چون شاه گو اندوهگین و دردآلود به ایوان خویش بازآمد، جهاندیده فرزانه و دستور خردمند خویش را پیش خواند و راز دل بگفت؛ از آتشی که در جان مادر افتاده بود و گمانی که بر برادرکشی می‌برد. فرزانه به شهریار گفت که این گره جز به دانایی و تدبیر گشوده نشود. پس فرستادگان و سواران به هر سو بتاختند و موبدان، دانایان و ژرف‌پژوهان را از کشمیر و دنبر و مرغ و مای و دیگر اقلیم‌ها به درگاه شاه آوردند. بزرگان و بخردان گرد آمدند و فرزانه صحنه آن آوردگاهِ مرگبار، خندق‌ها، دریا و آبگیرها را بازگفت.
روزان و شبان بی‌آنکه چشم بر هم نهند یا لب به سخنی بیهوده بدارند، اندیشه کردند. چون نوای کوسِ بامدادان از میدان برخاست، دانایان چوبِ گرانبهای آبنوس و عاج و ساج خواستند. آنان تخته‌ای چهارسو ساختند با صد خانه نگارین، و روی در رویِ هم، خندق و میدان جنگ را پدید آوردند. سپس دو لشکر آراستند؛ پیادگان و سواران، شاهانِ سرافراز با پیل و تاج، اسبان، شتران و دژهای مستحکم. هر مهره را جایگاهی دادند و جنبشِ آنان را بر آیین رزم قانون نهادند: شاه در قلب سپاه، فرزانه در کنار او، پیلان بر دو دست، شتران برفراز پیلان، اسبان جنگی زیر شتران، و رخ‌ها بر دو جناح صف‌ها. پیادگان پیشروِ رزمگاه بودند که اگر به پایان خانه نبرد می‌رسیدند، مقام فرزانه می‌یافتند.
سپس چرخشِ نبرد را بر مادر آشکار ساختند؛ حرکتِ فرزانه، تاختنِ سه خانه‌ای پیل و شتر، و جولانِ بی‌امانِ رخ بر پهنه میدان. چون شاه در محاصره می‌افتاد،بانگ «شاها بگرد» برمی‌آمد و چون راه پیش و پس و چپ و راست بر او بسته می‌شد ز اسب و پیل و سپاه، شاه از رنج و تشنگی و سختی نبرد فرومانده و «مات» می‌گشت. مادر چون بر این بازی نگریست و تنگنای طلخند را بر پشت پیل دید که بی‌گزندِ تیغ، تنها از خستگی و عطش و رنجِ دل جان داده، سرنوشت را باور کرد. او شب و روز، با چشمی پرخون و دلی پردرد، بر آن تخته شطرنج می‌نگریست و تنها مرهمِ زخمِ جانش، تماشای آن خانه ها و مهره‌ها بود؛ و بدین سان تا پایانِ زندگی، روزگار را با یاد فرزند در کنار شطرنج به سر آورد.