پس از پیروزی‌های بزرگ بر سپاه توران و نابودی افراسیاب، اندیشه‌ای گران و رازآمیز بر جان کیخسرو سایه افکند. شاهنشاه ایران از غوغای جهان دل‌زده شد و سر در گریبان عزلت فرو برد، چندان که دلهره و تحیر بر دل ایرانیان خیمه زد و بزرگان کشور راه خود را گم‌کرده یافتند. چون این خبر به زال زر رسید، آتش نگران در جانش شعله‌ور گشت؛ آهی سرد و پردرد از سینه برکشید و رو به پهلوانان و بزرگان ایران نمود و گفت که این رای از خرد به دور است و مغزی که چنین اندیشه‌ای در آن جوشد، خالی از عقل و تدبیر است. زال سوگند یاد کرد که از روزگار پادشاهان کهن تا به امروز، هرگز سخنی چنین ناپسند از هیچ شهریاری نشنیده است و نباید در برابر آن خاموش ماند، چرا که گویی اهریمن با شاه هم‌آواز شده و او را از صراط مستقیم یزدانی منحرف ساخته است؛ پادشاهان پاک‌نهادی چون هوشنگ و فریدون هرگز دست به چنین اقدام ناگواری نزدند. پس زال استوار و مصمم بپا خاست تا تلخ‌ترین راستی‌ها را با پادشاه در میان نهد.
زال دستان به پیشگاه کیخسرو آمد و با لحنی آکنده از خیرخواهی و صلابت گفت: «ای خسرو دادگر، سخن پیری جهاندیده را بشنو و از راستی برآشفته مشو، چرا که داروی راستی گرچه تلخ است، تباهی‌ها را درمان می‌کند.» زال به شاه یادآور شد که نژاد او از دو سو به ریشه‌های سرکش و عجیب پیوند خورده است؛ از سوی مادر، نبیره افراسیاب تورانی است که جادوگری و خیره‌سری آیینش بود، و از سوی پدر، نواده کاووس‌شاه دژخیم است که دلی پر از فریب و کیمیا داشت و در غرور خویش می‌خواست بر آسمان‌ها دست یابد و گردان ستارگان را بشمارد. زال یادآوری کرد که چگونه کاووس را پند داد اما سود نaging بخشید تا آنکه سرنگون بر خاک افتاد و تنها بخشایش یزدان او را رهانید.
سپس زال خدمات کیخسرو و عنایات ایزدی را برشمرد؛ اینکه چگونه پادشاه با صد هزار سپاهی گردنکش چون شیر ژیان به جنگ افراسیاب رفت و در دشت خوارزم و نبردهای دشوار رزمید. اگر یزدان دست او را نمی‌گرفت و افراسیاب بر او پیروز می‌شد، تمام خاک ایران ویران می‌گشت و زنان و کودکان به اسارت می‌رفتند. اما یزدان پاک شاه را نصرت داد و دشمن را به دست او هلاک ساخت. زال با عتاب پرخاش داد که اکنون که هنگام آرامش، دادگری و شادمانی بر تخت کیانی است، چرا شاه راه ایزدی را رها کرده و به کژروی و اهریمن‌پرستی گراییده است؟
جهان‌پهلوان زال با قاطعیت هشدار داد که اگر شاه فرمان دیوان را ببرد و در این کژراهه پایداری ورزد، فرّ ایزدی از او گسسته خواهد شد، نامش به گناه آلوده می‌گردد و دیگر هیچ‌کس او را شاه نخواهد خواند. تاج و تخت و اورنگ شهریاری از دست خواهد رفت و جز پشیمانی و درد چیزی بر جای نخواهد ماند. زال شاه را فراخواند تا به پناهگاه یزدان بازگردد و جان خود را با خرد روشنی بخشد. با پایان یافتن سخنان آتشین دستان، تمامی گردان و یلان ایران یک‌صدا آواز برآوردند و پندهای زال را تأیید کردند و خواستار پایبندی شاه به راه راست و دادگری شدند.