✦

دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖

197 بیت در این گفتار

برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید

دوگانه شعر و نثر روایت منثور داستان (Prose Retelling) ابیات اصیل شاهنامه (Distichs)

بخش ۸۳ - سخن پرسیدن موبد از کسری

داستان این نشست فرخنده و رازگشایی‌های حکمت‌آمیز در بارگاه کسری نوشین‌روان، حماسه‌ای است از فروغ دانش و دادگری. موبد خردمند در محضر شهریار ایران‌زمین زانو می‌زند و از گوهر نیایش، اندازهٔ خواسته از آفریدگار، سرچشمهٔ خرد، تفاوت فرّ شاهی و دانش، و آیین کشورداری می‌پرسد. نوشین‌روان با زبانی انباشته از پرنیان حکمت، پاسخ می‌دهد که خواهش از یزدان باید به اندازه باشد تا دل از زیاده‌خواهی پرخون نگردد. او بنیاد خرد را در شرم و نژاد پاک و جان‌پرواری به دانش می‌داند و آشکار می‌سازد که شهریار دادگر باید دادخواهان را پناه، و بخشش و دانش را افسر خویش سازد. در این گفت‌وگوی فخیم، شاه از دو دیو بدگوهر یعنی آز و نیاز پرده برمی‌دارد و راه رستگاری را در خردورزی، پارسایی، سپاس پروردگار، و دوری از گناه می‌جوید؛ چرا که نام نیکو و دادگری، تنها گوهر مانایی است که پس از سپری شدن این سرای سپنج، تا جاویدان بر تارک گیتی درخشان خواهد ماند.

