گفت شاه ای خردمند مرد
✦
چرا دیو چشم تو را تیره کرد
#51
برو همچنان بازگردان شتر
✦
مبادا کزو سیم خواهیم و در
#52
چو بازارگان بچه گردد دبیر
✦
هنرمند و بادانش و یادگیر
#53
چو فرزند ما برنشیند بتخت
✦
دبیری ببایدش پیروزبخت
#54
هنر باید از مرد موزه فروش
✦
بدین کار دیگر تو با من مکوش
#55
بدست خردمند و مرد نژاد
✦
نماند به جز حسرت وسرد باد
#56
شود پیش او خوار مردم شناس
✦
چوپاسخ دهد زو پذیرد سپاس
#57
بما بر پس از مرگ نفرین بود
✦
چوآیین این روزگار این بود
#58
نخواهیم روزی جز از گنج داد
✦
درم زو مخواه و مکن هیچ یاد
#59
هم اکنون شتر بازگردان به راه
✦
درم خواه وز موزه دوزان مخواه
#60
فرستاده برگشت و شد با درم
✦
دل کفشگر گشت پر درد و غم
#61
شب آمد غمی شد ز گفتار شاه
✦
خروش جرس خاست از بارگاه
#62
طلایه پراگنده بر گرد دشت
✦
همه شب همی گرد لشکر بگشت
#63
ز ماهی چو بنمود خورشید تاج
✦
برافگند خلعت زمین را ز عاج

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: