🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖
177 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴۴ - داستان مهبود با زروان
بر فراز تخت عاج، خسرو انوشیروان چون آفتابی بر دادگری و خرد درخشیدن گرفت. شاهنشاهی که جز به دانش‌اندوزی و هم‌نشینی با دانایان و موبدان خرسند نمی‌شد، همواره گوش به گفتار نغز پیران دهقان داشت. در میان کارگزاران شهریار، وزیری پاک‌مغز و خردمند به نام مهبود بود که خزانه شاهی و سامان کشور در دست بیدار او قرار داشت. مهبود را دو فرزند جوان و زیباروی بود که چون بهار خرم، شب و روز به خدمت‌گزاری شاهنشاه کمر بسته بودند. اعتماد کسری به مهبود و فرزندانش به اندازه‌ای بود که جز از دست آنان هیچ خوراکی نمی‌خورد و خوان طعامش تنها در خانه مهبود بیاراسته می‌گشت.

با این همه، دودِ رشک و حسد در دلِ زروان، حاجب کهنسال دربار برآمد. زروان که دید منزلت مهبود و فرزندانش تا عرش بالا رفته، کینه آنان را در دل پروراند و در پی چاره‌ای برآمد تا روزگار مهبود را سیاه گرداند. از قضا مردی جادوگر و بدکیش با زروان آشنا شد. مرد جادوگر چون راز درون حاجب را خوند، نیرنگی مرگبار پیشنهاد کرد: او از دور، بر شیر و شهد خوانِ شاهی جادویی افکند تا هر کس از آن بچشد در دم جان سپارد.

بامدادان که دو فرزند مهبود خوان زرینِ سرپوشیده از پارچه زربفت را بر دست گرفته و به ایوان شاهی آوردند، زروان حاجب پیش آمد و به فریب خواهان دیدن بوی و رنگ طعام شد. به محض آنکه جوانان سرپوش از خوان برداشتند، مرد جادوگر از دور به نیرنگ خویش زهر در طعام افکند. چون خوان به پیشگاه کسری رسید، زروان شاه را هشدار داد که مبادا بی‌چاشنی‌گیر دست به طعام برد، چرا که خوالیگر شاه در شیر زهر ریخته است. شاه دو جوان را فرمود تا نخست خود از شیر بنوشند. دو فرزند پاک‌نهاد مهبود، بی‌خبر از جادوی اهریمنی، کاسه شیر را بر لب نهادند و در دم، چون تیرخورده بر خاک افتادند و جان سپردند.

خسرو انوشیروان از این فاجعه سهمگین سخت برآشفت؛ چهره‌اش چون گل شنبلید زرد شد و فرمان داد تا خانه مهبود را با خاک یکسان کنند، سر مهبود و همسر خوالیگرش را ببُرند و تمام دارایی و خاندان او را به تاراج و نابودی سپارند. چنین شد که دودمان مهبودِ بیگناه به یکباره از میان رفت و زروان به کام دل رسید.

گشتِ روزگار بر این ستم بگذشت تا روزی که شاه برای نخچیر به صحرا رفت. در میان اسبان نخچیرگاه، داغِ مهبود را بر تن اسبی دید؛ آتش مهر مهبود در دل شاه دوباره زبانه کشید و اشکش بر چهره جاری شد. او از راز سرپوشیده داوری یزدان شگفت‌زده بود. در راه بازگشت، سخن از نیرنگ و جادو به میان آمد. زروانِ بی‌خبر، در پاسخ شاه گفت که جادوگران می‌توانند حتی از دور زهر در شیر پدید آورند. این گفتار، یاد روزگار گذشته را در دل کسری زنده کرد و شک بر جانش افکند.

شاه انوشیروان در منزلگاه زروان را به خلوت فراخواند و او را سخت فروپیچید. زروان که راه گریزی ندید، لرزان لرزان به گناه خویش خستو شد و راز همکاری با مرد جادوگر را فاش ساخت. شاه دستور داد جادوگر را نیز دستگیر کرده و به دربار آوردند. چون گناه تبهکاران بر همگان آشکار شد، انوشیروان بفرمود تا دو دارِ بلند برافراشتند و زروان و جادوگر را بر دار کشیده، تیرباران و سنگ‌باران کردند.

پس از آن، شهریار دادگر پیرامون خویش به جستجوی بازماندگان مهبود پرداخت. دختری پارسا و سه تن از خویشان او را یافت، تمام گنجینه و دارایی زروان و جادوگر را به ایشان بخشید و از آستان پروردگار بخشایش طلبید. انوشیروان پس از این رویداد، بیش از پیش به داد و آبادانی جهان پرداخت؛ شهری بی‌نظیر به آیین روم برآورد که آن را «سورستان» نامید و صنعتگران و برزگرانِ جهان را در آن جای داد تا دادگری‌اش تا ابد بر تارک زمان بدرخشد.
#1
چنین گفت موبد که بر تخت عاج
✦
چو کسری کسی نیز ننهاد تاج
#2
به بزم و برزم و به پرهیز وداد
✦
چنو کس ندارد ز شاهان به یاد
#3
ز دانندگان دانش آموختی
✦
دلش را بدانش برافروختی
#4
خور وخواب با موبدان داشتی
✦
همی سر به دانش برافراشتی
#5
برو چون روا شد به چیزی سخن
✦
تو ز آموختن هیچ سستی مکن
#6
نباید که گویی که دانا شدم
✦
به هر آرزو بر توانا شدم
#7
چو این داستان بشنوی یادگیر
✦
ز گفتار گوینده دهقان پیر
#8
بپرسیدم از روزگار کهن
✦
ز نوشین روان یاد کرد این سخن
#9
که او را یکی پاک دستور بود
✦
که بیدار دل بود و گنجور بود
#10
دلی پرخرد داشت و رای درست
✦
ز گیتی به جز نیکنامی نجست
#11
که مهبود بدنام آن پاک مغز
✦
روان و دلش پر ز گفتار نغز
#12
دو فرزند بودش چو خرم بهار
✦
همیشه پرستندهٔ شهریار
#13
شهنشاه چون بزم آراستی
✦
و گر برسم موبدی خواستی
#14
نخوردی جز ازدست مهبود چیز
✦
هم ایمن بدی زان دو فرزند نیز
#15
خورش خانه در خان او داشتی
✦
تن خویش مهمان او داشتی
#16
دو فرزند آن نامور پارسا
✦
خورش ساختندی بر پادشا
#17
بزرگان ز مهبود بردند رشک
✦
همی‌ریختندی به رخ بر سرشک
#18
یکی نامور بود زروان به نام
✦
که او را بدی بر در شاه کام
#19
کهن بود و هم حاجب شاه بود
✦
فروزندهٔ رسم درگاه بود
#20
ز مهبود وفرخ دو فرزند اوی
✦
همه ساله بودی پر از آبروی
#21
همی‌ساختی تا سر پادشا
✦
کند تیز برکار آن پارسا
#22
ببد گفت از ایشان ندید ایچ راه
✦
که کردی پرآزار زان جان شاه
#23
خردمند زان بد نه آگاه بود
✦
که او را به درگاه بدخواه بود
#24
ز گفتار و کردار آن شوخ مرد
✦
نشد هیچ مهبود را روی زرد
#25
چنان بد که یک روز مردی جهود
✦
ز زروان درم خواست از بهر سود
#26
شد آمد بیفزود در پیش اوی
✦
برآمیخت با جان بدکیش اوی
#27
چو با حاجب شاه گستاخ شد
✦
پرستندهٔ خسروی کاخ شد
#28
ز افسون سخن رفت روزی نهان
✦
ز درگاه وز شهریار جهان
#29
ز نیرنگ وز تنبل و جادویی
✦
ز کردار کژی وز بدخویی
#30
چو زروان به گفتار مرد جهود
✦
نگه کرد وزان سان سخنها شنود
#31
برو راز بگشاد و گفت این سخن
✦
به جز پیش جان آشکارا مکن
#32
یکی چاره باید تو را ساختن
✦
زمانه ز مهبود پرداختن
#33
که او را بزرگی به جایی رسید
✦
که پای زمانه نخواهد کشید
#34
ز گیتی ندارد کسی رابکس
✦
تو گویی که نوشین روانست و بس
#35
جز از دست فرزند مهبود چیز
✦
خورشها نخواهد جهاندار نیز
#36
شدست از نوازش چنان پرمنش
✦
که هزمان ببوسد فلک دامنش
#37
چنین داد پاسخ به زروان جهود
✦
کزین داوری غم نباید فزود
#38
چو برسم بخواهد جهاندار شاه
✦
خورشها ببین تا چه آید به راه
#39
نگر تابود هیچ شیر اندروی
✦
پذیره شو وخوردنیها ببوی
#40
همان بس که من شیر بینم ز دور
✦
نه مهبود بینی تو زنده نه پور
#41
که گر زو خورد بی‌گمان روی و سنگ
✦
بریزد هم اندر زمان بی‌درنگ
#42
نگه کرد زروان به گفتار اوی
✦
دلش تازه‌تر شد به دیدار اوی
#43
نرفتی به درگاه بی‌آن جهود
✦
خور و شادی و کام بی او نبود
#44
چنین تا برآمد برین چندگاه
✦
بد آموز پویان به درگاه شاه
#45
دو فرزند مهبود هر بامداد
✦
خرامان شدندی برشاه راد
