🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖
51 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴۰ - نشست چهارم: اندرزهای شاهی و دادگری
چون هفته‌ای از گردش روزگار سپری شد و خورشید جهان‌آرا چادر لاجوردین شب را کنار زد و گیتی را به دیبای زرد آراست، کسری نوشین‌روان بر تخت شهریاری نشست. گرد بر گرد او دانایان، ستاره‌شناسان، موبدان کارآزموده و تدبیرگران کشوری فراهم آمدند؛ در میان ایشان اردشیر سرموبد موبدان، شاپور و یزدگرد دبیر، و بوزرجمهر خردمند و جوان ایستاده بودند. شاه جهان رو به آنان کرد و پرسید: «آن دانش پنهان و والایی که دین یزدان را توان می‌بخشد و تخت پادشاهی را از هر گزند و کاستی پاک می‌دارد، نزد کیست؟»

نخست اردشیر، سرموبد گران‌مایه، زبان به اندرز گشود و از هفت اصل دادگری شاهان یاد کرد: این‌که دادگری شاه فروغ‌بخش دیهیم و گاه است؛ این‌که بخشش و نیک‌نامی جاودان پس از مرگ می‌ماند؛ زدایندگی زبان از دروغ و راستی‌پیشگی؛ بخشایش بر کهتران پشیمان؛ مهر ورزیدن به خدمتگزاران تخت؛ و سرانجام شیفتگیِ بی‌‌پایان به آموختن و افروختن جان با دانش. سپس یزدگرد دبیر رشته سخن را به دست گرفت و زشتی‌های رفتار شهریاران و مردمان را برشمرد: شتاب در خون‌ریزی، سبک‌سری در پادشاهی، آزورزی که دیو را انباز روان می‌سازد، خشم قاضی و شتاب‌زدگی داور، ترسان بودن پهلوان در رزم‌گاه، و تنگ‌چشمیِ توانگران و کژرویِ پیران و کاهلیِ جوانان.

آن‌گاه بوزرجمهر جوان و روشن‌روان پیش آمد و با ستایش شاه خورشیدچهر، خرد را پرورنده جان دانست. او به تبیین خصلت‌های نکوهیده در ده گروه پرداخت: حاکم دروغگو، سپهبدِ گنج‌دوست و سپاهیِ فراری از رنج، دانشمندی که گناه را سبک شمارد، پزشکی که خود بیمار و ناتوان باشد، درویشِ خودخواه و لاف‌زن، سفله‌ای که حتی آبِ دریا و نسیمِ خوش را از دیگران دریغ دارد یا به خود نسبت دهد، خردمندی که در خشم فرو رود و چشم به مال دیگران دوزد، راه نمودن به نادان و سپردن کار به کاهل، و بیخردی که دل به هوس‌های خانمان‌سوز می‌سپارد. با این گفتارهای گهربار، مجالس اندرز به پایان رسید و همگان بر جان نوشین‌روان دادگر درود فرستادند.