یکی پیر بد پهلوانی سخن

✦

به گفتار و کردار گشته کهن

چنین گوید از دفتر پهلوان

✦

که پرسید موبد ز نوشین‌روان

که آن چیست کز کردگار جهان

✦

بخواهد پرستنده اندر نهان

بدان آرزو نیز پاسخ دهد

✦

بدان پاسخش بخت فرخ نهد

یکی دست برداشته به آسمان

✦

همی‌خواهد از کردگار جهان

نیابد به خواهش همه آرزو

✦

دو چشمش پر از آب و پر چینش رو

به موبد چنین گفت پیروز شاه

✦

که خواهش ز یزدان به اندازه خواه

کزان آرزو دل پر از خون شود

✦

که خواهد که ز اندازه بیرون شود

بپرسید نیکی کرا درخورست

✦

به نام بزرگی که زیباتر‌ست

#10

چنین داد پاسخ که هرکس که گنج

✦

بیابد پراگنده نابرده رنج

#11

نبخشد نباشد سزاوار تخت

✦

زمان تا زمان تیره گرددش بخت

#12

ز هستی و بخشش بود مرد مه

✦

تو ار گنج داری نبخشی نه به

#13

بگفتش خرد را که بنیاد چیست

✦

به‌شاخ و به‌برگ خرد شاد کیست

#14

چنین داد پاسخ که داناست شاد

✦

دگر آنک شرمش بود با نژاد

#15

بپرسید دانش کرا سودمند

✦

کدامست بی‌دانش و بی‌گزند

#16

چنین داد پاسخ که هر کو خرد

✦

بپرورد جان را همی‌پرورد

#17

ز بیشی خرد را بود سودمند

✦

همان بی‌خرد باشد اندر گزند

#18

بگفت‌ش که دانش به از فر شاه

✦

که فر و بزرگی‌ست زیبای گاه

#19

چنین داد پاسخ که دانا به فر

✦

بگیرد جهان سر به سر زیر پر

#20

خرد باید و نام و فر و نژاد

✦

بدین چار گیرد سپهر از تو یاد

#21

چنین گفت زان پس که زیبای تخت

✦

کدامست وز کیست ناشاد بخت

#22

چنین داد پاسخ که یاری نخست

✦

بباید ز شاه جهاندار جست

#23

دگر بخشش و دانش و رسم گاه

✦

دلش پر ز بخشایش دادخواه

#24

ششم نیز کانرا دهد مهتری

✦

که باشد سزوار بر بهتری

#25

به هفتم که از نیک و بد در جهان

✦

سخن‌ها بروبر نماند نهان

#26

چو فر و خرد دارد و دین و بخت

✦

سزوار تاج است و زیبای تخت

#27

به هشتم که دشمن بداند ز دوست

✦

بی‌آزاری از شهریاران نکوست

#28

نماند پس از مرگ او نام زشت

✦

بیابد به فرجام خرم بهشت

#29

بپرسیدش از داد و خردک منش

✦

ز نیکی وز مردم بدکنش

#30

چنین داد پاسخ که آز و نیاز

✦

دو دیوند بد‌گوهر و دیر‌ساز

#31

هرآنکس که بیشی کند آرزوی

✦

بدو دیو او باز گردد به خوی

#32

وگر سفلگی برگزید او ز رنج

✦

گزیند برین خاک آگنده گنج

#33

چو بیچاره دیوی بود دیرساز

✦

که هر دو به یک خو گرایند باز

#34

بپرسید و گفتا که چندست و چیست

✦

که بهری برو هم بباید گریست

#35

دگر بهر ازو گنج و تاجست و نام

✦

ازان مستمندیم و زین شادکام

#36

چنین داد پاسخ که دانا سخن

✦

ببخشید و اندیشه افگند بن

#37

نخستین سخن گفتن سودمند

✦

خوش آواز خواند ورا بی‌گزند

#38

دگر آنک پیمان سخن خواستن

✦

سخنگوی و بینا دل آراستن

#39

که چندان سراید که آید به کار

✦

وزو ماند اندر جهان یادگار

#40

سه دیگر سخنگوی هنگام‌جوی

✦

بماند همه ساله بر آب روی

#41

چهارم که دانا دلارای خواند

✦

سراینده را مرد بارای خواند

#42

که پیوسته گوید سراسر سخن

✦

اگر نو بود داستان گر کهن

#43

به پنجم که باشد سخنگوی گرم

✦

به شیرین سخن هم به آواز نرم

#44

سخن چون یک اندر دگر بافتی

✦

ازو بی‌گمان کام دل یافتی

#45

بپرسید چندی که آموختی

✦

روان را به دانش بیفروختی

#46

چنین گفت کز هرک آموختم

✦

همه فام جان و خرد توختم

#47

همی‌پرسم از ناسزایان سخن

✦

چه گویی که دانش کی آید به بن

#48

به دانش نگر دور باش از گناه

✦

که دانش گرامی‌تر از تاج و گاه

#49

بپرسید کس را از آموختن

✦

ستایش ندیدم و افروختن

#50

که نیزش ز دانا بباید شنید

✦

نگویم کسی کو به‌جایی رسید

#51

چنین داد پاسخ که از گنج سیر

✦

که آید مگر خاکش آرد به زیر

#52

در دانش از گنج نامی‌ترست

✦

همان نزد دانا گرامی‌ترست

#53

سخن ماند از ما همی یادگار

✦

تو با گنج دانش برابر مدار

#54

بپرسید دانا شود مرد پیر

✦

گر آموزشی باشد و یاد‌گیر

#55

چنین داد پاسخ که دانای پیر

✦

ز دانش جوانی بود ناگزیر

#56

بر ابله جوانی گزینی رواست

✦

که بی‌گور او خاک او بی‌نواست

#57

بپرسید کز تخت شاهنشهان

✦

بکردی همه شهریار جهان

#58

کنون نامشان بیش یاد آوریم

✦

بیاد از جگر سرد باد آوریم

#59

چنین داد پاسخ که در دل نبود

✦

که آن رسم را خود نباید ستود

#60

به شمشیر و داد این جهان داشتن

✦

چنین رفتن و خوار بگذاشتن

#61

بپرسید با هر کسی پیش ازین

✦

سخن راندی نامور بیش ازین

#62

سبک دارد اکنون نگوید سخن

✦

نه از نو نه از روزگار کهن

#63

چنین داد پاسخ که گفتار بس

✦

به کردار جویم همه دسترس

#64

بپرسید هنگام شاهان نماز

✦

نبودی چنین پیش ایشان دراز

#65

شما را ستایش فزونست ازان

✦

خروش و نیایش فزون‌ست ازان

#66

چنین داد پاسخ که یزدان پاک

✦

پرستنده را سر برآرد ز خاک

#67

فلک را گزارنده او کند

✦

جهان را همه بندهٔ او کند

#68

گر این بنده آن را نداند بها

✦

مبادا ز درد و ز سختی رها

#69

بپرسید تا تو شدی شهریار

✦

سپاست فزون چیست از کردگار

#70

کزان مر تو را دانش افزون شده‌ست

✦

دل بدسگالان پر از خون شده‌ست

#71

چنین داد پاسخ که از کردگار

✦

سپاس آنک گشتیم به روزگار

#72

کسی پیش من بر فزونی نجست

✦

وز آواز من دست بد را بشست

#73

زبون بود بدخواه در جنگ من

✦

چو گوپال من دید و اورنگ من

#74

بپرسید در جنگ خاور بُدی

✦

چنان تیز چنگ و دلاور بدی

#75

چو با باختر ساختی ساز جنگ

✦

شکیبایی آراستی با درنگ

#76

چنین داد پاسخ که مرد جوان

✦

نیندیشد از رنج و درد روان

#77

هرآنگه که سال اندر آید به شست

✦

به پیش مدارا بباید نشست

#78

سپاس از جهاندار پروردگار

✦

کزویست نیک و بد روزگار

#79

که روز جوانی هنر داشتیم

✦

بد و نیک را خوار نگذاشتیم

#80

کنون روز پیری به دانندگی

✦

به رای و به گنج و فشانندگی

#81

جهان زیر آیین و فرهنگ ماست

✦

سپهر روان جوشن جنگ ماست

#82

بدو گفت شاهان پیشین دراز

✦

سخن خواستند آشکارا و راز

#83

شما را سخن کمتر و داد بیش

✦

فزون داری از نامداران پیش

#84

چنین داد پاسخ که هر شهریار

✦

که باشد ورا یار پروردگار

#85

ندارد تن خویش با رنج و درد

✦

جهان را نگهبان هرآنکس که کرد

#86

بپرسید شادان دل شهریار

✦

پر اندیشه بینم بدین روزگار

#87

چنین داد پاسخ که بیم گزند

✦

ندارد به دل مردم هوشمند

#88

بدو گفت شاهان پیشین ز بزم

✦

نبردند جان را به‌اندازه رزم

#89

چنین داد پاسخ که ایشان ز جام

✦

نکردند هرگز به دل یاد نام

#90

مرا نام بر جام چیره شده‌ست

✦

روانم زمان‌را پذیره شده‌ست

#91

بپرسید هرکس که شاهان بدند

✦

تن خویشتن را نگهبان بدند

#92

به دارو و درمان و کار پزشک

✦

بدان تا نپالود باید سرشک

#93

چنین داد پاسخ که تن بی‌زمان

✦

که پیش آید از گردش آسمان

#94

بجایست دارو نیاید به کار

✦

نگه داردش گردش روزگار

#95

چو هنگامه رفتن آمد فراز

✦

زمانه نگردد به پرهیز باز

#96

بپرسید چندان ستایش کنند

✦

جهان‌آفرین را نیایش کنند

#97

زمانی نباشد بدان شادمان

✦

به اندیشه دارد همیشه روان

#98

چنین داد پاسخ که اندیشه نیست

✦

دل شاه با چرخ گردان یکی‌ست

#99

بترسم که هرکو ستایش کند

✦

مگر بیم ما را نیایش کند

#100

ستایش نشاید فزون زآنک هست

✦

نجوییم راز دل زیردست

#101

بدو گفت شادی ز فرزند چیست

✦

