🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖
52 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵۵ - پاسخ نامه کسری به خاقان
چون شهریار جهان، کسری نوشین‌روان، از دشت نبرد و شکارگاه به ایوان شاهی بازآمد، بزرگان و نامداران گرداگرد او حلقه زدند. شاه فرمان داد تا اردشیر، موبد موبدان و دبیر هوشمند درگاه، با قرطاس و قلم پهلوی پیش آید. چون مشکین‌قلم بر صحیفه پهن شد، اردشیر نخست نام خدای دادگر را بر تارک نامه نگاشت؛ همان آفریننده‌ای که سپهر گردان، بلندی، شکوه‌مندی و مهر را پدید آورد. خدایی که همه بندگان در برابرش خاکسارند، گام سپردن موری بر زمین بی فرمانش کاسته نشود و خرد بر توانایی مطلق او گواهی دهد.

پس از نیایش پروردگار، کسری در نامه خویش خطاب به خاقان چین چنین رقم زد: نخست از هیتالیان یاد کردی که چگونه کمر به بدی بستند، بیراهه رفتند و خون بی‌گناهان را بر خاک ریختند. اما بدان که بدکنش اگرچه چون شیر ژیان زورمند باشد، نباید در برابر یزدان گستاخی ورزد؛ چون آنان راه پلنگان و ستم‌پیشگان را برگزیدند، در دام خویش گرفتار آمدند و تو بر آنان پیروز گشتی.

دیگر آنکه از گنج فراوان، سپاه بی‌شمار، نیروی فغفور و تاج و تخت خویش سخن رانده بودی؛ بدان که مرد خردمند و والاتبار هرگز به دارایی خویش ننازد. تو هنوز شکوه پادشاهی واقعی را ندیده‌ای و فرمانروایی چاج و لشکریانش در نظرت شگفت آمده است. شایسته آن است که مرد دانا گنج و لشکر خود را به رخ دیگران نکشد. بزرگان گیتی من را دیده‌اند و قدرتم را چشیده‌اند؛ من دریای چین را به قطره آبی نشمارم و از استواری گام‌هایم، کوه گران به لرزه درآید. سرتاسر زمین و هر کجا آب و خاکی هست، زیر نگین گنج و خراج من است.

دیگر درباره پیوند دوستی و آشتی سخن گفته بودی؛ من نیز بزم را بر رزم ترجیح می‌دهم، چرا که هیچ خردمندی به هنگام بزم، طالب جنگ نیست. اما دانا هرگز با مرد نامدار و آزموده نبرد نمی‌جوید؛ به‌ویژه پهلوانی که خود در میدان کارزار آزموده شده و نیاز به آموزگار ندارد. در پیکار سخت، دل باید چنان آرام باشد که گویی بر تاج و تخت شاهی تکیه زده است. جهان‌آفرین یاورت باد و کلاه و نگین پادشاهی‌ات پرفروغ بماناد.

چون نگارش نامه به پایان آمد، آن را به مهر شاهنشاهی آراستند و بر طبق آیین کیان، خلعتی فاخر برای فرستاده خاقان آماده ساختند. کسری پیام‌های شفاهی دیگری نیز بر نامه افزود و فرستادگان با دلی شاد و زبان به ستایش گشوده از ایوان شاهی بیرون رفتند.

چون فرستادگان به دربار خاقان چین رسیدند، خاقان از جای برخاست، آنان را به گرمی پذیرفت و بر تخت نشست. او با اشتیاق درباره کسری پرسش‌ها کرد: از هوش و خرد و بالای او، از شمار سپاهیان و بزرگان صاحب‌نگینش، و از دادگری، لشکر، گنج و تاج و تختش. فرستاده گویا لبان به سخن گشود و دیده‌ها و شنیده‌های خود را بازگو کرد: «ای شهریار، هرگز کسری را زیردست و خرد مپندار! ما در روزگاری که در دربارش بودیم، چه در ایوان رزم و چه در دشت شکار، شهریاری چون او ندیده‌ایم. او در سروقامت و پرنیان‌رویی به سرو ماند، در نیرو چون پیل ژیان است و در بخشندگی همچو دریای نیل. بر گاه شاهی، سپهر وفاداری است و در آوردگاه، نهنگ بلا. اگر به خشم آید چون ابر غران بغرد و شیر از غریوش رام گردد، و اگر می گسارد با گفتاری گرم و نرم دل‌ها را برباید. او بر تخت شاهی خجسته سروشی است مبارک و درختی بارور.»

فرستاده ادامه داد که تمام مرز ایران سپاهیان و پرستندگان کلاه اویند. چون بر دشت خیمه زند، جهان گنجایش لشکرش را ندارد؛ سراسر گرزداران بافر و شکوه، پیشکاران با کمربندهای زرین، پیلان جنگی، تخت‌های عاج و طوق و تبار شاهانه. هیچ‌کس را یارای شمارش آیین و دارایی او نیست جز خدای دادگر. اگر دشمنش کوهی از آهن فروپاشیده باشد، در پیشگاه خشمش چون چشمه سوزنی خرد و ناچیز گردد، و هر که از جان خویش سیر شده باشد، به پیکار با او برمی‌خیزد.
#1
به ایوان شد از دشت شاه جهان
✦
یکایک برفتند با اومهان
#2
بفرمود تا پیش او شد دبیر
✦
ابا موبد موبدان اردشیر
#3
به قرطاس برنامهٔ خسروی
✦
نویسنده بنوشت بر پهلوی
#4
قلم چون دو رخ را به عنبر بشست
✦
سرنامه کرد آفرین از نخست
#5
بران دادگر کوسپهر آفرید
✦
بلندی وتندی و مهر آفرید
#6
همه بنده‌گانیم و او پادشاست
✦
خرد برتوانایی او گواست
#7
نفس جز به فرمان اونشمرد
✦
پی مور بی او زمین نسپرد
#8
ازو خواستم تا مگر آفرین
✦
رساند ز ما سوی خاقان چین
#9
نخست آنک گفتی ز هیتالیان
✦
کزان گونه بستند بد را میان
#10
به بیداد بر خیره خون ریختند
✦
به دام نهاده خود آویختند
#11
اگر بد کنش زور دارد چو شیر
✦
نباید که باشد به یزدان دلیر
#12
چوایشان گرفتند راه پلنگ
✦
تو پیروز گشتی برایشان به جنگ
#13
و دیگر که گفتی ز گنج و سپاه
✦
ز نیروی فغفور و تخت و کلاه
#14
کسی کز بزرگی زند داستان
✦
نباشد خردمند همداستان
#15
توتخت بزرگی ندیدی نه تاج
✦
شگفت آمدت لشکر و مرز چاج
#16
چنین باکسی گفت باید که گنج
✦
نبیند نه لشکر نه رزم و نه رنج
#17
بزرگان گیتی مرا دیده‌اند
✦
کسان کم ندیدند بشنیده‌اند
#18
که دریای چین را ندارم به آب
✦
شود کوه از آرام من درشتاب
#19
سراسر زمین زیر گنج منست
✦
کجا آب وخاکست رنج منست
#20
سه دیگر کجا دوستی خواستی
✦
به پیوند ما دل بیاراستی
#21
همی بزم جویی مرا نیست رزم
✦
نه خرد کسی رزم هرگز به بزم
#22
و دیگر که با نامبردار مرد
✦
نجوید خردمند هرگز نبرد
#23
بویژه که خود کرده باشد به جنگ
✦
گه رزم جستن نجوید درنگ
#24
بسی دیده باشد گه کارزار
✦
نخواهد گه رزم آموزگار
#25
دل خویش باید که درجنگ سخت
✦
چنان رام دارد که با تاج و تخت
#26
تو را یار بادا جهان آفرین
✦
بماناد روشن کلاه و نگین
#27
نهادند برنامه بر مهر شاه
✦
بیاراست آن خسروی تاج و گاه
#28
برسم کیان خلعت آراستند
✦
فرستاده را پیش اوخواستند
#29
ز پیغام هرچش به دل بود نیز
✦
به گفتار بر نامه بفزود نیز
#30
بخوبی برفتند ز ایوان شاه
✦
ستایش کنان برگرفتند راه
#31
رسیدند پس پیش خاقان چین
✦
سراسر زبانها پر از آفرین
#32
جهاندیده خاقان بپردخت جای
✦
بیامد برتخت او رهنمای
#33
فرستادگان را همه پیش خواند
✦
ز کسری فراوان سخنها براند
#34
نخست از هش و دانش و رای اوی
✦
ز گفتار و دیدار و بالای او
#35
دگر گفت چندست با او سپاه
✦
ازیشان که دارد نگین و کلاه
#36
ز داد وز بیداد وز کشورش
✦
هم از لشکر و گنج وز افسرش
#37
فرستاده گویا زبان برگشاد
✦
همه دیده ها پیش او کرد یاد
#38
به خاقان چین گفت کای شهریار
✦
تواو را بدین زیردستی مدار
#39
بدین روزگاری که ما نزد اوی
✦
ببودیم شادان دل و تازه روی
#40
به ایوان رزم و به دشت شکار
✦
ندیدیم هرگز چنو شهریار
#41
به بالای سروست و هم زور پیل
✦
به بخشندگی همچو دریای نیل
#42
چو برگاه باشد سپهر وفاست
✦
به آورد گه هم نهنگ بلاست
#43
اگر تیز گردد بغرد چو ابر
✦
از آواز او رام گردد هژبر
#44
وگر می‌گسارد به آواز نرم
✦
همی دل ستاند به گفتار گرم
#45
خجسته سروشست بر گاه و تخت
✦
یکی بارور شاخ زیبا درخت
#46
همه شهر ایران سپاه ویند
✦
پرستندگان کلاه ویند
#47
چوسازد به دشت اندرون بارگاه
✦
نگنجد همی درجهان آن سپاه
#48
همه گُرزداران با زیب وفر
✦
همه پیشکاران به زرین کمر
#49
ز پیل وز بالا و از تخت عاج
✦
ز اورنگ وز یاره و طوق و تاج
#50
کس آیین او را نداند شمار
✦
به گیتی جز از دادگر شهریار
#51
اگر دشمنش کوه آهن شود
✦
بر خشم او چشم سوزن شود
#52
هرآنکس که سیر آید از روزگار
✦
شود تیز وبا او کند کارزار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: