#1
برین نیزبگذشت یک هفته ماه
✦
نشست از بر تخت پیروز شاه
“Thus passed another week of the month, and the victorious King sat upon his throne.”
#2
به یک دست موبد که بودش وزیر
✦
به دست دگر یزدگرد دبیر
“On one side sat the Mobad who was his minister, and on the other side Yazdegerd the Scribe.”
#3
همان گرد بر گرد او موبدان
✦
سخن گو چو بوزرجمهر جوان
“Surrounding him were priests and counselors, alongside the eloquent young Bozorjmehr.”
#4
به بوزرجمهر آن زمان گفت شاه
✦
که‌ای مرد پر دانش و نیک‌خواه
“Then the King said to Bozorjmehr: 'O man of profound wisdom and noble intentions!'”
#5
سخنها که جان را بود سودمند
✦
همی مرد بی‌ارز گردد بلند
“'Utter those teachings that benefit the soul, through which an unvalued man gains high renown.'”
#6
ازو گنج گویا نگیرد کمی
✦
شنودن بود مرد را خرمی
“'From such eloquent treasure nothing is lost, and listening to it brings gladness to man.'”
#7
چنین گفت موبد به بوزرجمهر
✦
که‌ای نامورتر ز گردان سپهر
“Then the Mobad spoke to Bozorjmehr: 'O you who are more illustrious than the spinning heavens!'”
#8
چه دانی که بیشیش بگزایدت
✦
چوکمی بود روز بفزایدت
“'What do you know of that which harms when it increases, but brightens your day when diminished?'”
#9
چنین داد پاسخ که کمتر خوری
✦
تن آسان شوی هم روان پروری
“He answered: 'If you eat less, your body gains rest and your spirit is nurtured.'”
#10
ز کردار نیکی چو بیشی کنی
✦
همی برهماورد پیشی کنی
“'And when you increase in good deeds, you surpass all rivals in excellence.'”
#11
چنین گفت پس یزدگرد دبیر
✦
که‌ای مرد گوینده و یاد گیر
“Then Yazdegerd the Scribe said: 'O eloquent and attentive man!'”
#12
سه آهو کدامند با دل به راز
✦
که دارند وهستند زان بی‌نیاز
“'What are the three hidden defects of the heart that men harbor while being better off without them?'”
#13
چنین داد پاسخ که باری نخست
✦
دل از عیب جستن ببایدت شست
“He replied: 'First of all, you must cleanse your heart from seeking faults in others.'”
#14
بی‌آهو کسی نیست اندر جهان
✦
چه در آشکار و چه اندر نهان
“'For there is no one in this world without fault, whether in secret or in the open.'”
#15
چومهتر بود بر تو رشک آوری
✦
چوکهتر بود زو سرشک آوری
“'If one is superior, you envy him; if inferior, you bring tears upon him.'”
#16
سه دیگر سخن چین و دوروی مرد
✦
بران تا برانگیزد از آب گرد
“'Third is the slanderer and two-faced man, intent on raising dust from the water.'”
#17
چو گوینده‌ای کو نه برجایگاه
✦
سخن گفت و زو دور شد فر و جاه
“'Like a speaker who speaks out of place, causing his glorious stature and honor to flee.'”
#18
همان کو سخن سر به سر نشنود
✦
نداند به گفتار و هم نگرود
“'Likewise he who listens not fully to speech, neither understands it nor follows it.'”
#19
به چیزی ندارد خردمند چشم
✦
کزو بازماند بپیچد ز خشم
“'The wise man sets not his hopes on that which eludes him and leaves him writhed in anger.'”
#20
بپرسید پس موبد موبدان
✦
که این برتر از دانش بخردان
“Then the Chief Mobad asked: 'O you who transcend the knowledge of the wise!'”
#21
کسی نیست بی‌آرزو درجهان
✦
اگر آشکارست و گر در نهان
“'No one in the world is devoid of desires, whether openly or secretly.'”
#22
همان آرزو را پدیدست راه
✦
که پیدا کند مرد را دستگاه
“'Yet for every desire a path is manifest, revealing a person's true stature and means.'”
#23
کدامین ره آید تو را سودمند
✦
کدامست با درد و رنج و گزند
“'Which path do you deem beneficial, and which brings pain, toil, and harm?'”
#24
چنین داد پاسخ که راه از دو سوست
✦
گذشتن تو را تا کدام آرزوست
“He answered: 'The road forks two ways; it depends on which desire you wish to pursue.'”
#25
ز گیتی یکی بازگشتن به خاک
✦
که راهی درازست با بیم و باک
“'One path is returning from this world unto dust—a long road filled with fear and awe.'”
#26
خرد باشدت زین سخن رهنمون
✦
بدین پرسش اندر چرایی و چون
“'Wisdom shall be your guide in this matter, answering the how and why of this inquiry.'”
#27
خرد مرد راخلعت ایزدیست
✦
سزاوار خلعت نگه کن که کیست
“'Wisdom is God's divine mantle bestowed upon man; observe who is truly worthy of such a robe.'”
#28
تنومند را کو خرد یار نیست
✦
به گیتی کس او را خریدار نیست
“'He who is robust yet lacks wisdom as a companion finds no buyer in all the world.'”
#29
نباشد خرد جان نباشد رواست
✦
خرد جان پاکست و ایزد گو است
“'If wisdom be absent, life itself is void; wisdom is the pure spirit, and God is witness to it.'”
#30
چوبنیاد مردی بیاموخت مرد
✦
سرافراز گردد به ننگ و نبرد
“'When a man learns the foundation of true manhood, he stands exalted in both strife and trial.'”
#31
ز دانش نخستین به یزدان گرای
✦
که او هست و باشد همیشه به جای
“'First in knowledge, turn unto Yazdan, who exists eternally and abides forever.'”
#32
بدو بگروی کام دل یافتی
✦
رسیدی به جایی که بشتافتی
“'If you believe in Him, your heart's desire is fulfilled, and you attain the height to which you strove.'”
#33
دگر دانش آنست کز خوردنی
✦
فراز آوری روی آوردنی
“'The second knowledge concerns sustenance—procuring what is fitting and lawful to consume.'”
#34
بخورد و بپوشش به یزدان گرای
✦
بدین دار فرمان یزدان به جای
“'In food and raiment, turn to Yazdan, and thereby fulfill the commands of God.'”
#35
گر آیدت روزی به چیزی نیاز
✦
به دشت و به گنج و به پیلان مناز
“'Should you one day fall into need, boast not of fields, treasures, or war elephants.'”
#36
هم از پیشه‌ها آن گزین کاندروی
✦
ز نامش نگردد نهان آبروی
“'From all crafts, choose that wherein your honor and reputation are not tarnished.'”
#37
همان دوستی باکسی کن بلند
✦
که باشد بسختی تو را سودمند
“'Form strong friendships only with him who proves helpful to you in times of hardship.'”
#38
تو در انجمن خامشی برگزین
✦
چوخواهی که یک سر کنند آفرین
“'Choose silence in assembly if you wish all people to bestow praise upon you.'”
#39
چو گویی همان گوی کموختی
✦
به آموختن درجگر سوختی
“'When you speak, say only what you have mastered and endured labor to learn.'”
#40
سخن سنج و دینار گنجی مسنج
✦
که در دانشی مرد خوارست گنج
“'Weigh your words rather than counting coins of gold, for to a wise man treasure is light in value.'”
#41
روان در سخن گفتن آژیرکن
✦
کمان کن خرد را سخن تیرکن
“'Make your soul vigilant in speech; let wisdom be the bow, and words the arrow.'”
#42
چو رزم آیدت پیش هشیار باش
✦
تنت را ز دشمن نگهدار باش
“'When battle confronts you, remain vigilant, and safeguard your body from the foe.'”
#43
چو بدخواه پیش توصف برکشید
✦
تو را رای وآرام باید گزید
“'When the adversary draws up his battle line, adopt wise counsel and inner calmness.'”
#44
برابر چو بینی کسی هم نبرد
✦
نباید که گردد تو را روی زرد
“'When you face an equal opponent in combat, let not your visage turn pale with dread.'”
#45
تو پیروزی ار پیشدستی کنی
✦
سرت پست گردد چوسستی کنی
“'Victory is yours if you take the initiative; your head shall be lowered if you show weakness.'”
#46
بدانگه که اسب افگنی هوش دار
✦
سلیح هم آورد را گوش دار
“When you charge forth in battle to fell a mount, stay alert and keep a vigilant eye on your opponent's arms.”
#47
گرو تیز گردد تو زو برمگرد
✦
هشیوار یاران گزین در نبرد
“Should the combat intensify, turn not away; choose prudent and steadfast companions for the fight.”
#48
چودانی که با او نتابی مکوش
✦
ببرگشتن از رزم باز آر هوش
“When you realize you cannot overcome him, strive no more in vain; turn your mind toward a wise retreat.”
#49
چنین هم نگه دار تن در خورش
✦
نباید که بگزایدت پرورش
“In like manner, safeguard your body in food and drink, lest overindulgence bring harm to your wellbeing.”
#50
بخور آن چنان کان بنگزایدت
✦
ببیشی خورش تن بنفزایدت
“Eat only in such measure that it causes no harm, for excess food adds no real vitality to the frame.”
#51
مکن درخورش خویش را چار سوی
✦
چنان خور که نیزت کند آرزوی
“Do not surrender yourself wholly to gluttony; leave the table while a gentle appetite still lingers.”
#52
ز می نیزهم شادمانی گزین
✦
که مست ازکسی نشنود آفرین
“From wine seek only lighthearted joy, for no man bestows praise upon a drunkard.”
#53
چو یزدان پسندی پسندیده‌ای
✦
جهان چون تنست و تو چون دیده‌ای
“If you are approved by God, you are truly noble; the world is like a body, and you are its discerning eye.”
#54
بسی از جهان آفرین یاد کن
✦
پرستش برین یاد بنیاد کن
“Remember the Creator of the world abundantly, and build your worship upon the foundation of this remembrance.”
#55
به ژرفی نگهدار هنگام را
✦
به روز و به شب گاه آرام را
“Observe the proper time for every task, and reserve time for rest both by day and by night.”
#56
چودانی که هستی سرشته ز خاک
✦
فرامش مکن راه یزدان پاک
“Since you know your origin was fashioned from dust, never stray from the path of the pure Lord.”
#57
پرستش ز خورد ایچ کمتر مکن
✦
تو نو باش گرهست گیتی کهن
“Neglect devotion no more than basic sustenance; stay fresh in spirit, though the world itself grow ancient.”
#58
به نیکی گرای و غنیمت شناس
✦
همه ز آفریننده دار این سپاس
“Incline toward virtue and cherish it as a prize, attributing all gratitude to the Almighty Creator.”
#59
مگرد ایچ گونه به گرد بدی
✦
به نیکی گر ایی اگر بخردی
“Walk not in the proximity of evil in any way; if you possess wisdom, turn only to goodness.”
#60
ستوده‌ترآنکس بود در جهان
✦
که نیکش بود آشکار و نهان
“Most praiseworthy in this world is he whose righteousness is identical in secret and in public.”
#61
هوا را مبر پیش رای وخرد
✦
کزان پس خرد سوی تو ننگرد
“Place not passion above reason and wisdom, lest wisdom abandon you and look upon you no more.”
#62
چوخواهی که رنج تو آید به بر
✦
ز آموزگاران مپرتاب سر
“If you desire your labor to bear fruit, do not turn your head away from your mentors.”
#63
دبیری بیاموز فرزند را
✦
چوهستی بود خویش و پیوند را
“Teach your child the art of the scribe, and impart it to your kinsmen as well, if capacity exists.”
#64
دبیری رساند جوان را به تخت
✦
کند نا سزا را سزاوار بخت
“The scribe's art elevates a youth to high rank, and renders even the low-born worthy of fortune.”
#65
دبیریست از پیشه‌ها ارجمند
✦
کزو مرد افگنده گردد بلند
“The scribal profession is noble indeed; through it, a humble man may be raised to great heights.”
#66
چو با آلت و رای باشد دبیر
✦
نشیند بر پادشا ناگزیر
“When a secretary possesses both proper tools and sound judgment, he inevitably sits beside the king.”
#67
تن خویش آژیر دارد ز رنج
✦
بیابد بی‌اندازه از شاه گنج
“He shields his body from hardship and distress, acquiring boundless treasure from the sovereign.”
#68
بلاغت چو با خط گرد آیدش
✦
براندیشه معنی بیفزایدش
“When eloquence is wedded to beautiful script, it enhances the depth of meaning in every thought.”
#69
ز لفظ آن گزیند که کوتاه‌تر
✦
بخط آن نماید که دلخواه‌تر
“From language he selects the most concise words, and in calligraphy he renders what is most delightful.”
#70
خردمند باید که باشد دبیر
✦
همان بردبار و سخن یادگیر
“A scribe must be wise, patient, and quick to acquire knowledge and eloquence.”
#71
هشیوار و سازیدهٔ پادشا
✦
زبان خامش از بد به تن پارسا
“Vigilant and obedient to the king, keeping his tongue silent from slander and his body virtuous.”
#72
شکیبا و با دانش و راست‌گوی
✦
وفادار و پاکیزه و تازه‌روی
“Patient, knowledgeable, truthful, loyal, pure of heart, and cheerful of visage.”
#73
چو با این هنرها شود نزد شاه
✦
نشاید نشستن مگر پیش گاه
“When he approaches the king adorned with such virtues, he deserves no seat lower than before the throne.”
#74
سخنها چوبشنید از و شهریار
✦
دلش تازه شد چون گل اندر بهار
“When the king heard these words from him, his heart refreshed like a blossom in spring.”
#75
چنین گفت کسری به موبد که رو
✦
ورا پایگاهی بیارای نو
“Thus spoke Kasra to the Mobad: "Go, and prepare a exalted new rank for him."”
#76
درم خواه و خلعت سزاوار اوی
✦
که در دل نشسته‌ست گفتار اوی
“"Grant him silver coins and a royal robe of honor worthy of him, for his speech has won my heart."”