#46
پس پردهٔ نامور کدخدای
✦
زنی بود پاکیزه و پاک رای
#47
که چون شاه کسری خورش خواستی
✦
یکی خوان زرین بیاراستی
#48
سه کاسه نهادی برو از گهر
✦
به دستار زربفت پوشیده سر
#49
زدست دو فرزند آن ارجمند
✦
رسیدی به نزدیک شاه بلند
#50
خورشها زشهد وز شیر و گلاب
✦
بخوردی وآراستی جای خواب
#51
چنان بد که یک روز هر دو جوان
✦
ببردند خوان نزدنوشین‌روان
#52
به سر برنهاده یکی پیشکار
✦
که بودی خورش نزد او استوار
#53
چو خوان اندرآمد به ایوان شاه
✦
بدو کرد زروان حاجب نگاه
#54
چنین گفت خندان به هر دو جوان
✦
که ای ایمن از شاه نوشین‌روان
#55
یکی روی بنمای تا زین خورش
✦
که باشد همی شاه را پرورش
#56
چه رنگست کاید همی بوی خوش
✦
یکی پرنیان چادر از وی بکش
#57
جوان زان خورش زود بگشاد روی
✦
نگه کرد زروان ز دور اند روی
#58
همیدون جهود اندرو بنگرید
✦
پس آمد چو رنگ خورشها بدید
#59
چنین گفت زان پس به سالار بار
✦
که آمد درختی که کشتی به بار
#60
ببردند خوان نزد نوشین‌روان
✦
خردمند و بیدار هر دو جوان
#61
پس خوان همی‌رفت زروان چو گرد
✦
چنین گفت با شاه آزادمرد
#62
که ای شاه نیک اختر و دادگر
✦
تو بی‌چاشنی دست خوردن مبر
#63
که روی فلک بخت خندان تست
✦
جهان روشن از تخت و میدان تست
#64
خورشگر بیامیخت با شیر زهر
✦
بداندیش را باد زین زهر بهر
#65
چو بشنید زو شاه نوشین‌روان
✦
نگه کرد روشن به هر دوجوان
#66
که خوالیگرش مام ایشان بدی
✦
خردمند و با کام ایشان بدی
#67
جوانان ز پاکی وز راستی
✦
نوشتند بر پشت دست آستی
#68
همان چون بخوردند از کاسه شیر
✦
توگویی بخستند هر دو به تیر
#69
بخفتند برجای هر دو جوان
✦
بدادند جان پیش نوشین‌روان
#70
چوشاه جهان اندران بنگرید
✦
برآشفت و شد چون گل شنبلید
#71
بفرمود کز خان مهبود خاک
✦
برآرید وز کس مدارید باک
#72
بر آن خاک باید بریدن سرش
✦
مه مهبود مانا مه خوالیگرش
#73
به ایوان مهبود در کس نماند
✦
ز خویشان او درجهان بس نماند
#74
به تاراج داد آن همه خواسته
✦
زن و کودک و گنج آراسته
#75
رسیده از آن کار زروان به کام
✦
گهی کام دید اندر آن گاه نام
#76
به نزدیک او شد جهود ارجمند
✦
برافراخت سر تا بابر بلند
#77
بگشت اندرین نیز چندی سپهر
✦
درستی نهان کرده از شاه چهر
#78
چنان بد که شاه جهان کدخدای
✦
به نخچیر گوران همی‌کرد رای
#79
بفرمود تا اسب نخچیرگاه
✦
بسی بگذرانند در پیش شاه
#80
ز اسبان که کسری همی‌بنگرید
✦
یکی را بران داغ مهبود دید
#81
ازان تازی اسبان دلش برفروخت
✦
به مهبود بر جای مهرش بسوخت
#82
فروریخت آب از دو دیده بدرد
✦
بسی داغ دل یاد مهبود کرد
#83
چنین گفت کان مرد با جاه و رای
✦
ببردش چنان دیو ریمن ز جای
#84
بدان دوستداری و آن راستی
✦
چرا زد روانش درکاستی
#85
نداند جز از کردگار جهان
✦
ازان آشکارا درستی نهان
#86
وزان جایگه سوی نخچیرگاه
✦
بیامد چنان داغ دل کینه خواه
#87
ز هر کس بره برسخن خواستی
✦
ز گفتارها دل بیاراستی
#88
سراینده بسیار همراه کرد
✦
به افسانه‌ها راه کوتاه کرد
#89
دبیران و زروان و دستور شاه
✦
برفتند یک روز پویان به راه
#90
سخن رفت چندی ز افسون و بند
✦
ز جادوی و آهرمن پرگزند
#91
به موبد چنین گفت پس شهریار
✦
که دل رابه نیرنگ رنجه مدار
#92
سخن جز به یزدان و از دین مگوی
✦
ز نیرنگ جادو شگفتی مجوی
#93
بدو گفت زروان انوشه بدی
✦
خرد را به گفتار توشه بدی
#94
ز جادو سخن هرچ گویند هست
✦
نداند جز از مرد جادوپرست
#95
اگر خوردنی دارد از شیر بهر
✦
پدیدار گرداند از دور زهر
#96
چو بشنید نوشین‌روان این سخن
✦
برو تازه شد روزگار کهن
#97
ز مهبود و هر دو پسر یاد کرد
✦
برآورد بر لب یکی باد سرد
#98
به زروان نگه کرد و خامش بماند
✦
سبک باره گامزن را براند
#99
روانش ز اندیشه پر دود بود
✦
که زروان بداندیش مهبود بود
#100
همی‌گفت کین مرد ناسازگار
✦
ندانم چه کرد اندران روزگار
#101
که مهبود بر دست ما کشته شد
✦
چنان دوده را روز برگشته شد
#102
مگر کردگار آشکارا کند
✦
دل و مغز ما را مدارا کند
#103
که آلوده بینم همی زو سخن
✦
پر از دردم از روزگار کهن
#104
همی‌رفت با دل پر از درد وغم
✦
پرآژنگ رخ دیدگان پر ز نم
#105
به منزل رسید آن زمان شهریار
✦
سراپرده زد بر لب جویبار
#106
چو زروان بیامد به پرده سرای
✦
ز بیگانه پردخت کردند جای
#107
ز جادو سخن رفت وز شهد و شیر
✦
بدو گفت شد این سخن دلپذیر
#108
ز مهبود زان پس بپرسید شاه
✦
ز فرزند او تا چرا شد تباه
#109
چو پاسخ ازو لرز لرزان شنید
✦
ز زروان گنهکاری آمد پدید
#110
بدو گفت کسری سخن راست گوی
✦
مکن کژی و هیچ چاره مجوی
#111
که کژی نیارد مگر کار بد
✦
دل نیک بد گردد از یار بد
#112
سراسر سخن راست زروان بگفت
✦
نهفته پدید آورید از نهفت
#113
گنه یک سر افگند سوی جهود
✦
تن خویش راکرد پر درد و دود
#114
چو بشنید زو شهریار بلند
✦
هم اندر زمان پای کردش ببند
#115
فرستاد نزد مشعبد جهود
✦
دواسبه سواری به کردار دود
#116
چوآمد بدان بارگاه بلند
✦
بپرسید زو نرم شاه بلند
#117
که این کار چون بود با من بگوی
✦
بدست دروغ ایچ منمای روی
#118
جهود از جهاندار زنهار خواست
✦
که پیداکند راز نیرنگ راست
#119
بگفت آنچ زروان بدو گفته بود
✦
سخن هرچ اندر نهان رفته بود
#120
جهاندار بشنید خیره بماند
✦
رد و موبد و مرزبان را بخواند
#121
دگر باره کرد آن سخن خواستار
✦
به پیش ردان دادگر شهریار
#122
بفرمود پس تا دو دار بلند
✦
فروهشته از دار پیچان کمند
#123
بزد مرد دژخیم پیش درش
✦
نظاره بروبر همه کشورش
#124
به یک دار زروان و دیگر جهود
✦
کشنده برآهخت و تندی نمود
#125
بباران سنگ و بباران تیر
✦
بدادند سرها به نیرنگ شیر
#126
جهان را نباید سپردن ببد
✦
که بر بد گمان بی‌گمان بد رسد
#127
ز خویشان مهبود چندی بجست
✦
کزیشان بیابد کسی تندرست
#128
یکی دختری یافت پوشیده‌روی
✦
سه مرد گرانمایه و نیک‌خوی
#129
همه گنج زروان بدیشان نمود
✦
دگر هرچ آن داشت مرد جهود
#130
روانش ز مهبود بریان شدی
✦
شب تیره تا روز گریان بدی
#131
ز یزدان همی‌خواستی زینهار
✦
همی‌ریختی خون دل برکنار
#132
به درویش بخشید بسیار چیز
✦
زبانی پر از آفرین داشت نیز
#133
که یزدان گناهش ببخشد مگر
✦
ستمگر نخواند ورا دادگر
#134
کسی کو بود پاک و یزدان پرست
✦
نیازد به کردار بد هیچ دست
#135
که گرچند بد کردن آسان بود
✦
به فرجام زو جان هراسان بود
#136
اگر بد دل سنگ خارا شود
✦
نماند نهان آشکارا شود
#137
وگر چند نرمست آواز تو
✦
گشاده شود زو همه راز تو
#138
ندارد نگه راز مردم زبان
✦
همان به که نیکی کنی درجهان
#139
چو بیرنج باشی و پاکیزه‌رای
✦
ازو بهره یابی به هر دو سرای
#140
کنون کار زروان و مرد جهود
✦
سرآمد خرد را بباید ستود
#141
اگر دادگر باشی و سرفراز
✦
نمانی و نامت بماند دراز
#142
تن خویش را شاه بیدادگر
✦
جز از گور و نفرین نیارد به سر
#143
اگر پیشه دارد دلت راستی
✦
چنان دان که گیتی بیاراستی
#144
چو خواهی ستایش پس ازمرگ تو
✦
خرد باید این تاج و این ترگ تو
#145
چنان کز پس مرگ نوشین‌روان
✦
ز گفتار من داد او شد جوان
#146
ازان پس که گیتی بدوگشت راست
✦
جز از آفرین در بزرگی نخواست
#147
بخفتند در دشت خرد و بزرگ
✦
به آبشخور آمد همی میش وگرگ
#148
مهان کهتری را بیاراستند
✦
به دیهیم بر نام او خواستند
#149
بیاسود گردن ز بند زره
✦
ز جوشن گشادند گردان گره
#150
ز کوپال وخنجر بیاسود دوش
✦
جز آواز رامش نیامد به گوش
#151
کسی را نبد با جهاندار تاو
✦
بپیوست با هرکسی باژ و ساو
#152
جهاندار دشواری آسان گرفت
✦
همه ساز نخچیر و میدان گرفت
#153
نشست اندر ایوان گوهرنگار
✦
همی رای زد با می ومیگسار
#154
یکی شارستان کرد به آیین روم
✦
فزون از دو فرسنگ بالای بوم
#155
بدو اندرون کاخ و ایوان و باغ
✦
به یک دست رود و به یک دست راغ
#156
چنان بد بروم اندرون پادشهر
✦
که کسری بپیمود و برداشت بهر
#157
برآورد زو کاخهای بلند
✦
نبد نزد کس درجهان ناپسند
#158
یکی کاخ کرد اندران شهریار
✦
بدو اندر ایوان گوهرنگار
#159
همه شوشهٔ طاقها سیم و زر
✦
بزر اندرون چند گونه گهر
#160
یکی گنبد از آبنوس وز عاج
✦
به پیکر ز پیلسته و شیز و ساج
#161
ز روم وز هند آنک استاد بود
✦
وز استاد خویشش هنر یاد بود
#162
ز ایران وز کشور نیمروز
✦
همه کارداران گیتی‌فروز
#163
همه گرد کرد اندران شارستان
✦
که هم شارستان بود و هم کارستان
#164
اسیران که از بربر آورده بود
✦
ز روم وز هر جای کازرده بود
#165
وزین هر یکی را یکی خانه کرد
✦
همه شارستان جای بیگانه کرد
#166
چو از شهر یک سر بپرداختند
✦
بگرد اندرش روستا ساختند
#167
بیاراست بر هر سویی کشتزار
✦
زمین برومند و هم میوه دار
#168
ازین هریکی را یکی کار داد
✦
چوتنها بد از کارگر یار داد
#169
یکی پیشه کار و دگر کشت ورز
✦
یکی آنک پیمود فرسنگ و مرز
#170
چه بازارگان و چه یزدان‌پرست
✦
یکی سرفراز و دگر زیردست
#171
بیاراست آن شارستان چون بهشت
✦
ندید اندرو چشم یک جای زشت
#172
ورا سورستان کرد کسری به نام
✦
که درسور یابد جهاندار کام
#173
جز از داد و آباد کردن جهان
✦
نبودش به دل آشکار و نهان
#174
زمانه چو او را ز شاهی ببرد
✦
همه تاج دیگر کسی را سپرد
#175
چنان دان که یک سر فریبست و بس
✦
بلندی وپستی نماند بکس
#176
کنون جنگ خاقان و هیتال گیر
✦
چو رزم آیدت پیش کوپال گیر
#177
چه گوید سخنگوی باآفرین
✦
ز شاه وز هیتال وخاقان چین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: