بخش ۴ - داستان بابک و آزمایش شاه در دیوان عرض

انوشیروان کسری، شهریار دادگر ایران، دیوان عرض و سامان‌دهی به جیره و تجهیزات سپاه را به موبدی دانادل و استوار به نام بابک سپرد. بابک بر فراز جایگاهی بلند فرشی شاهوار گسترد و بارگاه سانِ نظامی را برپا ساخت. جارچیان در سراسر لشکرگاه خروش برآوردند که هر جنگجویی که از شهریار جیره‌ و درم می‌خواهد، باید با کلاه‌خود آهنین، زره، گرز و سلاح کامل بر اسب نشسته‌ و در برابر دیوان حاضر شود.

چون سپاهیان گرد آمدند و هوا از گرد سم اسبان تیره گشت، بابک صفوف لشکر را نگریست اما درفش شاهی و فرّ کسری را در میان آنان ندید. او که دادگری را بی‌ملاحظه و قانون را یکسان می‌دانست، بی‌آنکه به کسی درمی بپردازد فرمان داد تا همگان بازگردند. روز دوم نیز همین ماجرا تکرار شد و بابک باز هم به دلیل غیبت شاه، سپاهیان را پس فرستاد. روز سوم خروش برآمد که در دیوان عرض هیچ شرم و ملاحظه‌ای در کار نیست و حتی دارنده تاج و تخت نیز اگر حقوقی از دیوان می‌خواهد باید چون دیگر رزمندگان حاضر گردد.

چون این سخن به گوش کسری نوشین‌روان رسید، از استواری موبد خردمند خویش بخندید و او را ستود. شاه کلاه‌خود رومی و زره بر تن کرد، گرز گاوسار و تیر و کمان و کمند برداشت و سوار بر اسب به سوی دیوان عرض تاخت. او در برابر بابک عنان گرداند و هنرمندی خویش را در سوارکاری و چرخاندن گرز و کمند چون آذرگشسبِ سوزان به رخ کشید. بابک با دیدن آمادگی رزمی و تواضع شاه در برابر قانون، جهان‌آفرین را سپاس گفت و حقوقی معادل ارشدترین پهلوانان همراه با یک درم افزون‌تر به شاه اختصاص داد. سپس بابک به پیشگاه شاه آمد و عذر خواست، اما کسری او را در آغوش کشید و سپاس گفت که راستی و دادگری را فدای نام شاه نکرده است.

ورا موبدی بود بابک بنام

✦

هشیوار و دانادل و شادکام

بدو داد دیوان عرض و سپاه

✦

بفرمود تا پیش درگاه شاه

بیاراست جایی فراخ و بلند

✦

سرش برتر از تیغ کوه پرند

بگسترد فرشی برو شاهوار

✦

نشستند هرکس که بود او به کار

ز دیوان بابک برآمد خروش

✦

نهادند یک سر برآواز گوش

که ای نامداران جنگ آزمای

✦

سراسر به اسب اندر آرید پای

خرامید یک‌یک به درگاه شاه

✦

به سر برنهاده ز آهن کلاه

زره‌دار با گُرزهٔ گاوسار

✦

کسی کو درم خواهد از شهریار

بیامد به ایوان بابک سپاه

✦

هوا شد ز گرد سواران سیاه

#10

چو بابک سپه را همه بنگرید

✦

درفش و سر تاج کسری ندید

#11

ز ایوان باسب اندر آورد پای

✦

بفرمودشان بازگشتن ز جای

#12

برین نیز بگذشت گردان سپهر

✦

چو خورشید تابنده بنمود چهر

#13

خروشی برآمد ز درگاه شاه

✦

که ای گُرزداران ایران سپاه

#14

همه با سلیح و کمان و کمند

✦

بدیوان بابک شوید ارجمند

#15

برفتند با نیزه و خود و کبر

✦

همی گرد لشکر برآمد به ابر

#16

نگه کرد بابک به گرد سپاه

✦

چو پیدا نبد فر و اورند شاه

#17

چنین گفت کامروز با مهر و داد

✦

همه بازگردید پیروز و شاد

#18

به روز سه دیگر برآمد خروش

✦

که ای نامداران با فر و هوش

#19

مبادا که از لشکری یک سوار

✦

نه با ترگ و با جوشن کارزار

#20

بیاید برین بارگه بگذرد

✦

عرض گاه و ایوان او بنگرد

#21

هر آنکس که باشد به تاج ارجمند

✦

به فر و بزرگی و تخت بلند

#22

بداند که بر عرض آزرم نیست

✦

سخن با محابا و با شرم نیست

#23

شهنشاه کسری چو بگشاد گوش

✦

ز دیوان بابک برآمد خروش

#24

بخندید کسری و مغفر بخواست

✦

درفش بزرگی برافراشت راست

#25

به دیوان بابک خرامید شاه

✦

نهاده ز آهن به سر بر کلاه

#26

فروهشت از ترگ رومی زره

✦

زده بر زره بر فراوان گره

#27

یکی گُرزهٔ گاوپیکر به چنگ

✦

زده بر کمرگاه تیر خدنگ

#28

به بازو کمان و بزین بر کمند

✦

میان را بزرین کمر کرده بند

#29

برانگیخت اسب و بیفشارد ران

✦

به گردن برآورد گُرز گران

#30

عنان را چپ و راست لختی بسود

✦

سلیح سواری به بابک نمود

#31

نگه کرد بابک پسند آمدش

✦

شهنشاه را فرمند آمدش

#32

بدو گفت شاها انوشه بدی

✦

روان را به فرهنگ توشه بدی

#33

بیاراستی روی کشور بداد

✦

ازین گونه داد از تو داریم یاد

#34

دلیری بد از بنده این گفت و گوی

✦

سزد گر نپیچی تو از داد روی

#35

عنان را یکی بازپیچی براست

✦

چنان کز هنرمندی تو سزاست

#36

دگرباره کسری برانگیخت اسب

✦

چپ و راست برسان آذرگشسب

#37

نگه کرد بابک ازو خیره ماند

✦

جهان‌آفرین را فراوان بخواند

#38

سواری هزار و گوی دوهزار

✦

نبودی کسی را گذر بر چهار

#39

درمی فزون کرد روزی شاه

✦

به دیوان خروش آمد از بارگاه

#40

که اسب سر جنگجویان بیار

✦

سوار جهان نامور شهریار

#41

فراوان بخندید نوشین روان

✦

که دولت جوان بود و خسرو جوان

#42

چو برخاست بابک ز دیوان شاه

✦

بیامد بر نامور پیشگاه

#43

بدو گفت کای شهریار بزرگ

✦

گر امروز من بنده گشتم سترگ

#44

همه در دلم راستی بود و داد

✦

درشتی نگیرد ز من شاه یاد

#45

درشتی نمایم چو باشم درست

✦

انوشه کسی کو درشتی نجست

#46

بدو گفت شاه ای هشیوار مرد

✦

تو هرگز ز راه درستی مگرد

#47

تن خویش را چون محابا کنی

✦

دل راستی را همی‌بشکنی

#48

بدین ارز تو نزد من بیش گشت

✦

دلم سوی اندیشه خویش گشت

#49

که ما در صف کار ننگ و نبرد

✦

چگونه برآریم ز آورد گرد

#50

چنین داد پاسخ به پرمایه شاه

✦

که چون تو نبیند نگین و کلاه

#51

چو دست و عنان تو ای شهریار

✦

به ایوان ندیدست پیکرنگار

#52

به کام تو گردد سپهر بلند

✦

دلت شاد بادا تنت بی‌گزند

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما