روزی از روزهای شکوه ساسانی، کسری نوشین‌روان، شهریار پیروزبخت ایران، ایوان شاهی را به دیبای زرین رومی بیاراست و تاج گوهرنگار خویش را بر فراز تخت عاج بپراکند. تالار بارگاه از بزرگان، سالاران و موبدان بامین و بلخ و کرزبان آکنده بود که دیده‌بانان و کارآگهان آگاهی آوردند فرستاده‌ای نامدار از سوی «رای» — پادشاه هند — با لشکری از سواران سند، ده پیل پیل‌پیکر با گوشواره‌های زرین، چترهای همایونی و هزار شتروار بارگران از گنجینه‌های خاور به درگاه شاهنشاه آمده است.
شهریار ایران سپاهی آراسته به پذیره فرستاد. فرستادهٔ هند چون به آستان کسری درآمد، آیین نیایش پیشینگان به جای آورد و پیشکش‌های شگفت‌انگیز شاه هند را پیش تخت بپراکند: سیم و زر سرخ، مشک ناب، عنبر سار و عود تر، یاقوت‌های تابناک، الماس‌های رخشان و تیغ‌های هندی پرندگون. آن‌گاه نامه‌ای بر دیبای حریر پیش آورد و تخت بازیِ نوظهوری ساخته از عاج و ساج بر میان تالار نهاد—تخت شطرنج!
پیغام رای هند این بود: «ای شهریارِ پاینده! شاه هند تو را پیامی فرستاده که اگر موبدان و دانایانِ ایران را خردی افزون است، بگوی تا راز این مهره‌ها و تخت شطرنج را بگشایند؛ رفتار پیاده و پیل، رخ و اسب، و گردش فرزین و شاه را پدید آرند. اگر این نغز-بازی را فرجام بخشند، باژ و ساوی را که شاه خواسته با شادمانی روانه می‌داریم؛ اما اگر فرزانگان ایران در این دانش فرومانند، ناچار باید پذیرفت که دانش هند برتر است و ایران باید باژگزار هند گردد، چه، دانش از هر نام و خواسته‌ای ارجمندتر است.»
کسری مهره‌های عاجین و ساجین بازی را نگریست و از فرستاده خواست تا مهلت دهد. شاه هشت روز زمان خواست تا دانایانش راز این آرایش رزمگاه را پدید آورند. فرستاده در ایوانی خرم جای گرفت و موبدان و فرزانگان ایران پیرامون تخت شطرنج گرد آمدند. روزها کاویدند و مهره‌ها را به هر سوی برانداختند، اما هیچ‌یک نتوانست راز حرکت مهره‌ها و آیین این رزمِ خاموش را دریابد. چهره‌ها پرآژنگ و دل‌ها پربیم گشت؛ زیرا شکست دانایان، ننگ کشور بود.
در این هنگام، بوزرجمهر، وزیر فرزانه و روشن‌روانِ کسری، پیش آمد. حالمندی شاه و افسردگی موبدان را دید و گفت: «ای شهریارِ جهاندار! غم مدار که من این بازیِ نغز را به یارای خرد بگشایم و نام ایران را به دانش برافرازم.» کسری را دل از گفتار او شادمان گشت و او را بر این کار آفرین خواند.