#1
برین نیز بگذشت یک هفته روز
✦
بهشتم چو بفروخت گیتی‌فروز
#2
بیانداخت آن چادر لاژورد
✦
بیاراست گیتی به دیبای زرد
#3
شهنشاه بنشست با موبدان
✦
جهاندیده و کار کرده ردان
#4
سرموبد موبدان اردشیر
✦
چو شاپور وچون یزدگرد دبیر
#5
ستاره شناسان و جویندگان
✦
خردمند و بیدار گویندگان
#6
سراینده بوزرجمهر جوان
✦
بیامد برشاه نوشین‌روان
#7
بدانندگان گفت شاه جهان
✦
که باکیست این دانش اندر نهان
#8
کزو دین یزدان به نیرو شود
✦
همان تخت شاهی بی‌آهو شود
#9
چوبشنید زو موبد موبدان
✦
زبان برگشاد از میان ردان
#10
چنین داد پاسخ که از داد شاه
✦
درفشان شود فر دیهیم و گاه
#11
چو با داد بگشاید از گنج بند
✦
بماند پس از مرگ نامش بلند
#12
دگر کو بشوید زبان از دروغ
✦
نجوید به کژی ز گیتی فروغ
#13
سپهبد چو با داد و بخشایشست
✦
ز تاجش زمانه پرآسایشست
#14
و دیگر که از کهتر پرگناه
✦
چو پوزش کند باز بخشدش شاه
#15
به پنجم جهاندار نیکوسخن
✦
که نامش نگردد به گیتی کهن
#16
همه راست گوید سخن کم وبیش
✦
نگردد بهر کار ز آیین خویش
#17
ششم بر پرستندهٔ تخت خویش
✦
چنان مهر دارد که بر بخت خویش
#18
به هفتم سخن هرک دانا بود
✦
زبانش بگفتن توانا بود
#19
نگردد دلش سیر ز آموختن
✦
از اندیشگان مغز را سوختن
#20
به آزادیست ازخرد هرکسی
✦
چنانچون ببالد ز اختر بسی
#21
دلت مگسل ای شاه راد از خرد
✦
خرد نام و فرجام را پرورد
#22
منش پست وکم دانش آنکس که گفت
✦
کنم کم ز گیتی کسی نیست جفت
#23
چنین گفت پس یزدگرد دبیر
✦
که ای شاه دانا و دانش‌پذیر
#24
ابرشاه زشتست خون ریختن
✦
به اندک سخن دل برآهیختن
#25
همان چون سبک سر بود شهریار
✦
بداندیش دست اندآرد به کار
#26
همان با خردمند گیرد ستیز
✦
کند دل ز نادانی خویش تیز
#27
دل شاه گیتی چو پر آز گشت
✦
روان ورا دیو انباز گشت
#28
و رایدون که حاکم بود تیزمغز
✦
نیاید ز گفتار او کار نغز
#29
دگر کارزاری که هنگام جنگ
✦
بترسد ز جان و نترسد ز ننگ
#30
توانگر که باشد دلش تنگ و زفت
✦
شکم زمین بهتر او را نهفت
#31
چو بر مرد درویش کنداوری
✦
نه کهتر نه زیبندهٔ مهتری
#32
چوکژی کند پیر ناخوش بود
✦
پس ازمرگ جانش پرآتش بود
#33
چو کاهل بود مرد برنا به کار
✦
ازو سیر گردد دل روزگار
#34
نماند ز نا تندرستی جوان
✦
مبادش توان و مبادش روان
#35
چو بوزرجمهر این سخنهای نغز
✦
شنید و بدانش بیاراست مغز
#36
چنین گفت باشاه خورشید چهر
✦
که بادا به کام تو روشن سپهر
#37
چنان دان که هرکس که دارد خرد
✦
بدانش روان را همی‌پرورد
#38
نکوهیده ده کار بر ده گروه
✦
نکوهیده‌تر نزد دانش پژوه
#39
یکی آنک حاکم بود با دروغ
✦
نگیرد بر مرد دانا فروغ
#40
سپهبد که باشد نگهبان گنج
✦
سپاهی که او سر بپیچد ز رنج
#41
دگر دانشومند کو از بزه
✦
نترسد چو چیزی بود بامزه
#42
پزشکی که باشد به تن دردمند
✦
ز بیمار چون باز دارد گزند
#43
چو درویش مردم که نازد به چیز
✦
که آن چیز گفتن نیرزد بنیز
#44
همان سفله کز هر کس آرام و خواب
✦
ز دریا دریغ آیدش روشن آب
#45
وگرباد نوشین بتو برجهد
✦
سپاسی ازان برسرت برنهد
#46
بهفتم خردمند کاید به خشم
✦
به چیز کسان برگمارد دو چشم
#47
بهشتم به نادان نماینده راه
✦
سپردن به کاهل کسی کارگاه
#48
همان بیخرد کو نیابد خرد
✦
پشیمان شود هم ز گفتار بد
#49
دل مردم بیخرد به آرزوی
✦
برین گونه آویزد ای نیک‌خوی
#50
چوآتش که گوگرد یابد خورش
✦
گرش درنیستان بود پرورش
#51
دل شاه نوشین‌روان زنده باد
✦
سران جهان پیش او بنده باد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: