#1
کمان برگرفتند و تیر خدنگ
✦
ببردند از روی خورشید رنگ
“They raised their bows and shafts of hard poplar wood, wiping the radiant color from the face of the sun.”
#2
ز پیکان همی آتش افروختند
✦
به بر بر زره را همی دوختند
“Sparks ignited from their sharp arrowheads, pinning steel coats of mail directly to bodily armor.”
#3
دل شاه ایران بدان تنگ شد
✦
بروها و چهرش پر آژنگ شد
“The heart of Iran's royal prince grew constrained; his brow and countenance darkened with deep fury.”
#4
چو او دست بردی به سوی کمان
✦
نرستی کس از تیر او بی‌گمان
“Whenever his hand reached toward the bowstring, no soul could escape his deadly shaft.”
#5
به رنگ طبرخون شدی این جهان
✦
شدی آفتاب از نهیبش نهان
“The world turned red as dragon's blood, while the sun hid itself from the terror of his aim.”
#6
یکی چرخ را برکشید از شگاع
✦
تو گفتی که خورشید شد در شراع
“He drew his battle-bow so high and taut that you would say the sun had entered a dark veil.”
#7
به تیری که پیکانش الماس بود
✦
زره پیش او همچو قرطاس بود
“Before his diamond-tipped arrow, heavy mail was rendered fragile as thin paper.”
#8
چو او از کمان تیر بگشاد شست
✦
تن رستم و رخش جنگی بخست
“As he released the string of his bow, his shafts grievously wounded both Rostam and his warhorse Rakhsh.”
#9
بر رخش ازان تیرها گشت سست
✦
نبد باره و مرد جنگی درست
“Rakhsh grew feeble beneath those piercing shafts; neither horse nor warrior remained unhurt.”
#10
همی تاخت بر گردش اسفندیار
✦
نیامد برو تیر رستم به کار
“Esfandiyar continued to charge around them, while Rostam's arrows failed to harm him.”
#11
فرود آمد از رخش رستم چو باد
✦
سر نامور سوی بالا نهاد
“Rostam dismounted from Rakhsh swift as the wind and turned his illustrious head toward the high rocks.”
#12
همان رخش رخشان سوی خانه شد
✦
چنین با خداوند بیگانه شد
“The resplendent Rakhsh limped off toward home, forced into estrangement from his master.”
#13
به بالا ز رستم همی رفت خون
✦
بشد سست و لرزان که بیستون
“Blood poured continuously down from Rostam; he trembled and grew faint as Mount Bisotun shaking.”
#14
بخندید چون دیدش اسفندیار
✦
بدو گفت کای رستم نامدار
“Esfandiyar laughed out loud upon seeing him and taunted: 'O famous Rostam!'”
#15
چرا گم شد آن نیروی پیل مست
✦
ز پیکان چرا پیل جنگی بخست
“'Where has the power of the mad elephant vanished? Why is the war-elephant broken by arrowheads?'”
#16
کجا رفت آن مردی و گرز تو
✦
به رزم اندرون فره و برز تو
“'Where is that manhood and heavy mace of yours? Where is your royal stature and divine light in battle?'”
#17
گریزان به بالا چرا برشدی
✦
چو آواز شیر ژیان بشندی
“'Why have you fled up the cliff, like one who hears the roared warning of a fierce lion?'”
#18
چرا پیل جنگی چو روباه گشت
✦
ز رزمت چنین دست کوتاه گشت
“'Why has the war-elephant turned into a sly fox? Why has your hand grown so short from combat?'”
#19
تو آنی که دیو از تو گریان شدی
✦
دد از تف تیغ تو بریان شدی
“'You are the one at whose sight demons wept, and wild beasts roasted from the glare of your blade!'”
#20
زواره پی رخش ناگه بدید
✦
کزان رود با خستگی در کشید
“Suddenly Zovareh saw Rakhsh's tracks, limping away from the river heavy with wounds.”
#21
سیه شد جهان پیش چشمش به رنگ
✦
خروشان همی تاخت تا جای جنگ
“The world turned black before his eyes; shouting, he galloped directly toward the battlefield.”
#22
تن مرد جنگی چنان خسته دید
✦
همه خستگیهاش نابسته دید
“He saw the war-hero so terribly wounded, all his injuries bleeding and unbound.”
#23
بدو گفت خیز اسپ من برنشین
✦
که پوشد ز بهر تو خفتان کین
“He said to Rostam: 'Mount my horse, so it may wear the battle-coat for your sake!'”
#24
بدو گفت رو پیش دستان بگوی
✦
کزین دودهٔ سام شد رنگ و بوی
“Rostam replied: 'Go before Dastan (Zal) and say that the glory of Sam’s line has faded today.'”
#25
نگه کن که تا چارهٔ کار چیست
✦
برین خستگیها بر آزار کیست
“'Consider what remedy can be found, and who can ease these painful wounds.'”
#26
که گر من ز پیکان اسفندیار
✦
شبی را سرآرم بدین روزگار
“'If I survive this night despite Esfandiyar's arrowheads into another day,'”
#27
چنان دانم ای زال کامروز من
✦
ز مادر بزادم بدین انجمن
“'Know, O Zal, that today I am reborn anew into this world.'”
#28
چو رفتی همی چارهٔ رخش ساز
✦
من آیم کنون گر بمانم دراز
“'Go now and tend to Rakhsh; I shall follow soon if I remain alive.'”
#29
زواره ز پیش برادر برفت
✦
دو دیده سوی رخش بنهاد تفت
“Zovareh departed from his brother, turning his tearful eyes hastily toward Rakhsh.”
#30
به پستی همی بود اسفندیار
✦
خروشید کای رستم نامدار
“Esfandiyar remained in the lowland and shouted: 'O glorious Rostam!'”
#31
به بالا چنین چند باشی به پای
✦
که خواهد بدن مر ترا رهنمای
“'How long will you stand upon that height? Who shall be your guide now?'”
#32
کمان بفگن از دست و ببر بیان
✦
برآهنج و بگشای تیغ از میان
“'Cast down your bow and tiger-skin cuirass; unbuckle and unsheathe your sword.'”
#33
پشیمان شو و دست را ده به بند
✦
کزین پس تو از من نیابی گزند
“'Repent and yield your hands to bonds, so that you suffer no further harm from me.'”
#34
بدین خستگی نزد شاهت برم
✦
ز کردارها بی‌گناهت برم
“'In this wounded state I will take you to the king, clearing your name of fault.'”
#35
وگر جنگ جویی تو اندرز کن
✦
یکی را نگهبان این مرز کن
“'Or if you still seek war, make your testament and appoint a guardian for this realm.'”
#36
گناهی که کردی ز یزدان بخواه
✦
سزد گر به پوزش ببخشد گناه
“'Pray to God for forgiveness for your transgression; it is fitting if He pardons your sins.'”
#37
مگر دادگر باشدت رهنمای
✦
چو بیرون شوی زین سپنجی سرای
“'May the Just Creator be your guide when you depart this transient abode.'”
#38
چنین گفت رستم که بیگاه شد
✦
ز رزم و ز بد دست کوتاه شد
“Rostam replied: 'The hour has grown late; the hand is stayed from battle and ill deeds.'”
#39
شب تیره هرگز که جوید نبرد
✦
تو اکنون بدین رامشی بازگرد
“'No one seeks battle in the dark night; return now to your rest.'”
#40
من اکنون چنین سوی ایوان شوم
✦
بیاسایم و یک زمان بغنوم
“'I shall go to my palace to rest and sleep for a short space.'”
#41
ببندم همه خستگیهای خویش
✦
بخوانم کسی را که دارم به پیش
“I shall bind all my wounds, and summon those who stand before me.”
#42
زواره فرامرز و دستان سام
✦
کسی را ز خویشان که دارند نام
“Zavareh, Faramarz, and Dastan-e Sam, along with every renowned relative I have.”
#43
بسازم کنون هرچ فرمان تست
✦
همه راستی زیر پیمان تست
“I shall now prepare whatever you command; all honesty shall abide beneath your pledge.”
#44
بدو گفت رویین تن اسفندیار
✦
که ای برمنش پیر ناسازگار
“The brazen-bodied Esfandiyar said to him: 'O proud, unyielding elder!'”
#45
تو مردی بزرگی و زور آزمای
✦
بسی چاره دانی و نیرنگ و رای
“'You are a great warrior of tested strength, full of stratagem, cunning, and counsel.'”
#46
بدیدم همه فر و زیب ترا
✦
نخواهم که بینم نشیب ترا
“'I have witnessed all your glory and splendour, and I do not wish to see your downfall.'”
#47
به جان امشبی دادمت زینهار
✦
به ایوان رسی کام کژی مخار
“'For tonight, I grant you quarter for your life; go to your palace and do not seek deceit.'”
#48
سخن هرچ پذرفتی آن را بکن
✦
ازین پس مپیمای با من سخن
“'Fulfill whatever promise you accepted, and speak no further words with me from now on.'”
#49
بدو گفت رستم که ایدون کنم
✦
چو بر خستگیها بر افسون کنم
“Rustam said to him: 'So shall I do, once I apply spell and remedy unto my wounds.'”
#50
چو برگشت از رستم اسفندیار
✦
نگه کرد تا چون رود نامدار
“As Esfandiyar turned back from Rustam, he watched to see how the famous hero would depart.”
#51
چو بگذشت مانند کشتی به رود
✦
همی داد تن را ز یزدان درود
“As he crossed the river like a ship, he gave praise and blessings to God for his life.”
#52
همی گفت کای داور داد و پاک
✦
گر از خستگیها شوم من هلاک
“He kept saying: 'O just and pure Judge! If I should perish from these wounds,'”
#53
که خواهد ز گردنکشان کین من
✦
که گیرد دل و راه و آیین من
“'Who among the proud chiefs shall avenge me? Who shall uphold my spirit, path, and tradition?'”
#54
چو اسفندیار از پسش بنگرید
✦
بران روی رودش به خشکی بدید
“When Esfandiyar looked after him, he saw him safely on dry land on the other side of the river.”
#55
همی گفت کین را مخوانید مرد
✦
یکی ژنده پیلست با دار و برد
“He said: 'Do not call this one a mere man; he is a huge elephant of mighty power and stamina!'”
#56
گذر کرد پر خستگیها بر آب
✦
ازان زخم پیکان شده پرشتاب
“'Severely wounded, he crossed the waters, driven swiftly by the pain of arrow wounds.'”
#57
شگفتی بمانده بد اسفندیار
✦
همی گفت کای داور کامگار
“Esfandiyar remained in utter astonishment and prayed: 'O Almighty Lord!'”
#58
چنان آفریدی که خود خواستی
✦
زمان و زمین را بیاراستی
“'You created as You willed, and adorned both time and the earth.'”
#59
بدانگه که شد نامور باز جای
✦
پشوتن بیامد ز پرده‌سرای
“When the renowned hero returned to his quarters, Peshotan came forth from the royal pavilion.”
#60
ز نوش‌آذر گرد وز مهر نوش
✦
خروشیدنی بود با درد و جوش
“For the brave Nush-Azhar and Mehr-Nush, there arose a wailing filled with grief and passion.”
#61
سراپردهٔ شاه پر خاک بود
✦
همه جامهٔ مهتران چاک بود
“The king's grand pavilion was filled with dust, and the garments of all the nobles were rent in mourning.”
#62
فرود آمد از باره اسفندیار
✦
نهاد آن سر سرکشان برکنار
“Esfandiyar dismounted from his steed and held the heads of those noble slain warriors in his lap.”
#63
همی گفت زارا دو گرد جوان
✦
که جانتان شد از کالبد با توان
“Mournfully he cried: 'O two young heroes! Your vigorous souls have departed from your bodies!'”
#64
چنین گفت پس با پشوتن که خیز
✦
برین کشتگان آب چندین مریز
“Then he said to Peshotan: 'Arise, and shed no more tears over these slain heroes.'”
#65
که سودی نبینم ز خون ریختن
✦
نشاید به مرگ اندر آویختن
“'For I see no gain in weeping blood; one cannot grapple or fight with death.'”
#66
همه مرگ راایم برنا و پیر
✦
به رفتن خرد بادمان دستگیر
“'We are all bound for death, young and old alike; may wisdom be our guide upon this departure.'”
#67
به تابوت زرین و در مهد ساج
✦
فرستادشان زی خداوند تاج
“In golden coffins and litter beds of teak, he dispatched them to the possessor of the crown.”
#68
پیامی فرستاد نزد پدر
✦
که آن شاخ رای تو آمد به بر
“He sent a message to his father: 'That branch of your counsel has now borne its fruit!'”
#69
تو کشتی به آب اندر انداختی
✦
ز رستم همی چاکری ساختی
“'You launched the ship upon the waters, intending to make a servant out of Rustam.'”
#70
چو تابوت نوش‌آذر و مهرنوش
✦
ببینی تو در آز چندین مکوش
“'When you behold the coffins of Nush-Azhar and Mehr-Nush, strive no longer in such greed!'”
#71
به چرم اندر است گاو اسفندیار
✦
ندانم چه راند بدو روزگار
“'The bull of Esfandiyar is still tied in leather; I know not what destiny time will drive upon him.'”
#72
نشست از بر تخت با سوک و درد
✦
سخنهای رستم همه یادکرد
“He sat upon his throne in grief and anguish, recalling all the words of Rustam.”
#73
چنین گفت پس با پشوتن که شیر
✦
بپیچد ز چنگال مرد دلیر
“Then he said to Peshotan: 'Even a lion turns away from the claws of a courageous man!'”
#74
به رستم نگه کردم امروز من
✦
بران برز بالای آن پیلتن
“'I looked upon Rustam today, at that towering stature of that elephant-bodied hero.'”
#75
ستایش گرفتم به یزدان پاک
✦
کزویست امید و زو بیم و باک
“'I began to offer praise to the Pure God, from Whom alone come hope, awe, and fear.'”
#76
که پروردگار آن چنان آفرید
✦
بران آفرین کو جهان آفرید
“The Lord Almighty created him in such grand fashion; praise be upon the Creator who brought forth the universe!”
#77
چنین کارها رفت بر دست او
✦
که دریای چین بود تا شست او
“Such immense deeds were wrought by his hand that the vast Sea of China reached only to his wrist.”
#78
همی برکشیدی ز دریا نهنگ
✦
به دم در کشیدی ز هامون پلنگ
“He would haul monstrous crocodiles out of the sea, and draw leopards from the plains with his very breath.”
#79
بران سان بخستم تنش را به تیر
✦
که از خون او خاک شد آبگیر
“Yet I pierced his body so fiercely with arrows that the soil beneath him turned into a reservoir of blood.”
#80
ز بالا پیاده به پیمان برفت
✦
سوی رود با گبر و شمشیر تفت
“Down from the hill he retreated on foot as agreed, wearing his mail and carrying his swift sword toward the river.”
#81
برآمد چنان خسته زان آبگیر
✦
سراسر تنش پر ز پیکان تیر
“Grievously wounded he ascended from that stream, his entire body riddled with arrowheads.”
#82
برآنم که چون او به ایوان رسد
✦
روانش ز ایوان به کیوان رسد
“I hold that when he arrives at his grand hall, his soul will fly from the palace to Saturn’s high sphere.”