همان آرزوها ز پیوند چیست

#102

چنین داد پاسخ که هرکو جهان

✦

به فرزند ماند نگردد نهان

#103

چو فرزند باشد بیابد مزه

✦

ز بهر مزه دور گردد بزه

#104

وگر بگذرد کم بود درد اوی

✦

که فرزند بیند رخ زرد اوی

#105

بپرسد که گیتی تن آسان کراست

✦

ز کردار نیکو پشیمان چراست

#106

چنین داد پاسخ که یزدان‌پرست

✦

بگیرد عنان زمانه به‌دست

#107

فزونی نجوید تن‌آسان شود

✦

چو بیشی سگالد هراسان شود

#108

دگر آنک گفتی ز کردار نیک

✦

نهان دل و جان به بازار نیک

#109

ز گیتی زبون‌تر مر آن را شناس

✦

که نیکی سگالید با ناسپاس

#110

بپرسید کان کس که بد کرد و مرد

✦

ز دیوان جهان نام او را سترد

#111

هران کس که نیکی کند بگذرد

✦

زمانه نفس را همی‌بشمرد

#112

چه باید همی نیکویی را ستود

✦

چو مرگ آمد و نیک و بد را درود

#113

چنین داد پاسخ که کردار نیک

✦

بیابد به هر جای بازار نیک

#114

نمرد آنکه او نیک کردار مرد

✦

بیاسود و جان را به یزدان سپرد

#115

وزان کس که ماند همی نام بد

✦

از آغاز بد بود و فرجام بد

#116

نیاسود هرکس کزو باز ماند

✦

وزو در زمانه بد آواز ماند

#117

بپرسد چه کارست برتر ز مرگ

✦

اگر باشد این را چه سازیم برگ

#118

چنین داد پاسخ کزین تیره خاک

✦

اگر بگذری یافتی جان پاک

#119

هرآنکس که در بیم و اندوه زیست

✦

بران زندگی زار باید گریست

#120

بپرسد کزین دو گران‌تر کدام

✦

کزوییم پر درد و ناشادکام

#121

چنین داد پاسخ که هم‌سنگ کوه

✦

جز اندوه مشمر که گردد ستوه

#122

چه بیمست اگر بیم اندوه نیست

✦

به گیتی جز اندوه نستوه نیست

#123

بپرسید کز ما که با گنج‌تر

✦

چنین گفت کان کس که بی‌رنج‌تر

#124

بپرسید که او کدامست زشت

✦

که از ارج دورست و دور از بهشت

#125

چنین داد پاسخ که زن‌را که شرم

✦

نباشد به گیتی نه آواز نرم

#126

ز مردان بتر آنک نادان بود

✦

همه زندگانی به زندان بود

#127

بگرود به یزدان و تن پرگناه

✦

بدی بر دل خویش کرده سیاه

#128

بپرسید مردم کدامست راست

✦

که جان و خرد بر دل او گواست

#129

چنین گفت کانکو به سود و زیان

✦

نگوید نبندد بدی را میان

#130

بپرسید کزو خو چه نیکوترست

✦

که آن بر سر مردمان افسر‌ست

#131

چنین داد پاسخ که چون بردبار

✦

بود مرد نایدش افسون به کار

#132

نه آن کز پی سودمندی کند

✦

وگر نیز رای بلندی کند

#133

چو رادی که پاداش رادی نجست

✦

ببخشید و تاریکی از دل بشست

#134

سه دیگر چو کوشایی ایزدی

✦

که از جان پاک آید و بخردی

#135

بپرسید در دل هراس از چه بیش

✦

بدو گفت کز رنج و کردار خویش

#136

بپرسید بخشش کدامست به

✦

که بخشنده گردد سرافراز و مه

#137

چنین داد پاسخ کز ارزانیان

✦

مدارید باز ایچ سود و زیان

#138

بپرسید موبد ز کار جهان

✦

سخن برگشاد آشکار و نهان

#139

که آیین کژ بینم و ناپسند

✦

دگر گردش کار ناسودمند

#140

چنین داد پاسخ که زین چرخ پیر

✦

اگر هست بادانش و یادگیر

#141

بزرگست و داننده و برترست

✦

که بر داوران جهان داورست

#142

بد آیین مشو دور باش از پسند

✦

مبین ایچ ازو سود و ناسودمند

#143

بد و نیک از او دان کش انباز نیست

✦

به کاریش فرجام و آغاز نیست

#144

چو گوید بباش آنچ گوید بدست

✦

همو بود تا بود و تا هست هست

#145

بپرسید کز درد بر کیست رنج

✦

که تن چون سرایست و جان را سپنج

#146

چنین داد پاسخ که این پوده پوست

✦

بود رنجه چندانک مغز اندروست

#147

چو پالود زو جان ندارد خرد

✦

که بر خاک باشد چو جان بگذرد

#148

بپرسید موبد ز پرهیز و گفت

✦

که آز و نیاز از که باید نهفت

#149

چنین داد پاسخ که آز و نیاز

✦

سزد گر ندارد خردمند باز

#150

تو از آز باشی همیشه به رنج

✦

که همواره سیری نیابی ز گنج

#151

بپرسید کز شهریاران که بیش

✦

به هوش و به آیین و با رای و کیش

#152

چنین داد پاسخ که آن پادشا

✦

که باشد پرستنده و پارسا

#153

ز دادار دارنده دارد سپاس

✦

نباشد کس از رنج او در هراس

#154

پرامید دارد دل نیک‌مرد

✦

دل بدکنش را پر از بیم و درد

#155

سپه را بیاراید از گنج خویش

✦

سوی بدسگال افگند رنج خویش

#156

سخن پرسد از بخردان جهان

✦

بد و نیک دارد ز دشمن نهان

#157

بپرسید کار پرستش به چیست

✦

به نیکی یزدان گراینده کیست

#158

چنین داد پاسخ که تاریک‌خوی

✦

روان اندر آرد به باریک موی

#159

نخست آنک داند که هست و یکی‌ست

✦

ترا زین نشان رهنمای اندکی‌ست

#160

ازو دارد از کار نیکی سپاس

✦

بدو باشد ایمن و زو در هراس

#161

هراس تو آنگه که جویی گزند

✦

وزو ایمنی چون بود سودمند

#162

وگر نیک‌دل باشی و راه‌جوی

✦

بود نزد هر کس تو را آبروی

#163

وگر بدکنش باشی و بد تنه

✦

به دوزخ فرستاده باشی بنه

#164

مباش ایچ گستاخ با این جهان

✦

که او راز خویش از تو دارد نهان

#165

گراینده باشی به کردار دین

✦

بداری بدین روزگار گزین

#166

خرد را کنی با دل آموزگار

✦

بکوشی که نفریبدت روزگار

#167

همان نیز یاد گنهکار مرد

✦

نباشی به بازار ننگ و نبرد

#168

غم آن جهان از پی این جهان

✦

نباید که داری به دل در نهان

#169

نشستنت همواره با بخردان

✦

گراینده رامش جاودان

#170

گراینده بادی به فرهنگ و رای

✦

به یزدان خرد بایدت رهنمای

#171

از اندازه بر نگذرانی سخن

✦

که تو نو به کاری گیتی کهن

#172

نگرداندت رامش و رود مست

✦

نباشدت با مردم بد نشست

#173

بپیچی دل از هرچ نابودنی‌ست

✦

ببخشای آن را که بخشودنی‌ست

#174

نداری دریغ آنچه داری ز دوست

✦

اگر دیده خواهد اگر مغز و پوست

#175

اگر دوست با دوست گیرد شمار

✦

نباید که باشد میانجی به کار

#176

چو با مرد بدخواه باشد نشست

✦

چنان کن که نگشاید او بر تو دست

#177

چو جوید کسی راه بایستگی

✦

هنر باید و شرم و شایستگی

#178

نباید زبان از هنر چیره‌تر

✦

دروغ از هنر نشمرد دادگر

#179

نداند کسی را بزرگی به چیز

✦

نه خواری به ناچیز دارد بنیز

#180

اگر بدگمانی گشاید زبان

✦

تو تندی مکن هیچ با بدگمان

#181

ازان پس چو سستی گمانی برد

✦

وز اندازه گفتار او بگذرد

#182

تو پاسخ مر او را به اندازه گوی

✦

سخن‌های چرب آور و تازه گوی

#183

به آزرم اگر بفگنی سوی خویش

✦

پشیمانی آید به فرجام پیش

#184

چو بیکار باشی مشو رامشی

✦

نه کارست بیکاری ار باهشی

#185

ز هرکار کردن تو را ننگ نیست

✦

اگر چند با بوی و با رنگ نیست

#186

به نیکی به هر کار کوشا بود

✦

همیشه به دانش نیوشا بود

#187

به کاری نیازد که فرجام اوی

✦

پشیمانی و تندی آرد به روی

#188

ببخشاید از درد بر مستمند

✦

نیارد دلش سوی درد و گزند

#189

خردمند کو دل کند بردبار

✦

نباشد به چشم جهاندار خوار

#190

بداند که چندست با او هنر

✦

به اندازه یابد ز هر کار بر

#191

گر افزون ازان دوست بستایدش

✦

بلندی و کژی بیفزایدش

#192

همان مرد ایزد ندارد به رنج

✦

وگر چند گردد پراگنده گنج

#193

پرستش کند پیشه و راستی

✦

بپیچد ز بی‌راهی و کاستی

#194

برین برگ واین شاخها آخت دست

✦

هنرمند دینی و یزدان‌پرست

#195

همانست رای و همینست راه

✦

به یزدان گرای و به یزدان پناه

#196

اگر دادگر باشدی شهریار

✦

ازو ماند اندر جهان یادگار

#197

چنان هم که از داد انوشین‌روان

✦

کجا خاک شد نام ماندش جوان

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما