#1
به قیصر یکی نامه فرمود شاه
✦
که برنه سزاوار شاهی کلاه
“The King ordered a letter written to Caesar, bidding him put on a crown worthy of royalty.”
#2
که مریم پسر زاد زیبا یکی
✦
که هرگز ندیدی چنو کودکی
“Saying: 'Maryam has given birth to a wondrous son, such as no eyes have ever beheld the like.'”
#3
نشاید مگر دانش و تخت را
✦
وگر در هنر بخشش و بخت را
“'A child fit for wisdom and the throne, blessed with fortune, skill, and royal generosity.'”
#4
چو من شادمانم تو شادان بزی
✦
که شاهی و گردنکشی را سزی
“'As I rejoice, live thou in happiness, for thou art worthy of kingship and high nobility.'”
#5
چو آن نامه نزدیک قیصر رسید
✦
نگه کرد و توقیع پرویز دید
“When the letter reached Caesar, he looked upon it and saw the royal seal of Parviz.”
#6
بفرمود تا گاو دم بر درش
✦
دمیدند و پر بانگ شد کشورش
“He commanded the ox-horns to be sounded at his gate, filling his entire realm with loud music.”
#7
ببستند آیین به بی‌راه و راه
✦
پر آواز شیروی پرویز شاه
“They decorated the highways and the byways, and the name of Shiruy, son of King Parviz, resounded everywhere.”
#8
برآمد هم آواز رامشگران
✦
همه شهر روم از کران تا کران
“The chorus of musicians arose in unison, echoing through all the cities of Rome from end to end.”
#9
بدرگاه بردند چندی صلیب
✦
نسیم گلان آمد و بوی طیب
“They brought crosses to the court, as the scent of roses and sweet perfumes filled the air.”
#10
بیک هفته زین گونه با رود و می
✦
ببودند شادان ز شیروی کی
“For a whole week they rejoiced with lute and wine in honor of the royal Shiruy.”
#11
بهشتم بفرمود تا کاروان
✦
بیامد بدرگاه با ساروان
“On the eighth day, Caesar ordered a caravan to arrive at court with its camel-drivers.”
#12
صد اشتر ز گنج درم بار کرد
✦
چو پنجه شتر بار دینار کرد
“A hundred camels were laden with silver dirhams, and fifty camels carried gold dinars.”
#13
ز دیبای زربفت رومی دویست
✦
که گفتی ز زر جامه با زر یکیست
“Two hundred garments of Roman gold-brocaded silk, so rich that gold and cloth seemed as one.”
#14
چهل خوان زرین پایه بسد
✦
چنان کز در شهر یاران سزد
“Forty golden trays supported on coral pedestals, fit for the court of mighty monarchs.”
#15
همان چند زرین و سیمین دده
✦
بگوهر بر و چشمشان آژده
“Likewise, statues of wild beasts in gold and silver, their eyes inlaid with precious jewels.”
#16
بمریم فرستاد چندی گهر
✦
یکی نره طاوس کرده بزر
“He sent rare gems to Maryam, and a male peacock exquisitely crafted from pure gold.”
#17
چه از جامهٔ نرم رومی حریر
✦
ز در و زبرجد یکی آبگیر
“With fine soft Roman silk robes, and a basin filled with pearls and chrysolites.”
#18
همان باژ کشور که تا چار بار
✦
ز دینار رومی هزاران هزار
“And four full turns of the realm's tribute, counting millions of Roman gold dinars.”
#19
فرستاد چون مرد رومی چهل
✦
کجا هر چهل بود بیدار دل
“He dispatched forty noble Romans, every one of them wise and alert of heart.”
#20
گوی پیش رو نام او خانگی
✦
که همتا نبودش به فرزانگی
“A hero led them named Khangi, who had no equal in wisdom and sage council.”
#21
همی‌شد برین گونه با ساروان
✦
شتربار دینار ده کاروان
“Thus moved the ten caravans with camel-drivers, bearing mountains of dinars.”
#22
چوآگاهی آمد به پرویز شاه
✦
که پیغمبر قیصر آمد ز راه
“When news reached King Parviz that Caesar's ambassador had arrived from the road,”
#23
به فرخ بفرمود تا برنشست
✦
یکی مرزبان بود خسروپرست
“He ordered Farrokh to ride forth—a loyal, throne-devoted marchlord of the Shah.”
#24
که سالار او بود بر نیمروز
✦
گرانمایه گردی و گیتی فروز
“He was the ruler over Nimruz, a grand warrior who brightened the world.”
#25
برفتند با او سواران شاه
✦
به سر برنهادند زرین کلاه
“The King's horsemen rode alongside him, crowned with helmets of shining gold.”
#26
چو از دور دید آن سپه خانگی
✦
به پیش اندر آمد به بیگانگی
“When Khangi saw that army from afar, he stepped forward with solemn deference.”
#27
چنین تا به نزدیک شاه آمدند
✦
بران نامور پیشگاه آمدند
“Thus they proceeded until they came before the King, arriving at that renowned court.”
#28
چو دیدند زیبا رخ شاه را
✦
بران گونه آراسته‌گاه را
“When they beheld the handsome face of the Shah, and the glorious throne so splendidly adorned,”
#29
نهادند همواره سر بر زمین
✦
برو بر همی‌خواندند آفرین
“They laid their foreheads upon the ground and chanted praises unto him.”
#30
بمالید پس خانگی رخ بخاک
✦
همی‌گفت کای داور داد وپاک
“Khangi rubbed his face in the dust, saying: 'O Judge of justice and purity!'”
#31
ز پیروزگر آفرین بر تو باد
✦
مبادی همیشه مگر شاه و راد
“'May the Victorious Creator bless thee; mayest thou ever remain a monarch glorious and generous!'”
#32
بزرگانش از جای برخاستند
✦
به نزدیک شه جایش آراستند
“The nobles of the court arose and prepared a high place of honor for him near the King.”
#33
چنین گفت پس شاه را خانگی
✦
که چون تو که باشد به فرزانگی
“Then Khangi spoke to the Shah: 'Who in wisdom can be matched with thee?'”
#34
ز خورشید بر چرخ تابنده‌تر
✦
ز جان سخنگوی پاینده‌تر
“'More radiant than the sun in the heavens, more everlasting than the speaking soul!'”
#35
مبادا جهان بی‌چنین شهریار
✦
برومند بادا برو روزگار
“'May the world never be bereft of such a ruler, and may time bring thee fruitful blessings!'”
#36
مبیناد کس روز بی‌کام تو
✦
نوشته بخورشید بر نام تو
“'May no man see a day without thy desire fulfilled, thy name inscribed upon the sun!'”
#37
جهان بی سر و افسر تو مباد
✦
بر و بوم بی لشکر تو مباد
“'May the world never lack thy head and crown, nor thy realms lack thy victorious hosts!'”
#38
ز قیصر درود و ز ما آفرین
✦
برین نامور شهریار زمین
“'Greetings from Caesar and blessings from us upon this famous ruler of the earth.'”
#39
کسی کو درین سایهٔ شاه شاد
✦
نباشد ورا روشنایی مباد
“'Whoever is not joyful under the shadow of the King, may he be deprived of light forever!'”
#40
ابا هدیه و باژ روم آمدم
✦
برین نامبردار بوم آمدم
“'I have come with gifts and the tribute of Rome to this illustrious land.'”
#41
برفتیم با فیلسوفان بهم
✦
بران تا نباشد کس از ما دژم
“'We came together with philosophers, so that none among us might feel aggrieved.'”
#42
ز قیصر پذیرد مگر باژ و چیز
✦
که با باژ و چیز آفرینست نیز
“'May the King accept tribute and treasure from Caesar, for along with tribute comes devotion.'”
#43
بخندید از آن پر هنر مرد شاه
✦
نهادند زرین یکی پیشگاه
“The accomplished King smiled at his words and ordered a golden throne set for him.”
#44
فرستاد پس چیزها سوی گنج
✦
بدو گفت چندین نبایست رنج
“He sent the gifts to the treasury, saying to Khangi: 'Thou shouldst not have taken such trouble.'”
#45
بخراد برزین چنین گفت شاه
✦
که این نامه برخوان به پیش سپاه
“The King then spoke to Khorrad Barzin, saying: 'Read this letter aloud before the army.'”
#46
به عنوان نگه کرد مرد دبیر
✦
که گوینده‌ای بود و هم یادگیر
“The scribe looked upon the title of the letter, he who was an eloquent speaker and a quick learner.”
#47
چنین گفت کاین نامه سوی مهست
✦
جهاندار پرویز یزدان پرست
“He wrote: 'This letter is addressed to the greatest of rulers, from the world-holder Parviz, the worshipper of God,'”
#48
جهاندار و بیدار و پدرام شهر
✦
که یزدانش تاج و خرد داد بهر
“'The vigilant ruler and prosperer of cities, whom God hath blessed with the crown and wisdom.'”
#49
جهاندار فرزند هرمزد شاه
✦
که زیبای تاج است و زیبای گاه
“'The sovereign, son of King Hormozd, who adorns both the crown and the throne of power.'”
#50
ز قیصر پدر مادر شیر نام
✦
که پاینده بادا بدو نام و کام
“'[Addressing Caesar,] whose father is Caesar, and mother a lion-hearted mother—may his name and desire endure forever through him.'”
#51
ابا فر و با برز و پیروز باد
✦
همه روزگارانش نوروز باد
“'May he be possessed of divine glory, grand stature, and victory; may all his days be as Nowruz.'”
#52
به ایران و تورانش بر دست رس
✦
به شاهی مباداش انباز کس
“'May his authority stretch over Iran and Turan, and may no one be a rival to his kingship.'”
#53
همیشه به دل شاد و روشن روان
✦
همیشه خرد پیر و دولت جوان
“'May his heart be ever joyful and his soul enlightened; may his wisdom be mature and his fortune ever youthful.'”
#54
گران مایه شاهی کیومرثی
✦
همان پور هوشنگ طهمورثی
“'A noble kingship traced back to Kayumars, and likewise a worthy scion of Hushang and Tahmuras.'”
#55
پدر بر پدر و پسر بر پسر
✦
مبادا که این گوهر آید به سر
“'From father to father and son to son—may this lineage never reach its end.'”
#56
برین پاک یزدان کند آفرین
✦
بزرگان ملک و بزرگان دین
“'Upon this lineage, God the Pure bestows praise, as do the lords of the realm and the leaders of the faith.'”
#57
نه چون تو خزان و نه چون تو بهار
✦
نه چون تو بایوان چین بر نگار
“'Neither autumn nor spring beholds the likes of thee, nor is there any painting like thee in the palace of China.'”
#58
همه مردمی و همه راستی
✦
مبیناد جانت بد کاستی
“'Thou art all humanity and all truth; may thy soul never suffer harm or diminish.'”
#59
به ایران و توران و هندوستان
✦
همان ترک تا روم و جادوستان
“'In Iran, Turan, and Hindustan, as well as Turkestan, Rome, and the realm of sorceries,'”
#60
تو را داد یزدان به پاکی نژاد
✦
کسی چون تو از پاک مادر نزاد
“'God hath granted thee pure lineage; no mother hath ever borne one so pure as thee.'”
#61
فریدون چو ایران بایرج سپرد
✦
ز روم و ز چین نام مردی ببرد
“'When Fereydun bestowed Iran upon Iraj, he took the renown of valor from both Rome and China.'”
#62
برو آفرین کرد روز نخست
✦
دلش را ز کژی و تاری بشست
“'He praised him from the very first day, and washed his heart clean of darkness and deceit.'”
#63
همه بی نیازی و نیک اختری
✦
بزرگی و مردی و افسونگری
“'Possessing total independence, auspicious fortune, grandeur, heroism, and enchanting majesty.'”
#64
تو گویی که یزدان شما را سپرد
✦
وزان دیگران نام مردی ببرد
“'One would say God entrusted all virtue to thee, and wiped away the name of valor from all others.'”
#65
هنر پرور و راد و بخشنده گنج
✦
ازین تخمهٔ هرگز نبد کس به رنج
“'Nurturers of virtue, generous, and bestowers of treasure; no one ever suffered hardship from this seed.'”
#66
نهادند بر دشمنان باژ و ساو
✦
بد اندیشتان بارکش همچو گاو
“'They imposed tribute and tax upon their foes; your ill-wishers became burden-bearers like oxen.'”
#67
ز هنگام کسری نوشین روان
✦
که بادا همیشه روانش جوان
“'From the time of Khosrow Nushirvan—may his soul be forever youthful—'”
#68
که از ژرف دریا برآورد پی
✦
بران گونه دیوار بیدار کی
“'Who raised foundations from the deep sea, and built the wall of the vigilant Kayanid king,'”
#69
ز ترکان همه بیشهٔ نارون
✦
بشستند وبی رنج گشت انجمن
“'They swept the elm-groves clean of the Turks, and the assembly became free of strife.'”
#70
ز دشمن برستند چندی جهان
✦
برو آفرین از کهان و مهان
“'They liberated the world from enemies for a time, earning praises from both the humble and the great.'”
#71
ز تازی و هندی و ایرانیان
✦
ببستند پیشش کمر بر میان
“'The Arabs, the Indians, and the Iranians alike girded their loins in service before him.'”
#72
روارو چنین تا به مرز خزر
✦
ز ارمینیه تا در باختر
“'All along the way, to the border of Khazar, and from Armenia to the gates of Bakhtar,'”
#73
ز هیتال و ترک و سمرقند و چاچ
✦
بزرگان با فر و اورند وتاج
“'From Hephthal, Turkestan, Samarkand, and Chach—noble lords of divine glory, throne, and crown,'”
#74
همه کهتران شما بوده‌اند
✦
برین بندگی بر گوا بوده‌اند
“'They have all been your subjects and servants, testifying to this allegiance.'”
#75
که شاهان ز تخم فریدون بدند
✦
دگر یکسر از داد بیرون بدند
“'For true kings were of the seed of Fereydun, while all others were devoid of justice.'”
#76
بدین خویشی اکنون که من کرده‌ام
✦
بزرگی به دانش برآورده‌ام
“'Now through this alliance that I have forged, I have elevated greatness through wisdom.'”
#77
بدان گونه شادم که تشنه بر آب
✦
وگر سبزهٔ تیره بر آفتاب
“'I am as joyful as a thirsty man coming upon water, or as dark greenery turning to the sun.'”
#78
جهاندار بیدار فرخ کناد
✦
مرا اندرین روز پاسخ کناد
“'May the vigilant sovereign bless this day and grant me an answer on this very day.'”
#79
یکی آرزو خواهم از شهریار
✦
کجا آن سخن نزد او هست خوار
“'I ask of the King one boon, a matter that is small and easy in his eyes:'”
#80
که دار مسیحا به گنج شماست
✦
چو بینید دانید گفتار راست
“'That the True Cross of the Messiah rests in your treasury—when ye look, ye shall know the truth of my word.'”
#81
برآمد برین سالیان دراز
✦
سزد گر فرستد بما شاه باز
“Long years have passed since then; it is fitting now if the King sends it back to us.”
#82
بدین آرزو شهریار جهان
✦
ببخشاید از ما کهان و مهان
“If the Sovereign of the world grants this wish, he will bestow grace upon all of us, both high and low.”
#83
ز گیتی برو بر کنند آفرین
✦
که بی تو مبادا زمان و زمین
“The world shall sing his praises, praying: 'May time and earth never be devoid of thee!'”
#84
بدان من ز خسرو پذیرم سپاس
✦
نیایش کنم روز و شب در سه پاس
“For that gift, I shall be deeply grateful to Khosrow, offering prayers day and night in the three watches.”
#85
همان هدیه و باژ و ساوی که من
✦
فرستم به نزدیک آن انجمن
“Likewise, the gifts, tribute, and taxes that I shall send unto that royal court...”
#86
پذیرد پذیرم سپاسی بدان
✦
مبیناد چشم تو روی بدان
“...if he accepts, I shall be thankful for it; may thine eyes never behold the face of evil!”
#87
شود فرخ این جشن و آیین ما
✦
درخشان شود در جهان دین ما
“Our festival and custom shall become auspicious, and our faith shall shine brightly throughout the world.”
#88
همان روزهٔ پاک یکشنبدی
✦
ز هر در پرستندهٔ ایزدی
“Together with the holy Sunday fast, when God's worshippers come from every gate,”
#89
برو سوکواران بمالند روی
✦
بروبر فراوان بسایند موی
“Mourners shall rub their faces against that holy Cross, and press their locks upon it in devotion.”
#90
شود آن زمان بر دل ما درست
✦
که از کینه دلها بخواهیم شست
“Then shall it be truly established in our hearts that we desire to cleanse all hatred from our souls,”
#91
که بود از گه آفریدون فراز
✦
که با تور و سلم اندر آمد براز
“The feud that has endured since Fereydoun's age, secret hatred born between Tur and Salm.”
#92
شود کشور آسوده از تاختن
✦
به هر گوشه‌ای کینه ها ساختن
“The realm shall be at peace from raids and warfare, and from fashioning grudges in every corner.”
#93
زن و کودک رومیان برده‌اند
✦
دل ما ز هر گونه آزرده‌اند
“The women and children of the Romans were taken captive in past times, and our hearts were wounded in every way.”
#94
برین خویشی ما جهان رام گشت
✦
همه کار بیهوده پدرام گشت
“Yet by this kinship of ours, the world has become peaceful, and all futile strife has turned to joy.”
#95
درود جهان آفرین بر تو باد
✦
همان آفرین زمین بر تو باد
“May the blessings of the Creator of the world be upon thee, and may the praises of all the earth be thine!”
#96
چو آن نامهٔ قیصر آمد ببن
✦
جهاندار بشنید چندان سخن
“When Caesar's letter came to its conclusion, and the Sovereign of the world had heard all those words,”
#97
ازان نامه شد شاه خرم نهان
✦
برو تازه شد روزگار مهان
“The King was inwardly delighted by that letter, and the glorious days of the great lords were renewed for him.”
#98
بسی آفرین کرد برخانگی
✦
بدو گفت بس کن ز بیگانگی
“He bestowed many praises upon the envoy Khanagi, saying to him: 'Cast aside all sense of strangerhood!'”
#99
گرانمایه را جایگه ساختند
✦
دو ایوان فرخ بپرداختند
“They prepared a noble dwelling for the honored envoy, clearing two auspicious palaces for his stay.”
#100
ببردند چیزی که بایست برد
✦
به نزدیک آن مرد بیدار گرد
“They brought whatever provisions were fitting to present unto that vigilant, noble hero.”
#101
بیامد بدید آن گزین جایگاه
✦
وزان پس همی‌بود نزدیک شاه
“He came and beheld that splendid dwelling, and thereafter remained close to the King.”
#102
بخوان و نبید و شکار و نشست
✦
همی‌بود با شاه مهتر پرست
“At feasts, wine-drinking, hunts, and formal assemblies, he stayed beside the King who honored noble men.”
#103
برین گونه یک ماه نزدیک شاه
✦
همی‌بود شادان دل و نیک خواه
“In this manner he remained near the King for a month, happy at heart and full of goodwill.”