#1
بدانست رستم که لابه به کار
✦
نیاید همی پیش اسفندیار
“Rostam knew that entreaties would be of no avail in the presence of Esfandiyar.”
#2
کمان را به زه کرد و آن تیر گز
✦
که پیکانش را داده بد آب رز
“He strung his bow and readied that tamarisk arrow whose tip was tempered in wine.”
#3
همی راند تیر گز اندر کمان
✦
سر خویش کرده سوی آسمان
“He drawn the tamarisk arrow onto the bow, turning his head toward the heavens.”
#4
همی گفت کای پاک دادار هور
✦
فزایندهٔ دانش و فر و زور
“He said: 'O pure Creator of the Sun, Increaser of wisdom, glory, and power!'”
#5
همی بینی این پاک جان مرا
✦
توان مرا هم روان مرا
“'You see this pure soul of mine, my strength, and my spirit,'”
#6
که چندین بپیچم که اسفندیار
✦
مگر سر بپیچاند از کارزار
“'How much I strove so that Esfandiyar might peradventure turn back from battle.'”
#7
تو دانی که بیداد کوشد همی
✦
همی جنگ و مردی فروشد همی
“'You know that he strives unjustly, boasting ever of war and combat.'”
#8
به بادافره این گناهم مگیر
✦
توی آفرینندهٔ ماه و تیر
“'Do not hold this sin against me in punishment—You are the Creator of Moon and Mercury!'”
#9
چو خودکامه جنگی بدید آن درنگ
✦
که رستم همی دیر شد سوی جنگ
“When the willful warrior saw that delay, that Rostam was slow in moving to fight,”
#10
بدو گفت کای سگزی بدگمان
✦
نشد سیر جانت ز تیر و کمان
“He said to him: 'O suspicious Sagzi! Has your soul not had its fill of bow and arrow?'”
#11
ببینی کنون تیر گشتاسپی
✦
دل شیر و پیکان لهراسپی
“'Now you shall witness Goshtasp's arrow, the lion's heart, and Lohrasp's spearhead!'”
#12
یکی تیر بر ترگ رستم بزد
✦
چنان کز کمان سواران سزد
“He shot an arrow at Rostam's helmet, just as bitteth the bow of mighty horsemen.”
#13
تهمتن گز اندر کمان راند زود
✦
بران سان که سیمرغ فرموده بود
“Tahamtan swiftly drove the tamarisk arrow into his bow, exactly as the Simorgh had directed.”
#14
بزد تیر بر چشم اسفندیار
✦
سیه شد جهان پیش آن نامدار
“He struck the arrow into Esfandiyar's eye; the world turned pitch black before that illustrious prince.”
#15
خم آورد بالای سرو سهی
✦
ازو دور شد دانش و فرهی
“His tall cypress stature bent low; wisdom and divine royal glory departed from him.”
#16
نگون شد سر شاه یزدان‌پرست
✦
بیفتاد چاچی کمانش ز دست
“The head of the God-worshipping king plunged downward; his Chachi bow slipped from his hand.”
#17
گرفته بش و یال اسپ سیاه
✦
ز خون لعل شد خاک آوردگاه
“He clung to the mane of his black charger, as blood turned the dirt of the field to rubies.”
#18
چنین گفت رستم به اسفندیار
✦
که آوردی آن تخم زفتی به بار
“Thus spoke Rostam to Esfandiyar: 'You have brought that seed of arrogance to harvest!'”
#19
تو آنی که گفتی که رویین تنم
✦
بلند آسمان بر زمین بر زنم
“'You are the one who boasted: I am bronze-bodied, I shall dash the high sky onto the earth!'”
#20
من از شست تو هشت تیر خدنگ
✦
بخوردم ننالیدم از نام و ننگ
“'I took eight poplar arrows from your bowstring and did not groan for the sake of honor and fame.'”
#21
به یک تیر برگشتی از کارزار
✦
بخفتی بران بارهٔ نامدار
“'Yet with a single arrow you turned from battle and fell asleep upon that renowned steed!'”
#22
هم‌اکنون به خاک اندر آید سرت
✦
بسوزد دل مهربان مادرت
“'Right now your head shall bite the dirt, and the heart of your loving mother will burn.'”
#23
همانگه سر نامبردار شاه
✦
نگون اندر آمد ز پشت سیاه
“At that very instant, the head of the famous prince tumbled downward from the back of the black horse.”
#24
زمانی همی بود تا یافت هوش
✦
بر خاک بنشست و بگشاد گوش
“He lay a moment until he regained his senses, sat upon the earth, and listened.”
#25
سر تیر بگرفت و بیرون کشید
✦
همی پر و پیکانش در خون کشید
“He took the shaft of the arrow and pulled it out, drawing its feathers and tip steeped in blood.”
#26
همانگه به بهمن رسید آگهی
✦
که تیره شد آن فر شاهنشهی
“At that moment news reached Bahman that the royal farr of the Shah had darkened.”
#27
بیامد به پیش پشوتن بگفت
✦
که پیکار ما گشت با درد جفت
“He came to Peshotan and said: 'Our conflict has been coupled with bitter grief!'”
#28
تن ژنده پیل اندر آمد به خاک
✦
دل ما ازین درد کردند چاک
“'The body of the mighty elephant has fallen to dust; our hearts are torn asunder by this anguish.'”
#29
برفتد هر دو پیاده دوان
✦
ز پیش سپه تا بر پهلوان
“Both ran on foot from the front of the host until they reached the champion.”
#30
بدیدند جنگی برش پر ز خون
✦
یکی تیر پرخون به دست اندرون
“They saw the warrior, his chest soaked in blood, holding a bloody arrow in his hand.”
#31
پشوتن بر و جامه را کرد چاک
✦
خروشان به سر بر همی کرد خاک
“Peshotan tore his garments in grief, wailing and casting dust upon his head.”
#32
همی گشت بهمن به خاک اندرون
✦
بمالید رخ را بدان گرم خون
“Bahman rolled upon the earth, smearing his face with that warm blood.”
#33
پشوتن همی گفت راز جهان
✦
که داند ز دین‌آوران و مهان
“Peshotan spoke of the secrets of the world: 'Who among the nobles and religious leaders truly knows...'”
#34
چو اسفندیاری که از بهر دین
✦
به مردی برآهیخت شمشیر کین
“'How a hero like Esfandiyar, who unsheathed the sword of vengeance for the sake of the Faith,'”
#35
جهان کرد پاک از بد بت‌پرست
✦
به بد کار هرگز نیازید دست
“'Who cleansed the world of evil idolaters and never laid hand to any misdeed,'”
#36
به روز جوانی هلاک آمدش
✦
سر تاجور سوی خاک آمدش
“'Should meet destruction in the days of his youth, his crowned head coming down to the dust!'”
#37
بدی را کزو هست گیتی به درد
✦
پرآزار ازو جان آزاد مرد
“'While the evil man, from whom the world suffers in pain and the noble spirit is grieved,'”
#38
فراوان برو بگذرد روزگار
✦
که هرگز نبیند بد کارزار
“'Abundant days shall pass over him, and he shall never see the misfortune of battle!'”
#39
جوانان گرفتندش اندر کنار
✦
همی خون ستردند زان شهریار
“The youths took him in their arms, wiping the blood from that prince.”
#40
پشوتن بروبر همی مویه کرد
✦
رخی پر ز خون و دلی پر ز درد
“Peshotan lamented over him, with a face covered in blood and a heart full of pain.”
#41
همی گفت زار ای یل اسفندیار
✦
جهانجوی و از تخمهٔ شهریار
“He said bitterly: 'O heroic Esfandiyar, world-seeker of royal lineage!'”
#42
که کند این چنین کوه جنگی ز جای
✦
که افگند شیر ژیان را ز پای
“'Who pulled up such a battle-mountain from its place? Who brought down the fierce lion?'”
#43
که کند این پسندیده دندان پیل
✦
که آگند با موج دریای نیل
“'Who extracted the prized tusk of this elephant? Who filled the surging waves of the Nile?'”
#44
چه آمد برین تخمه از چشم بد
✦
که بر بدکنش بی‌گمان بد رسد
“'What evil eye struck this line, when evil surely comes to the evil-doer?'”
#45
کجا شد به رزم اندرون ساز تو
✦
کجا شد به بزم آن خوش آواز تو
“'Where has gone your readiness in battle? Where has gone your sweet voice in the feast?'”
#46
کجا شد دل و هوش و آیین تو
✦
توانایی و اختر و دین تو
“Where now are your courage, wisdom, and noble customs? Where is your power, your fortunate star, and your faith?”
#47
چو کردی جهان را ز بدخواه پاک
✦
نیامدت از پیل وز شیر باک
“When you cleansed the world of evil foes, fearing neither elephant nor lion...”
#48
کنون آمدت سودمندی به کار
✦
که در خاک بیند ترا روزگار
“And now, has it profited you at last that Time should see you lying in the dust?”
#49
که نفرین برین تاج و این تخت باد
✦
بدین کوشش بیش و این بخت باد
“A curse be upon this crown and this throne! Cursed be such endless effort and such a tragic fate!”
#50
که چو تو سواری دلیر و جوان
✦
سرافراز و دانا و روشن‌روان
“That a warrior brave and young like you—proud, wise, and of enlightened soul—”
#51
بدین سان شود کشته در کارزار
✦
به زاری سرآید برو روزگار
“Should thus be slain in the midst of battle, and meet such a pitiful end!”
#52
که مه تاج بادا و مه تخت شاه
✦
مه گشتاسپ و جاماسپ و آن بارگاه
“May there be no crown, no royal throne, no Goshtasp, no Jamasp, nor that court!”
#53
چنین گفت پر دانش اسفندیار
✦
که ای مرد دانای به روزگار
“Thus spoke Esfandiyar full of wisdom: 'O noble man experienced in the world...'”
#54
مکن خویشتن پیش من بر تباه
✦
چنین بود بهر من از تاج و گاه
“'Do not ruin yourself with grief before me; such was my destined share of crown and throne.'”
#55
تن کشته را خاک باشد نهال
✦
تو از کشتن من بدین سان منال
“'The bed of a slain body is but the earth; weep not so bitterly over my slaying.'”
#56
کجا شد فریدون و هوشنگ و جم
✦
ز باد آمده باز گردد به دم
“'Where now are Fereydoun, Houshang, and Jamshid? That which came like wind departs in a single breath.'”
#57
همان پاک‌زاده نیاکان ما
✦
گزیده سرافراز و پاکان ما
“'And likewise our noble ancestors, the chosen, proud, and pure ones of our lineage...'”
#58
برفتند و ما را سپردند جای
✦
نماند کس اندر سپنجی سرای
“'They departed and left their place to us; no one remains forever in this transient inn.'”
#59
فراوان بکوشیدم اندر جهان
✦
چه در آشکار و چه اندر نهان
“'I strove abundantly in this world, both openly and in secret...'”
#60
که تا رای یزدان به جای آورم
✦
خرد را بدین رهنمای آورم
“'So that I might fulfill the will of God, and make wisdom my guiding light on this path.'”
#61
چو از من گرفت ای سخن روشنی
✦
ز بد بسته شد راه آهرمنی
“'When the True Faith gained enlightenment through me, the evil path of Ahriman was blocked.'”
#62
زمانه بیازید چنگال تیز
✦
نبد زو مرا روزگار گریز
“'Yet Fate stretched forth its sharp talons, and from it I had no way to escape.'”
#63
امید من آنست کاندر بهشت
✦
دل‌افروز من بدرود هرچ کشت
“'My hope is that in Paradise, my joyful soul shall reap whatever good it sowed.'”
#64
به مردی مرا پور دستان نکشت
✦
نگه کن بدین گز که دارم به مشت
“'The son of Dastan did not slay me by manhood alone; look upon this tamarisk arrow that I hold in my hand.'”
#65
بدین چوب شد روزگارم به سر
✦
ز سیمرغ وز رستم چاره‌گر
“'My life was brought to an end by this wood, through the Simurgh and resourceful Rostam.'”
#66
فسونها و نیرنگها زال ساخت
✦
که اروند و بند جهان او شناخت
“'Zal fashioned spells and stratagems, for he knew the mysteries and bounds of the world.'”
#67
چو اسفندیار این سخن یاد کرد
✦
بپیچید و بگریست رستم به درد
“As Esfandiyar spoke these words, Rostam writhed in agony and wept bitterly with sorrow.”
#68
چنین گفت کز دیو ناسازگار
✦
ترا بهره رنج من آمد به کار
“Rostam said: 'From the untamed Demon, the outcome of all my toil turned into your suffering.'”
#69
چنانست کو گفت یکسر سخن
✦
ز مردی به کژی نیفگند بن
“'Every word he spoke is the absolute truth; he did not base his chivalry upon falsehood.'”
#70
که تا من به گیتی کمر بسته‌ام
✦
بسی رزم گردنکشان جسته‌ام
“'Since the time I girded my loins in this world, I have fought many battle-hardened champions.'”
#71
سواری ندیدم چو اسفندیار
✦
زره‌دار با جوشن کارزار
“'Yet I have never seen a knight like Esfandiyar, so grand in armor and battle garb.'”
#72
چو بیچاره برگشتم از دست اوی
✦
بدیدم کمان و بر و شست اوی
“'When I returned helpless from his onslaught, having witnessed his bow, chest, and skill...'”
#73
سوی چاره گشتم ز بیچارگی
✦
بدادم بدو سر به یکبارگی
“'In my helplessness I turned to stratagem, surrendering my life completely to destiny.'”
#74
زمان ورا در کمان ساختم
✦
چو روزش سرآمد بینداختم
“'I fitted his appointed Time onto my bowstring; and when his final day arrived, I shot.'”
#75
گر او را همی روز باز آمدی
✦
مرا کار گز کی فراز آمدی
“'Had his day not reached its fateful end, how could the affair of the tamarisk arrow ever have availed me?'”
#76
ازین خاک تیره بباید شدن
✦
به پرهیز یک دم نشاید زدن
“'From this dark earth one must depart; not for a single moment can one escape death through caution.'”
#77
همانست کز گز بهانه منم
✦
وزین تیرگی در فسانه منم
“'Thus it is: I am merely the tool of the tamarisk, and in this darkness, I am the one remembered in tragic tale.'”