#1
برین نیز بگذشت یک هفته روز
✦
بهشتم چو بفروخت گیتی‌فروز
“When another week had passed, and the world-illuminating sun brightened the eighth day...”
#2
بیانداخت آن چادر لاژورد
✦
بیاراست گیتی به دیبای زرد
“It cast off its veil of lapis blue, adorning the world in golden silk.”
#3
شهنشاه بنشست با موبدان
✦
جهاندیده و کار کرده ردان
“The King of Kings sat in council with his mobads, the experienced elders and world-wise leaders.”
#4
سرموبد موبدان اردشیر
✦
چو شاپور وچون یزدگرد دبیر
“Ardashir, the High Mobad of Mobads, alongside Shapur and Yazdgard the Scribe,”
#5
ستاره شناسان و جویندگان
✦
خردمند و بیدار گویندگان
“Astronomers, seekers of truth, wise counselors, and vigilant speakers.”
#6
سراینده بوزرجمهر جوان
✦
بیامد برشاه نوشین‌روان
“The eloquent young Bozorgmehr also came before King Anushirvan.”
#7
بدانندگان گفت شاه جهان
✦
که باکیست این دانش اندر نهان
“The King of the World asked the sages: 'In whose breast dwells this hidden wisdom,'”
#8
کزو دین یزدان به نیرو شود
✦
همان تخت شاهی بی‌آهو شود
“'By which the faith of Yazdan grows strong, and the royal throne remains without flaw?'”
#9
چوبشنید زو موبد موبدان
✦
زبان برگشاد از میان ردان
“Hearing this, the High Mobad unloosed his tongue among the nobles,”
#10
چنین داد پاسخ که از داد شاه
✦
درفشان شود فر دیهیم و گاه
“Answering: 'It is through the King's justice that the glory of the crown and throne becomes resplendent.”
#11
چو با داد بگشاید از گنج بند
✦
بماند پس از مرگ نامش بلند
“When he opens the treasure locks with justice, his name remains exalted even after death.”
#12
دگر کو بشوید زبان از دروغ
✦
نجوید به کژی ز گیتی فروغ
“Second, that he cleanses his tongue from falsehood, seeking no worldly glory through deceit.”
#13
سپهبد چو با داد و بخشایشست
✦
ز تاجش زمانه پرآسایشست
“When the ruler embodies justice and mercy, his crown brings peace to the whole era.”
#14
و دیگر که از کهتر پرگناه
✦
چو پوزش کند باز بخشدش شاه
“And further, when a sinful subject apologizes, the King bestows forgiveness upon him.”
#15
به پنجم جهاندار نیکوسخن
✦
که نامش نگردد به گیتی کهن
“Fifth, a eloquent, virtuous ruler whose noble name shall never grow old in the world,”
#16
همه راست گوید سخن کم وبیش
✦
نگردد بهر کار ز آیین خویش
“Speaks only truth in all matters, small or great, never swerving from his righteous principles.”
#17
ششم بر پرستندهٔ تخت خویش
✦
چنان مهر دارد که بر بخت خویش
“Sixth, he loves the loyal servants of his throne as dearly as his own good fortune.”
#18
به هفتم سخن هرک دانا بود
✦
زبانش بگفتن توانا بود
“Seventh, whoever is wise possesses a tongue eloquent and capable of truth.”
#19
نگردد دلش سیر ز آموختن
✦
از اندیشگان مغز را سوختن
“His heart never tires of learning, nor his mind of burning with deep contemplation.”
#20
به آزادیست ازخرد هرکسی
✦
چنانچون ببالد ز اختر بسی
“Through wisdom, every man gains true noble freedom, just as one prospers under a lucky star.”
#21
دلت مگسل ای شاه راد از خرد
✦
خرد نام و فرجام را پرورد
“Sever not thy heart from wisdom, O generous King, for wisdom nurtures both name and destiny.'”
#22
منش پست وکم دانش آنکس که گفت
✦
کنم کم ز گیتی کسی نیست جفت
“Base in nature and meager of knowledge is he who says: 'None in the world is my equal.'”
#23
چنین گفت پس یزدگرد دبیر
✦
که ای شاه دانا و دانش‌پذیر
“Then spoke Yazdgard the Scribe: 'O wise King, open to all learning!”
#24
ابرشاه زشتست خون ریختن
✦
به اندک سخن دل برآهیختن
“It is shameful for a monarch to shed blood hastily or to lose his temper over a trifling word.”
#25
همان چون سبک سر بود شهریار
✦
بداندیش دست اندآرد به کار
“Likewise, when a king is frivolous and light-headed, evil-wishers seize the initiative.”
#26
همان با خردمند گیرد ستیز
✦
کند دل ز نادانی خویش تیز
“If he quarrels with the wise, his heart is sharpened only by his own ignorance.”
#27
دل شاه گیتی چو پر آز گشت
✦
روان ورا دیو انباز گشت
“When greed fills the heart of the world's King, the Div becomes the companion of his soul.”
#28
و رایدون که حاکم بود تیزمغز
✦
نیاید ز گفتار او کار نغز
“And if a judge be hot-headed and hasty, no fine outcome shall spring from his rulings.”
#29
دگر کارزاری که هنگام جنگ
✦
بترسد ز جان و نترسد ز ننگ
“Or a warrior in battle who fears for his life yet fears not dishonor and shame.”
#30
توانگر که باشد دلش تنگ و زفت
✦
شکم زمین بهتر او را نهفت
“A wealthy man whose heart is narrow and miserly—the belly of the earth is a better dwelling for him.”
#31
چو بر مرد درویش کنداوری
✦
نه کهتر نه زیبندهٔ مهتری
“Arrogance in a poor man fits neither a humble subject nor a noble lord.”
#32
چوکژی کند پیر ناخوش بود
✦
پس ازمرگ جانش پرآتش بود
“Dishonesty in an old man is hideous, and after death his soul shall be filled with fire.”
#33
چو کاهل بود مرد برنا به کار
✦
ازو سیر گردد دل روزگار
“When a young man is lazy at his work, the heart of Time itself grows weary of him.”
#34
نماند ز نا تندرستی جوان
✦
مبادش توان و مبادش روان
“A youth drained of health and vigor loses strength and spirit alike.'”
#35
چو بوزرجمهر این سخنهای نغز
✦
شنید و بدانش بیاراست مغز
“When Bozorgmehr heard these exquisite words, he adorned his mind with wisdom,”
#36
چنین گفت باشاه خورشید چهر
✦
که بادا به کام تو روشن سپهر
“And spoke thus to the sun-faced King: 'May the radiant heavens move according to thy desire!”
#37
چنان دان که هرکس که دارد خرد
✦
بدانش روان را همی‌پرورد
“Know that whoever possesses intellect continuously nourishes his soul with knowledge.”
#38
نکوهیده ده کار بر ده گروه
✦
نکوهیده‌تر نزد دانش پژوه
“Ten vices are blameworthy across ten groups of men, and even more shameful in the eyes of the seeker of truth.”
#39
یکی آنک حاکم بود با دروغ
✦
نگیرد بر مرد دانا فروغ
“First, a judge who relies on lies—in the eyes of the wise man, he garners no radiance.”
#40
سپهبد که باشد نگهبان گنج
✦
سپاهی که او سر بپیچد ز رنج
“A commander who acts merely as a keeper of treasure, or a soldier who shuns hard labor in battle.”
#41
دگر دانشومند کو از بزه
✦
نترسد چو چیزی بود بامزه
“Next, a scholar who fears not sin whenever a temptation tastes sweet.”
#42
پزشکی که باشد به تن دردمند
✦
ز بیمار چون باز دارد گزند
“A physician who is himself diseased in body—how can he ward off harm from the sick?”
#43
چو درویش مردم که نازد به چیز
✦
که آن چیز گفتن نیرزد بنیز
“A needy person who boasts of worthless things that are not even fit to mention.”
#44
همان سفله کز هر کس آرام و خواب
✦
ز دریا دریغ آیدش روشن آب
“Likewise, the vile wretch who robs others of rest, begrudging even clear water from the sea.”
#45
وگرباد نوشین بتو برجهد
✦
سپاسی ازان برسرت برنهد
“Or if a sweet breeze should blow toward thee, he puts thee under obligation for it.'”
#46
بهفتم خردمند کاید به خشم
✦
به چیز کسان برگمارد دو چشم
“Seventh is the wise man who succumbs to wrath, or casts a covetous eye upon the possessions of others.”
#47
بهشتم به نادان نماینده راه
✦
سپردن به کاهل کسی کارگاه
“Eighth is seeking guidance from the ignorant, or entrusting one's workshop and enterprise to the slothful.”
#48
همان بیخرد کو نیابد خرد
✦
پشیمان شود هم ز گفتار بد
“Likewise, the fool who fails to acquire wisdom shall inevitably suffer remorse for his own foul speech.”
#49
دل مردم بیخرد به آرزوی
✦
برین گونه آویزد ای نیک‌خوی
“The heart of an unwise man clings to worldly longing in such a manner, O prince of virtuous nature.”
#50
چوآتش که گوگرد یابد خورش
✦
گرش درنیستان بود پرورش
“Like unto a fire that finds sulfur for its fuel, flaring fiercely even if reared amidst a bed of reeds.”
#51
دل شاه نوشین‌روان زنده باد
✦
سران جهان پیش او بنده باد
“May the heart of King Nushin-Ravan be ever living, and may the rulers of the world stand submissive before him!”