#1
چو بشنید رستم ز بهمن سخن
✦
پراندیشه شد مغز مرد کهن
“When Rostam heard these words from Bahman, the veteran mind of the old warrior became filled with deep thought.”
#2
چنین گفت کآری شنیدم پیام
✦
دلم شد به دیدار تو شادکام
“He spoke thus: 'Indeed, I have heard the message, and my heart is gladdened by beholding your face.”
#3
ز من پاسخ این بر به اسفندیار
✦
که ای شیردل مهتر نامدار
“Take back this answer from me to Esfandiyar: O lion-hearted and renowned prince!”
#4
هرانکس که دارد روانش خرد
✦
سر مایهٔ کارها بنگرد
“Whosoever possesses wisdom in his soul will look closely to the root and outcome of all affairs.”
#5
چو مردی و پیروزی و خواسته
✦
ورا باشد و گنج آراسته
“When manhood, victory, wealth, and adorned treasuries are already his,',”
#6
بزرگی و گردی و نام بلند
✦
به نزد گرانمایگان ارجمند
“'And greatness, heroism, and high renown are held precious by noble souls,',”
#7
به گیتی بدین سان که اکنون تویی
✦
نباید که داری سر بدخویی
“'Being in such a exalted state in the world as you are now, it is not fitting for you to harbor evil temper.”
#8
بباشیم بر داد و یزدان‌پرست
✦
نگیریم دست بدی را به دست
“Let us stand upon justice and worship Yazdan, and let us not stretch our hands toward evil.”
#9
سخن هرچ بر گفتنش روی نیست
✦
درختی بود کش بر و بوی نیست
“Whatever word lacks fitting reason to be spoken is like a tree that bears neither fruit nor fragrance.”
#10
وگر جان تو بسپرد راه آز
✦
شود کار بی‌سود بر تو دراز
“And if your soul walks the path of greed, fruitless labor will become drawn out before you.”
#11
چو مهتر سراید سخن سخته به
✦
ز گفتار بد کام پردخته به
“When a prince speaks, weighed words are best; better that the mouth be cleansed of bad speech.”
#12
ز گفتارت آن کس بدی بنده شاد
✦
که گفتی که چون تو ز مادر نزاد
“From your speech I was gladdened like a happy servant, where you said none like you was ever born of mother.”
#13
به مردی و گردی و رای و خرد
✦
همی بر نیاکان خود بگذرد
“In manhood, heroism, counsel, and wisdom, he indeed surpasses his own ancestors.”
#14
پدیدست نامت به هندوستان
✦
به روم و به چین و به جادوستان
“Your name is renowned in Hindustan, in Rome, in China, and in the realm of sorcerers.”
#15
ازین پندها داشتم من سپاس
✦
نیایش کنم روز و شب در سه‌پاس
“I was thankful for these counsels and praises; day and night, in all three watches, I offer praise.”
#16
ز یزدان همی آرزو خواستم
✦
که اکنون بتو دل بیاراستم
“I wished from Yazdan that my heart might now be adorned by your presence,”
#17
که بینم پسندیده چهر ترا
✦
بزرگی و گردی و مهر ترا
“That I might behold your admired face, your greatness, your chivalry, and your affection.”
#18
نشینیم یک با دگر شادکام
✦
به یاد شهنشاه گیریم جام
“Let us sit joyfully with one another and raise goblets in honor of the King of Kings.”
#19
کنون آنچ جستم همه یافتم
✦
به خواهشگری تیز بشتافتم
“Now all that I sought I have found, and I hastened forward with eager longing.”
#20
به پیش تو آیم کنون بی‌سپاه
✦
ز تو بشنوم هرچ فرمود شاه
“I shall come before you now without an army, to hear from you whatever the King has commanded.”
#21
بیارم برت عهد شاهان داد
✦
ز کیخسرو آغاز تا کیقباد
“I shall bring before you the covenants of just kings, from Kay Khosrow back to Kay Qobad.”
#22
کنون شهریارا تو در کار من
✦
نگه کن به کردار و آزار من
“Now, O Prince, look closely upon my case—look upon my deeds and all my long toil.”
#23
گر آن نیکویها که من کرده‌ام
✦
همان رنجهایی که من برده‌ام
“Consider all the good deeds I have accomplished, and all the hardships I have borne,”
#24
پرستیدن شهریاران همان
✦
از امروز تا روز پیشی همان
“And my faithful service to the monarchs, from this present day back to ancient times;”
#25
چو پاداش آن رنج بند آیدم
✦
که از شاه ایران گزند آیدم
“If the reward for all that toil should be chains, and harm comes to me from the Shah of Iran,”
#26
همان به که گیتی نبیند کسی
✦
چو بیند بدو در نماند بسی
“Then it were better that no man see the world, or if he beholds it, remain not long within it.”
#27
بیابم بگویم همه راز خویش
✦
ز گیتی برافرازم آواز خویش
“I shall meet you and speak all my inner heart, raising my voice across the entire world.”
#28
به بازو ببندم یکی پالهنگ
✦
بیاویز پایم به چرم پلنگ
“I shall bind a lasso around my arm, and wrap my feet with leopard leather,”
#29
ازان سان که من گردن ژنده پیل
✦
ببستم فکندم به دریای نیل
“Just as I bound the necks of huge elephants and cast them into the River Nile.”
#30
چو از من گناهی بیابد پدید
✦
ازان پس سر من بباید برید
“If any fault or sin be proven against me, only then should my head be severed.”
#31
سخنهای ناخوش ز من دور دار
✦
به بدها دل دیو رنجور دار
“Keep unpleasant speech far from me; let the heart of the demon suffer from evil deeds.”
#32
مگوی آنچ هرگز نگفتست کس
✦
به مردی مکن باد را در قفس
“Do not utter what no man has ever said; do not attempt by manly strength to trap the wind in a cage.”
#33
بزرگان به دانش بیابند راه
✦
ز دریا گذر نیست بی‌آشناه
“The great find their path through wisdom; one cannot cross the ocean without knowing how to swim.”
#34
همان تابش مهر نتوان نهفت
✦
نه روبه توان کرد با شیر جفت
“Likewise, the brilliance of the sun cannot be hidden, nor can a fox be paired with a lion.”
#35
تو بر راه من بر ستیزه مریز
✦
که من خود یکی مایه‌ام در ستیز
“Do not pour hostility upon my path, for I myself am a master of war and combat.”
#36
ندیدست کس بند بر پای من
✦
نه بگرفت پیل ژیان جای من
“No living soul has ever seen fetters upon my feet, nor has a ferocious elephant ever displaced me.”
#37
تو آن کن که از پادشاهان سزاست
✦
مدار آز را دیو بر دست راست
“Do that which is worthy of sovereign monarchs; do not keep the demon of greed at your right hand.”
#38
به مردی ز دل دور کن خشم و کین
✦
جهان را به چشم جوانی مبین
“Through nobility clear wrath and malice from your heart; look not upon the world through youthful pride alone.”
#39
به دل خرمی دار و بگذر ز رود
✦
ترا باد از پاک یزدان درود
“Keep joy in your heart and cross the river; may the blessing of Holy Yazdan be upon you.”
#40
گرامی کن ایوان ما را به سور
✦
مباش از پرستندهٔ خویش دور
“Honor our palace with a banquet; stay not far from your devoted servant.”
#41
چنان چون بدم کهتر کیقباد
✦
کنون از تو دارم دل و مغز شاد
“Just as I was the humble servant of Kay Qobad, now my heart and mind are gladdened by you.”
#42
چو آیی به ایوان من با سپاه
✦
هم‌ایدر به شادی بباشی دو ماه
“When you come to my hall with your host, stay here in joy for two full months.”
#43
برآساید از رنج مرد و ستور
✦
دل دشمنان گردد از رشک کور
“Men and steeds shall rest from their toil, and the hearts of enemies shall grow blind with envy.”
#44
همه دشت نخچیر و مرغ اندر آب
✦
اگر دیر مانی بگیرد شتاب
“The plain is abundant with game and birds upon the water; if you delay, opportunity will swiftly slip away.”
#45
ببینم ز تو زور مردان جنگ
✦
به شمشیر شیر افگنی گر پلنگ
“I shall witness in you the prowess of valiant warriors, whether you strike down lions or leopards with your sword.”
#46
چو خواهی که لشکر به ایران بری
✦
به نزدیک شاه دلیران بری
“When you wish to lead your host back to Iran, before the brave King of the realm,”
#47
گشایم در گنجهای کهن
✦
که ایدر فکندم به شمشیر بن
“I shall unlock the doors of ancient treasuries that I established here with the strength of my sword.”
#48
به پیش تو آرم همه هرچ هست
✦
کجا گرد کردم به نیروی دست
“I will place before you everything there is, which I amassed by the power of my hand.”
#49
بخواه آنچ خواهی و دیگر ببخش
✦
مکن بر دل ما چنین روز دخش
“Take whatever you desire and bestow the rest; do not bring such a dark and bitter day upon our heart.”
#50
درم ده سپه را و تندی مکن
✦
چو خوبی بیابی نژندی مکن
“Bestow coin upon the army and abandon harshness; when goodness is at hand, bring not sorrow.”
#51
چو هنگام رفتن فراز آیدت
✦
به دیدار خسرو نیاز آیدت
“When the hour of departure draws near and you long to behold the Shah,”
#52
عنان با عنان تو بندم به راه
✦
خرامان بیایم به نزدیک شاه
“I shall tie my reins alongside yours on the road, and travel gracefully before the Sovereign.”
#53
به پوزش کنم نرم خشم ورا
✦
ببوسم سر و پای و چشم ورا
“With sincere apologies I shall soften his anger; I shall kiss his head, his feet, and his eyes.”
#54
بپرسم ز بیدار شاه بلند
✦
که پایم چرا کرد باید به بند
“I will ask the vigilant and noble King why my feet must ever be bound in fetters.”
#55
همه هرچ گفتم ترا یاد دار
✦
بگویش به پرمایه اسفندیار
“Remember all that I have spoken to you, and relate it entirely to the glorious Esfandiyar.'”