🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖
63 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۸۲ - نامه کسری به هرمزد
چنین گوید روایت‌کننده داستان‌های کهن که کسری انوشیروان، شهریار پرشکوه و دادگر ایران، چون زمان رخت بربستن خویش یا سپردن زمام کشور را نزدیک دید، نامه‌ای استوار و سرشار از حکمت به فرزند گران‌مایه خود هرمزد نگاشت. شاه جهاندار، خورشید روزگار و افزاینده فرّ و شکوه تاج قباد، نامه را به نام یزدان پاک آغاز کرد و هرمزد را خجسته باد گفت. او یادآور شد که در ماهی فرخنده و در روز خرداد، به فالی نیکو و اختری همایون، تاج زرین شاهنشاهی را بر سر او نهاده است؛ همان‌گونه که خود از پدر خویش قباد به یادگار گرفته بود.

کسری آن‌گاه فرزند را به بیداری، دادگری، بخشندگی و گرایش به سوی دانش و پروردگار فراخواند. او از سخن دانایی کهنسال یاد کرد که دانش را نزدیک‌ترین راه به درگاه ایزدی دانسته بود، چرا که انسان نادان تفاوتی با خاک ندارد و تنها با دانش است که روان آدمی پاک و ارجمند می‌گردد. انوشیروان هرمزد را سخت از پیمان‌شکنی و بیداد بر حذر داشت و هشدار داد که خاک، کفنِ پیمان‌شکنان خواهد بود و هرگز نباید گوش به سخن بدگویان سپرد یا بی‌گناهان را به پادافره رسانید.

شهریار خردمند به فرزند آموخت که توانگری زیردست و رعیت، مایه استواری پایه پادشاهی است؛ پس نباید به مال رعیّت طمع ورزید، بلکه شاه باید سایه‌سار امنیت و داد برای همگان باشد. او سفارش کرد که مردان بی‌نام‌ونشان و بی‌هنر را به سلاح جنگ مجهز نسازد، زیرا در روز سختی به دشمن خواهند پیوست و سلاح شاه را بر ضد خود او به کار خواهند بست. در پایان، کسری با یادآوری ناپایداری جهان سپنجی و سرنوشت شاهان پیشین که جز نام و سخن از آنان باقی نمانده، هرمزد را به دادگری و نام نیکی فراخواند که تا ابد زنده می‌ماند.
#1
شنیدم کجا کسری شهریار
✦
به هرمز یکی نامه کرد استوار
#2
ز شاه جهاندار خورشید دهر
✦
مهست و سرافراز و گیرنده شهر
#3
جهاندار بیدار و نیکو کنش
✦
فشاننده گنج بی سرزنش
#4
فزاینده نام و تخت قباد
✦
گراینده تاج و شمشیر و داد
#5
که با فر و برز‌ست و فرهنگ و نام
✦
ز تاج بزرگی رسیده به کام
#6
سوی پاک هرمزد فرزند ما
✦
پذیرفته از دل همی پند ما
#7
ز یزدان بدی شاد و پیروز بخت
✦
همیشه جهاندار با تاج و تخت
#8
به ماه خجسته به خرداد روز
✦
به نیک اختر و فال گیتی‌فروز
#9
نهادیم بر سر تو را تاج زر
✦
چنان هم که ما یافتیم از پدر
#10
همان آفرین نیز کردیم یاد
✦
که بر تاج ما کرد فرخ قباد
#11
تو بیدار باش و جهاندار باش
✦
خردمند و راد و بی‌آزار باش
#12
به دانش فزای و به یزدان گرای
✦
که اوی‌ست جان تو را رهنمای
#13
بپرسیدم از مرد نیکو‌سخن
✦
کسی کاو به سال و خرَد بُد کهن
#14
که از ما به یزدان که نزدیک‌تر‌؟
✦
که‌را نزد او راه باریک‌تر‌؟
#15
چنین داد پاسخ که دانش گزین
✦
چو خواهی ز پروردگار آفرین
#16
که نادان فزونی ندارد ز خاک
✦
به دانش بسنده کند جان پاک
#17
به دانش بود شاه زیبای‌تخت
✦
که داننده بادی و پیروزبخت
#18
مبادا که گردی تو پیمان‌شکن
✦
که خاک است پیمان‌شکن را کفن
#19
به باد‌افره ِ بی‌گناهان مکوش
✦
به گفتار ِ بدگوی مسپار گوش
#20
به هر کار فرمان مکن جز به‌داد
✦
که از داد باشد روان تو شاد
#21
زبان را مگردان به‌گِرد دروغ
✦
چو خواهی که تخت تو گیرد فروغ
#22
وگر زیردستی بود گنج‌دار
✦
تو او را ازان گنج بی‌رنج دار
#23
که چیز کسان دشمن گنج تست
✦
بدان گنج شو شاد کز رنج تست
#24
وگر زیردستی شود مایه‌دار
✦
همان شهریارش بود سایه‌دار
#25
همی در پناه تو باید نشست
✦
اگر زیردست است اگر در پرست
#26
چو نیکی کند با تو پاداش کن
✦
ابا دشمن دوست پرخاش کن
#27
وگر گردی اندر جهان ارجمند
✦
ز درد تن اندیش و درد گزند
#28
سرای سپنج است هرچون که هست
✦
بدو اندر ایمن نشاید نشست
#29
هنر جوی با دین و دانش گزین
✦
چو خواهی که یابی ز بخت آفرین
#30
گرامی کن او را که در پیش تو
✦
سپر کرده جان بر بداندیش تو
#31
به دانش دو دست ستیزه ببند
✦
چو خواهی که از بد نیابی گزند
#32
چو بر سر نهی تاج شاهنشهی
✦
ره برتری بازجوی از بهی
#33
همیشه یکی دانشی پیش دار
✦
ورا چون روان و تن خویش دار
#34
بزرگان و بازارگانان شهر
✦
همی داد باید که یابند بهر
#35
کسی کاو ندارد هنر با نژاد
✦
مکن زو بنیز از کم و بیش یاد
#36
مده مرد بی‌نام را ساز جنگ
✦
که چون بازجویی نیاید به چنگ
#37
به دشمن دهد مر تو را دوستدار
✦
دو کار آیدت پیش دشوار و خوار
#38
سلیح تو در کارزار آوَرَد
✦
همان بر تو روزی به کار آورد
#39
ببخشای بر مردم مستمند
✦
ز بد دور باش و بترس از گزند
#40
همیشه نهان دل خویش جوی
✦
مکن رادی و داد هرگز به روی
#41
همان نیز نیکی به اندازه کن
✦
ز مرد جهاندیده بشنو سخن
#42
به دنیا گرای و به دین دار چشم
✦
که از دین بود مرد را رشک و خشم
#43
هزینه به اندازهٔ گنج کن
✦
دل از بیشی گنج بی‌رنج کن
#44
به کردار شاهان پیشین نگر
✦
نباید که باشی مگر دادگر
#45
که نفرین بود بهر بیداد شاه
✦
تو جز داد مپسند و نفرین مخواه
#46
کجا آن سر و تاج شاهنشهان‌؟
✦
کجا آن بزرگان و فرخ مهان‌؟
#47
از ایشان سخن یادگارست و بس
✦
سرای سپنجی نماند به کس
#48
گزافه مفرمای خون ریختن
✦
وگر جنگ را لشکر انگیختن
#49
نگه کن بدین نامه پندمند
✦
دل اندر سرای سپنجی مبند
#50
به دین من تو را نیکویی خواستم
✦
به دانش دلت را بیاراستم
#51
به راه خداوند خورشید و ماه
✦
ز بن دور کن دیو را دستگاه
#52
به روز و شب این نامه را پیش دار
✦
خرد را به دل داور خویش دار
#53
اگر یادگاری کنی در جهان
✦
که نام بزرگی نگردد نهان
#54
خداوند گیتی پناه ِ تو باد
✦
زمان و زمین نیک‌خواه تو باد
#55
به کام تو گردنده چرخ بلند
✦
ز کردار بد دور و دور از گزند
#56
شهنشاه کاو داد دارد خرد
✦
بکوشد که با شرم گرد آورد
#57
دلیری به رزم اندرون زور دست
✦
بود پاکدینی و یزدان‌پرست
#58
به گیتی نگر کاین هنرها کراست
✦
چو دیدی‌، ستایش مر او را سزاست
#59
بجوی آنک چون مشتری روشن است
✦
جهان‌جوی و با تیغ و با جوشن است
#60
جهان بستد از مردم بت پرست
✦
ز دیبای دین بر دل آیین ببست
#61
کنو لاجرم جود موجود گشت
✦
چو شاه جهان شاه محمود گشت
#62
اگر بزم جوید همی گر نبرد
✦
جهان‌بخش را این بود کار کرد
#63
ابوالقاسم آن شاه پیروز و داد
✦
زمانه به دیدار او شاد باد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: