🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی اسکندر

❖
23 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴۷ - شکایت از پیری به چرخ بلند و پاسخ سپهر: راه جستن از یزدان
چون شامگاه عمر فرا رسید و تیرگی پیری بر سرای تن سایه افکند، ناله‌ای سوزناک از سویدای جان برآمد و روی سخن با چرخ گردان شد: ای گنبد برافراشته و ای فلک ناپایدار! در نوبهار جوانیم مرا تنگ در بر گرفتی و به مهر پروردی؛ اینک در خزان پیری، چرا چنین خوار و بی‌مقدارم رها ساخته‌ای؟ گلِ کامرانی زرد گشت و دیبای نرمِ تندرستی به خارهای خشنِ رنج بدل گردید. آن سرو نازانِ بوستانِ شادابی کمان شد و آن چراغ گرامیِ بینایی و جان به تیرگی گرایید. برف سپید پیری بر کوهسار سیاه موی فرونشست و گویی تن مانند لشکری است که رنج خویش را از چشم شهریار فلک می‌بیند. گوهر وفاداری و خرد از تو رخت بربسته و جانم از رای تاریکت پربار رنج گشته است؛ کاش هرگز مرا نمی‌پرویندی تا اکنون این‌چنین نیازرده بودی. بدان که چون از این سرای تیرگی بگذرم، ستم و جفای تو را در پیشگاه دادار پاک خواهم نالید و خاک بر سر افشان فریاد خواهم برآورد.

اما نالهٔ شاعر بی‌جواب نماند؛ فلک بلند از فراز گردون آواز برآورد و گفت: ای مردِ سخن‌سنج و بی‌گزند! چرا نیکی و بدی گیتی را از من می‌بینی و چنین ناله سر می‌دهی؟ تو که جان خویش را به گوهر خرد پرورده‌ای، از هر باره بر من برتری داری. نه من و نه خورشید و ماه، هیچ‌یک از سرّ قضا و قدر آگاه نیستیم. گردش روزگار، خواب و خور، و خرد و توان تو در اختیار من نیست. راه را از آن کسی بجوی که راه و شب و روز و مهر و ماه را بیافرید؛ پروردگاری که هستی‌اش را راز و آغازی نیست و فرجامی بر کارهایش متصور نمی‌باشد. چون بفرماید «موجود شو»، آنچه بخواهد بی‌درنگ پدید آید و هر که جز این پندارد، سخنش بیهوده است. من نیز چون تو بنده‌ای فرمان‌بردار از دادگری اویم و جز به حکم دادار نمی‌چرچم. پس دست به دامن یزدان زن، تنها او را آفرینندهٔ سپهر و روشنی‌بخشِ ماه و ناهید و مهر بدان و جان خویش را به درود بر روان پاک پیامبر و یارانش روشنی بخش!
#1
الا ای برآورده چرخ بلند
✦
چه داری به پیری مرا مستمند
#2
چو بودم جوان در برم داشتی
✦
به پیری چرا خوار بگذاشتی
#3
همی زرد گردد گل کامگار
✦
همی پرنیان گردد از رنج خار
#4
دو تا گشت آن سرو نازان به باغ
✦
همان تیره گشت آن گرامی چراغ
#5
پر از برف شد کوهسار سیاه
✦
همی لشکر از شاه بیند گناه
#6
به کردار مادر بدی تاکنون
✦
همی ریخت باید ز رنج تو خون
#7
وفا و خرد نیست نزدیک تو
✦
پر از رنجم از رای تاریک تو
#8
مرا کاچ هرگز نپروردییی
✦
چو پرورده بودی نیازردییی
#9
هرانگه که زین تیرگی بگذرم
✦
بگویم جفای تو با داورم
#10
بنالم ز تو پیش یزدان پاک
✦
خروشان به‌سربر پراگنده خاک
#11
چنین داد پاسخ سپهر بلند
✦
که ای مرد گویندهٔ بی‌گزند
#12
چرا بینی از من همی نیک و بد
✦
چنین ناله از دانشی کی سزد
#13
تو از من به هر باره‌ای برتری
✦
روان را به دانش همی‌پروری
#14
بدین هرچ گفتی مرا راه نیست
✦
خور و ماه زین دانش آگاه نیست
#15
خور و خواب و رای و نشست ترا
✦
به نیک و به بد راه و دست ترا
#16
ازان خواه راهت که راه آفرید
✦
شب و روز و خورشید و ماه آفرید
#17
یکی آنک هستیش را راز نیست
✦
به کاریش فرجام و آغاز نیست
#18
چو گوید بباش آنچ خواهد بُدست
✦
کسی کو جزین داند آن بیهده‌ست
#19
من از داد چون تو یکی بنده‌ام
✦
پرستندهٔ آفریننده‌ام
#20
نگردم همی جز به فرمان اوی
✦
نیارم گذشتن ز پیمان اوی
#21
به یزدان گرای و به یزدان پناه
✦
براندازه زو هرچ باید بخواه
#22
جز او را مخوان کردگار سپهر
✦
فروزندهٔ ماه و ناهید و مهر
#23
وزو بر روان محمد درود
✦
به یارانش بر هر یکی برفزود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: