بخش ۷۳ - بیداد خسرو، نامهٔ گراز به قیصر، فریب شاه در راندن روم و شوریدن سپاه

#1

بدان نامور تخت و جای مهی

✦

بزرگی و دیهیم شاهنشهی

#2

جهاندار هم داستانی نکرد

✦

از ایران و توران برآورد گرد

#3

چو آن دادگر شاه بیداد گشت

✦

ز بیدادی کهتران شادگشت

#4

بیامد فرخ زاد آزرمگان

✦

دژم روی با زیردستان ژکان

#5

ز هرکس همی خواسته بستدی

✦

همی این بران آن برین بر زدی

#6

به نفرین شد آن آفرینهای پیش

✦

که چون گرگ بیدادگر گشت میش

#7

بیاراست بر خویشتن رنج نو

✦

نکرد آرزو جز همه گنج نو

#8

چو بی‌آب و بی‌نان و بی تن شدند

✦

ز ایران سوی شهر دشمن شدند

#9

هر آنکس کزان بتری یافت بهر

✦

همی دود نفرین برآمد ز شهر

#10

یکی بی‌هنر بود نامش گراز

✦

کزو یافتی خواب و آرام و ناز

#11

که بودی همیشه نگهبان روم

✦

یکی دیو سر بود بیداد و شوم

#12

چو شد شاه با داد بیدادگر

✦

از ایران نخست او بپیچید سر

#13

دگر زاد فرخ که نامی بدی

✦

به نزدیک خسرو گرامی بدی

#14

نیارست کس رفت نزدیک شاه

✦

همه زاد فرخ بدی بار خواه

#15

شهنشاه را چون پرآمد قفیز

✦

دل زاد فرخ تبه گشت نیز

#16

یکی گشت با سالخورده گراز

✦

ز کشور به کشور به پیوست راز

#17

گراز سپهبد یکی نامه کرد

✦

به قیصر و را نیز بدکامه کرد

#18

بدو گفت برخیز و ایران بگیر

✦

نخستین من آیم تو را دستگیر

#19

چو آن نامه برخواند قیصر سپاه

✦

فراز آورید از در رزمگاه

#20

بیاورد لشکر هم آنگه ز روم

✦

بیامد سوی مرز آباد بوم

#21

چو آگاه شد زان سخن شهریار

✦

همی‌داشت آن کار دشوار خوار

#22

بدانست کان هست کار گراز

✦

که گفته ست با قیصر رزمساز

#23

بدان کش همی‌خواند و او چاره‌جست

✦

همی‌داشت آن نامور شاه سست

#24

ز پرویز ترسان بد آن بدنشان

✦

ز درگاه او هم ز گردنکشان

#25

شهنشاه بنشست با مهتران

✦

هر آنکس که بودند ز ایران سران

#26

ز اندیشه پاک دل رابشست

✦

فراوان زهر گونه‌ای چاره جست

#27

چو اندیشه روشن آمد فراز

✦

یکی نامه بنوشت نزد گراز

#28

که از تو پسندیدم این کارکرد

✦

ستودم تو را نزد مردان مرد

#29

ز کردارها برفزودی فریب

✦

سر قیصر آوردی اندر نشیب

#30

چواین نامه آرند نزدیک تو

✦

پراندیشه کن رای تاریک تو

#31

همی‌باش تا من بجنبم زجای

✦

تو با لشکر خویش بگذار پای

#32

چو زین روی و زان روی باشد سپاه

✦

شود در سخن رای قیصر تباه

#33

به ایران و را دستگیر آوریم

✦

همه رومیان را اسیر آوریم

#34

ز درگه یکی چاره گر برگزید

✦

سخن دان و گویا چناچون سزید

#35

بدو گفت کاین نامه اندر نهان

✦

همی بر بکردار کارآگهان

#36

چنان کن که رومیت بیند کسی

✦

بره بر سخن پرسد از تو بسی

#37

بگیرد تو را نزد قیصر برد

✦

گرت نزد سالار لشکر برد

#38

بپرسد تو را کز کجایی مگوی

✦

بگویش که من کهتری چاره‌جوی

#39

به پیمودم این رنج راه دراز

✦

یکی نامه دارم بسوی گراز

#40

تواین نامه بربند بردست راست

✦

گر ایدون که بستاند از تو رواست

#41

برون آمد از پیش خسرو نوند

✦

به بازو مر آن نامه را کرد بند

#42

بیامد چو نزدیک قیصر رسید

✦

یکی مرد بطریق او را بدید

#43

سوی قیصرش برد سر پر ز گرد

✦

دو رخ زرد و لبها شده لاژورد

#44

بدو گفت قیصر که خسرو کجاست

✦

ببایدت گفتن بما راه راست

#45

ازو خیره شد کهتر چاره جوی

✦

ز بیمش بپاسخ دژم کرد روی

#46

بجویید گفت این بلاجوی را

✦

بداندیش و بدکام و بدگوی را

#47

بجستند و آن نامه از دست اوی

✦

گشاد آنک دانا بد و راه جوی

#48

ازان مرز دانا سری را بجست

✦

که آن پهلوانی بخواند درست

#49

چو آن نامه برخواند مرد دبیر

✦

رخ نامور شد به کردار قیر

#50

به دل گفت کاین بد کمین گراز

✦

دلیر آمدستم به دامش فراز

#51

شهنشاه و لشکر چو سیصد هزار

✦

کس از پیل جنگش نداند شمار

#52

مرا خواست افگند در دام اوی

✦

که تاریک بادا سرانجام اوی

#53

و زان جایگه لشکر اندر کشید

✦

شد آن آرزو بر دلش ناپدید

#54

چو آگاهی آمد به سوی گراز

✦

که آن نامور شد سوی روم باز

#55

دلش گشت پر درد و رخساره زرد

✦

سواری گزید ازدلیران مرد

#56

یکی نامه بنوشت با باد و دم

✦

که بر من چرا گشت قیصر دژم

#57

از ایران چرا بازگشتی بگوی

✦

مرا کردی اندر جهان چاره‌جوی

#58

شهنشاه داند که من کردم این

✦

دلش گردد از من پر از درد وکین

#59

چو قیصر نگه کرد و آن نامه دید

✦

ز لشکر گرانمایه‌ای برگزید

#60

فرستاد تازان به نزد گراز

✦

کزان ایزدت کرده‌بد بی نیاز

#61

که ویران کنی تاج و گاه مرا

✦

به آتش بسوزی سپاه مرا

#62

کز آن نامه جز گنج دادن بباد

✦

نیامد مرا از تو ای بد نژاد

#63

مرا خواستی تا به خسرو دهی

✦

که هرگز مبادت بهی و مهی

#64

به ایران نخواهند بیگانه‌ای

✦

نه قیصر نژادی نه فرزانه‌ای

#65

به قیصر بسی کرد پوزش گراز

✦

به کوشش نیامد بدامش فراز

#66

گزین کرد خسرو پس آزاده‌ای

✦

سخن گوی و دانا فرستاده‌ای

#67

یکی نامه بنوشت سوی گراز

✦

که‌ای بی بها ریمن دیو ساز

#68

تو را چند خوانم برین بارگاه

✦

همی دورمانی ز فرمان و راه

#69

کنون آن سپاهی که نزد تواند

✦

بسال و به ماه اورمزد تواند

#70

به رای و به دل ویژه با قیصرند

✦

نهانی به اندیشه دیگرند

#71

برما فرست آنک پیچیده‌اند

✦

همه سرکشی رابسیچیده‌اند

#72

چواین نامه آمد بنزد گراز

✦

پر اندیشه شد کهتر دیوساز

#73

گزین کرد زان نامداران سوار

✦

از ایران و نیران ده و دو هزار

#74

بدان مهتران گفت یک دل شوید

✦

سخن گفتن هرکسی مشنوید

#75

بباشید یک چند زین روی آب

✦

مگیرید یک سر به رفتن شتاب

#76

چو هم پشت باشید با همرهان

✦

یکی کوه کندن ز بن بر توان

#77

سپه رفت تا خرهٔ اردشیر

✦

هر آنکس که بودند برنا و پیر

#78

کشیدند لشکر بران رودبار

✦

بدان تا چه فرمان دهد شهریار

#79

چو آگاه شد خسرو از کارشان

✦

نبود آرزومند دیدارشان

#80

بفرمود تا زاد فرخ برفت

✦

به نزدیک آن لشکر شاه تفت

#81

چنین بود پیغام نزد سپاه

✦

که از پیش بودی مرا نیک خواه

#82

چرا راه دادی که قیصر ز روم

✦

بیاورد لشکر بدین مرز و بوم

#83

که بود آنک از راه یزدان بگشت

✦

ز راه و ز پیمان ما برگذشت

#84

چو پیغام خسرو شنید آن سپاه

✦

شد از بیم رخسار ایشان سیاه

#85

کس آن راز پیدا نیارست کرد

✦

بماندند با درد و رخساره زرد

#86

پیمبر یکی بد به دل با گراز

✦

همی‌داشت از آب وز باد راز

#87

بیامد نهانی به نزدیکشان

✦

برافروخت جانهای تاریکشان

#88

مترسید گفت ای بزرگان که شاه

✦

ندید از شما آشکارا گناه

#89

مباشید جز یک دل و یک زبان

✦

مگویید کز ما که شد بدگمان

#90

وگر شد همه زیر یک چادریم

✦

به مردی همه یاد هم دیگریم

#91

همان چون شنیدند آواز اوی

✦

بدانست هر مهتری راز اوی

#92

مهان یکسر از جای برخاستند

✦

بران هم نشان پاسخ آراستند

#93

بر شاه شد زاد فرخ چو گرد

✦

سخنهای ایشان همه یاد کرد

#94

بدو گفت رو پیش ایشان بگوی

✦

که اندر شما کیست آزار جوی

#95

که بفریفتش قیصر شوم بخت

✦

به گنج و سلیح و به تاج و به تخت

#96

که نزدیک ما او گنهکار شد

✦

هم از تاج و اورنگ بیزار شد

#97

فرستید یک سر بدین بارگاه

✦

کسی راکه بودست زین سرگناه

#98

بشد زاد فرخ بگفت این سخن

✦

رخ لشکر نو ز غم شد کهن

#99

نیارست لب را گشود ایچ کس

✦

پر از درد و خامش بماندند و بس

#100

سبک زاد فرخ زبان برگشاد

✦

همی‌کرد گفتار ناخوب یاد

#101

کزین سان سپاهی دلیر و جوان

✦

نبینم کس اندر میان ناتوان

#102

شما را چرا بیم باشد ز شاه

✦

به گیتی پراگنده دارد سپاه

#103

بزرگی نبینم به درگاه اوی

✦

که روشن کند اختر و ماه اوی

#104

شما خوار دارید گفتار من

✦

مترسید یک سر ز آزار من

#105

به دشنام لب را گشایید باز

✦

چه بر من چه بر شاه گردن فراز

#106

هر آنکس که بشنید زو این سخن

✦

بدانست کان تخت نوشد کهن

#107

همه یکسر از جای برخاستند

✦

به دشنام لبها بیاراستند

#108

بشد زاد فرخ به خسرو بگفت

✦

که لشکر همه یار گشتند و جفت

#109

مرا بیم جانست اگر نیز شاه

✦

فرستد به پیغام نزد سپاه

#110

بدانست خسرو که آن کژگوی

✦

همی آب و خون اندر آرد به جوی

#111

ز بیم برادرش چیزی نگفت

✦

همی‌داشت آن راستی در نهفت

#112

که پیچیده بد رستم از شهریار

✦

بجایی خود و تیغ زن ده هزار

#113

دل زاده فرخ نگه داشت نیز

✦

سپه را همه روی برگاشت نیز

پادشاهی خسرو پرویز

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما