#1
دگر هفته روشن دل شهریار
✦
همی‌بود داننده را خواستار
“Another bright week arrived, and the enlightened king sought once again the company of the learned.”
#2
دل از کار گیتی به یکسو کشید
✦
کجا خواست گفتار دانا شنید
“He set aside worldly affairs, desiring only to listen to the discourse of the wise.”
#3
کسی کو سرافراز درگاه بود
✦
به دانندگی درخور شاه بود
“Whosoever held high esteem at court and possessed knowledge worthy of the monarch attended.”
#4
برفتند گویندگان سخن
✦
جوان و جهاندیده مرد کهن
“The speakers and eloquent sages came forth—both young aspirants and battle-tested elders.”
#5
سرافراز بوزرجمهرجوان
✦
بشد باحکیمان روشن‌روان
“The exalted young Bozorgmehr entered alongside the enlightened philosophers.”
#6
حکیمان داننده و هوشمند
✦
رسیدند نزدیک تخت بلند
“The intelligent and knowing sages approached the high throne of the King.”
#7
نهادند رخ سوی بوزرجمهر
✦
که کسری همی زو برافروخت چهر
“They turned their faces toward Bozorgmehr, whose presence brought joy to Kasra’s countenance.”
#8
ازیشان یکی بود فرزانه‌تر
✦
بپرسید ازو از قضا و قدر
“One among them, wiser than the rest, inquired of him concerning Fate and Destiny:”
#9
که انجام و فرجام چونین سخن
✦
چه گونه‌است و این برچه آید ببن
“'What is the nature of this matter, and to what end does human effort lead?'”
#10
چنین داد پاسخ که جوینده مرد
✦
دوان وشب و روز با کار کرد
“Bozorgmehr answered: 'A striving man may run night and day in toil,”
#11
بود راه روزی برو تارو تنگ
✦
بجوی اندرون آب او با درنگ
“Yet his path to sustenance remains dark and narrow, and water flows slowly in his stream.”
#12
یکی بی هنر خفته بر تخت بخت
✦
همی گل فشاند برو بر درخت
“While a talentless man slumbers on the throne of luck, and the tree of fortune sheds blossoms upon him.”
#13
چنینست رسم قضا و قدر
✦
ز بخشش نیابی به کوشش گذر
“Such is the law of Fate and Destiny; you cannot bypass divine apportioning through sheer effort.”
#14
جهاندار دانا و پروردگار
✦
چنین آفرید اختر روزگار
“The wise Ruler of the world and Sustainer created the stars of time in this manner.'”
#15
دگرگفت کان چیز کافزون ترست
✦
کدامست و بیشی که را در خورست
“Another asked: 'Which thing is most abundant, and to whom is abundance fitting?'”
#16
چنین گفت کان کس که داننده تر
✦
به نیکی کرا دانش آید ببر
“He replied: 'He who is most knowledgeable, and whose knowledge yields the fruit of goodness.'”
#17
دگرگفت کز ما چه نیکوترست
✦
ز گیتی کرانیکویی درخورست
“Another asked: 'What in us is most noble, and to whom does goodness belong?'”
#18
چنین داد پاسخ که آهستگی
✦
کریمی وخوبی وشایستگی
“He answered: 'Gentle patience, generosity, inner beauty, and worthiness.”
#19
فزونتر بکردن سرخویش پست
✦
ببخشد نه از بهر پاداش دست
“To humble oneself despite great power, and to bestow gifts without seeking reward.”
#20
بکوشد بجوید بگرد جهان
✦
خرامد به هنگام با همرهان
“To strive and seek throughout the world, walking in harmony with companions at the proper time.'”
#21
دگر گفت کاندر خردمند مرد
✦
هنرچیست هنگام ننگ و نبرد
“Another asked: 'What is the finest virtue in a wise man in times of shame or struggle?'”
#22
چنین گفت کان کس که آهوی خویش
✦
ببیند بگرداند آیین وکیش
“He said: 'He who beholds his own faults and changes his ways and habits.'”
#23
بپرسید دیگر که در زیستن
✦
چه سازی که کمتر بود رنج تن
“Another inquired: 'In living, what conduct lessens the body’s pain?'”
#24
چنین داد پاسخ که گر با خرد
✦
دلش بردبارست رامش برد
“He answered: 'If a man's heart is patient through wisdom, he will find tranquility.”
#25
بداد وستد در کند راستی
✦
ببندد در کژی و کاستی
“He practices honesty in trade and closes the door upon deceit and shortcoming.”
#26
ببخشد گنه چون شود کامکار
✦
نباشد سرش تیز و نا بردبار
“He forgives sins when he attains power, and refrains from being hot-headed and impatient.'”
#27
بپرسید دیگر که از انجمن
✦
نگهبان کدامست برخویشتن
“Another asked: 'In an assembly, who is the true guardian of himself?'”
#28
چنین گفت کان کو پس آرزوی
✦
نرفت از کریمی وز نیک خوی
“He said: 'He who does not chase selfish desires, out of nobility and goodness of spirit.”
#29
دگر کو بسستی نشد پیش کار
✦
چو دید او فزونی بدروزگار
“And he who does not slacken in his work when he observes the excess of adverse times.'”
#30
دگرگفت کزبخشش نیک‌خوی
✦
کدامست نیکوتر از هر دو سوی
“Another asked: 'Which gift of a noble man is best for both giver and receiver,”
#31
کجا در دو گیتیش بارآورد
✦
بسالی دو بارش بهارآورد
“Yielding fruit in both worlds and bringing spring twice in a single year?'”
#32
چنین گفت کان کس که با خواسته
✦
ببخشش کند جانش آراسته
“He answered: 'He who gives from his wealth and thus adorns his soul.”
#33
وگر بر ستاننده آرد سپاس
✦
ز بخشنده بازارگانی شناس
“And if he feels grateful to the receiver, know that he is a merchant of spiritual merit.'”
#34
دگر گفت کز مرد پیرایه چیست
✦
وزان نیکوییها گرانمایه چیست
“Another asked: 'What is man's true ornament, and which of those virtues is most precious?'”
#35
چنین داد پاسخ که بخشنده مرد
✦
کجا نیکویی با سزاوار کرد
“He replied: 'A generous man who bestows goodness upon the worthy.”
#36
ببالد به کردار سرو بلند
✦
چو بالید هرگز نباشد نژند
“He shall flourish like a tall cypress, and once grown, he shall never wither.”
#37
وگر ناسزا را بسایی به مشک
✦
نبوید نروید گل از خار خشک
“But if you rub musk upon the unworthy, it will not smell, nor will a rose grow from a dry thorn.”
#38
سخن پرسی از گنگ گر مرد کر
✦
به بار آید ورای ناید ببر
“If you ask speech of a mute or deaf man, no counsel will bear fruit.'”
#39
یکی گفت کاندر سرای سپنج
✦
نباشد خردمند بی‌درد و رنج
“One said: 'In this transient abode, no wise man lives free of sorrow and pain.”
#40
چه سازیم تا نام نیک آوریم
✦
درآغاز فرجام نیک آوریم
“What shall we do to earn a good name, achieving a good beginning and a blessed end?'”
#41
بدو گفت شو دور باش از گناه
✦
جهان را همه چون تن خویش خواه
“He said to him: 'Keep far from sin; desire for all the world what you wish for yourself.”
#42
هران چیزکانت نیاید پسند
✦
تن دوست و دشمن دران برمبند
“Whatever you do not find pleasing, do not impose it upon friend or foe.'”
#43
دگرگفت کوشش ز اندازه بیش
✦
چه گویی کزین دوکدامست پیش
“Another asked: 'Excessive striving or wisdom—which of these two takes precedence?'”
#44
چنین داد پاسخ که اندر خرد
✦
جز اندیشه چیزی نه اندر خورد
“He answered: 'In wisdom, nothing is appropriate save thoughtful reflection.”
#45
بکوشی چو در پیش کار آیدت
✦
چوخواهی که رنجی به بار آیدت
“You strive when the work comes before you, but know that unordained toil brings only pain.'”
#46
سزای ستایش دگر گفت کیست
✦
اگر برنکوهیده باید گریست
“Another asked: 'Who is worthy of praise, and for whom should we weep if censured?'”
#47
چنین گفت کان کو به یزدان پاک
✦
فزون دارد امید و هم بیم و باک
“He said: 'He who maintains both great hope and holy fear toward Pure God.'”
#48
دگر گفت کای مرد روشن‌خرد
✦
ز گردون چه بر سر همی‌بگذرد
“Another asked: 'O man of bright mind, what passes over our heads from the heavens?”
#49
کدامست خوشتر مرا روزگار
✦
ازین برشده چرخ ناپایدار
“Which day is sweetest for me in this unstable, elevated sphere?'”
#50
سخن گوی پاسخ چنین داد باز
✦
که هرکس که گشت ایمن و بی‌نیاز
“The speaker replied: 'Whosoever becomes secure and free of need,”
#51
به خوبی زمانه ورا داد داد
✦
سزد گر نگیری جز از داد یاد
“If time treats him with goodness, it is fitting that he remember nothing but justice.'”
#52
بپرسید دیگر که دانش کدام
✦
به گیتی که باشیم زو شادکام
“Another asked: 'Which knowledge in the world brings us lasting joy?'”
#53
چنین گفت کان کو بود بردبار
✦
به نزدیک اومرد بی‌شرم خوار
“He said: 'The knowledge of the patient man, near whom a shameless person is held in contempt.'”
#54
دگر گفت کان کو نجوید گزند
✦
ز خوها کدامش بود سودمند
“Another asked: 'For one who seeks no harm, which habit is most beneficial?'”
#55
بگفت آنک مغزش نجوشد زخشم
✦
بخوابد بخشم از گنهکار چشم
“He said: 'That his brain does not boil with anger, and he closes his eyes to the sinner's fault.'”
#56
دگر گفت کان چیست ای هوشمند
✦
که آید خردمند را آن پسند
“Another asked: 'What is it, O intelligent one, that pleases a wise man?'”
#57
چنین گفت کان کو بود پر خرد
✦
ندارد غم آن کزو بگذرد
“He said: 'He who is full of wisdom grieves not over what has passed.”
#58
وگر ارجمندی سپارد به خاک
✦
نبندد دل اندر غم و درد پاک
“And if he commits grandeur to the dust, he does not bind his heart to total grief.”
#59
دگر کو ز نادیدنیها امید
✦
چنان بگسلد دل چو از باد بید
“And he cuts his heart’s hope from unseen impossibilities, as the wind snaps a willow branch.'”
#60
دگر گفت بد چیست بر پادشای
✦
کزو تیره گردد دل پارسای
“Another asked: 'What evil in a king darkens the heart of the pious?'”
#61
چنین داد پاسخ که بر شهریار
✦
خردمند گوید که آهو چهار
“He replied: 'The wise say there are four flaws in a ruler:”
#62
یکی آنک ترسد ز دشمن به جنگ
✦
و دیگر که دارد دل از بخش تنگ
“One is fearing the enemy in battle; the second is having a narrow, stingy heart in giving;”
#63
دگر آنک رای خردمند مرد
✦
به یک سو نهد روز ننگ و نبرد
“The third is setting aside the advice of wise men on the day of struggle;”
#64
چهارم که باشد سرش پرشتاب
✦
نجوید به کار اندر آرام و خواب
“And fourth, that his head be full of haste, seeking no calm or reflection in affairs.'”
#65
بپرسید دیگر که بی عیب کیست
✦
نکوهیدن آزادگان را بچیست
“Another asked: 'Who is faultless, and what brings blame upon free men?'”
#66
چنین گفت کین را ببخشیم راست
✦
که جان وخرد درسخن پادشاست
“He said: 'Let us divide this justly, for soul and intellect rule over speech:”
#67
گرانمایگان را فسون و دروغ
✦
به کژی و بیداد جستن فروغ
“For nobles to seek glory through magic, lies, deceit, and injustice;”
#68
میانه بو د مرد کنداوری
✦
نکوهشگر و سر پر از داوری
“For a champion to be mediocre, prone to blaming others, and full of contention;”
#69
منش پستی وکام برپادشا
✦
به بیهوده خستن دل پارسا
“To harbor a lowly spirit while serving the king, and needlessly hurting a pious heart;”
#70
زبان راندن و دیده بی‌آب شرم
✦
گزیدن خروش اندر آواز نرم
“Sharpness of tongue, eyes lacking modesty, and choosing shouting over soft words;”
#71
خردمند مردم که دارد روا
✦
خرد دور کردن ز بهر هوا
“How can a wise man permit reason to be cast aside for the sake of passion?'”
#72
بپرسید دیگر یکی هوشمند
✦
که اندرجهان چیست آن بی‌گزند
“Another intelligent man asked: 'What in this world is entirely without harm?'”
#73
چنین داد پاسخ او کز نخست
✦
درپاک یزدان بدانست وجست
“He answered: 'First, knowing and seeking the pure nature of God,”
#74
کزویت سپاس و بدویت پناه
✦
خداوند روز و شب و هور و ماه
“From Whom comes gratitude and in Whom is refuge—the Lord of day, night, sun, and moon.”
#75
دل خویش راآشکار و نهان
✦
سپردن به فرمان شاه جهان
“Second, surrendering one's heart, openly and secretly, to the command of the King of the world.”
#76
تن خویشتن پروریدن به ناز
✦
برو سخت بستن در رنج وآز
“Third, nourishing one's body in comfort while firmly shutting the door on hardship and greed.”
#77
نگه داشتن مردم خویش را
✦
گسستن تن از رنج درویش را
“Fourth, protecting one's kinsmen and severing the pain of the needy.”
#78
سپردن به فرهنگ فرزند خرد
✦
که گیتی بنادان نشاید سپرد
“Fifth, entrusting a young child to culture and wisdom, for the world must not be left to the ignorant.”
#79
چوفرمان پذیرنده باشد پسر
✦
نوازنده باید که باشد پدر
“If a son is obedient, the father must cherish and nurture him.'”
#80
بپرسید دیگر که فرزند راست
✦
به نزد پدر جایگاهش کجاست
“Another asked: 'What place does a righteous son hold in the heart of a father?'”
#81
چنین داد پاسخ که نزد پدر
✦
گرامی چوجانست فرخ پسر
“He answered: 'To a father, a blessed son is as precious as his own soul.”
#82
پس ازمرگ نامش بماند به جای
✦
ازیرا پسرخواندش رهنمای
“After death, his name remains alive through him; thus the wise call a son a guiding light.'”
#83
بپرسید دیگر که ازخواسته
✦
که دانی که دارد دل آراسته
“Another asked: 'Whose heart do you consider well-adorned concerning wealth?'”
#84
چنین داد پاسخ که مردم به چیز
✦
گرامیست وز چیز خوارست نیز
“He answered: 'Man gains honor through possessions, yet by possessions he can also be abased.”
#85
نخست آنکه یابی بدو آرزوی
✦
ز هستیش پیدا کنی نیک‌خوی
“First, when through wealth you fulfill desire and manifest a noble character.”
#86
وگر چون بباید نیاری به کار
✦
همان سنگ وهم گوهر شاهوار
“But if you fail to use it when needed, a royal jewel and a common stone are one and the same.'”
#87
دگر گفت با تاج و نام بلند
✦
کرا خوانی از خسروان سودمند
“Another asked: 'Among monarchs holding crowns and great renown, whom do you deem beneficial?'”
#88
چنین داد پاسخ کزان شهریار
✦
که ایمن بود مرد پرهیزکار
“He answered: 'That sovereign under whose rule the pious man finds safety,”
#89
وز آواز او بدهراسان بود
✦
زمین زیر تختش تن آسان بود
“While the evil-doer fears his voice, and the earth rests at ease beneath his throne.'”
#90
دگر گفت مردم توانگر بچیست
✦
به گیتی پر از رنج و درویش کیست
“Another asked: 'Through what is a man truly rich, and who in this world of toil is truly poor?'”
#91
چنین گفت آنکس که هستش بسند
✦
ببخش خداوند چرخ بلند
“He said: 'Rich is he who is contented with the portion granted by the Lord of the high heavens.”
#92
کسی را کجا بخت انباز نیست
✦
بدی در جهان بتر از آز نیست
“And for him whose fortune is no ally, there is no evil in the world worse than Greed.'”
#93
ازو نامداران فروماندند
✦
همه همزبان آفرین خواندند
“At his words, the nobles were struck with wonder, and all with one voice sang his praises.”