داستان دوازده رخ

سپیده‌دمان، هم‌پای برآمدن نخستین پرتوی خورشید بر پهنه دشت، هومان ویسه، دلاور بی‌باک توران، چون شیری ژیان بر باره سپید خویش نشست و با مترجمی به سوی اردوگاه سپاه ایران تاخت. در دل پیران ویسه از اندیشه نبردِ تنها و پرریسک هومان، طوفانی از اندوه و بیم برپا گشت؛ او سخن پدر کهن خویش را به یاد آورد که شتاب‌زدگی و بی‌تدبیری در آغاز رزم، سرانجامی جز ندامت به بار نخواهد آورد. پیران دست بر آستان یزدان برداشت و سالار رزم‌جوی توران را به پروردگار سپرد.

هومان به دشتی رسید که دژگاه سپاه ایران به فرماندهی گودرز کشواد بود. طلایه‌داران و دیده‌بانان ایرانی با شگفت و گمان‌مندی ننگریستند که سواری پیل‌پیکر، گرز در دست و کمند بر زین، گستاخانه به نزدیک لشکر آمده است. مترجم هومان بانگ برداشت که این پهلوان نامدار، هومان ویسه، سرور ویسگان است که حریف و کینه‌خواه می‌جوید. پهلوانان ایران از فرّ و جبروت خسروانی و گرز گران او در شگفت ماندند، اما خود را دارنده فرمان گودرز دانستند و پاسخی محتاطانه دادند که نبردِ بی‌رخصتِ سپهسالار میسر نیست و نشانی بخش‌های گوناگون لشکر را به او بازگفتند.

هومان نخست بر جناح چپ لشکر آمد و رهام، فرزند گودرز را به نبرد فراخواند. رهام او را به خویشتن‌داری فراخواند و یادآور شد که هیچ پهلوانی در ایران بی‌اجازه گودرز کشواد دست به تیغ نمی‌برد. هومان این سخن را بهانه‌جویی خواند و او را رها کرد. سپس به سوی قلب سپاه تاخت و در برابر فریبرز کاووس، برادر سیاوش، ایستاد. او فریبرز را به سرزنش گرفت که با داشتن درفش کاویانی و گوهر شاهانه، نبرد تن‌به‌تن با کشندگان برادرش را وانهاده است. فریبرز نیز در پاسخ از حکمت روزگار و فرمان سالار خویش گودرز سخن گفت و تأکید کرد که تدبیر رزم با سپهبد است.

سرانجام هومان خروشان به پیشگاه گودرز کشواد آمد و او را با تندترین رجزها آماج نکوهش ساخت؛ او گودرز را متهم کرد که برخلاف سوگندهایش، چون شکار در پناه کوه‌پایه‌ها پنهان شده است. گودرز با وقار جواب داد که شیر ژیان پنجه به خون روباه نمی‌آلاید و جنگِ دو لشکر با رزم دو تن گشوده نمی‌شود، بلکه باید سراسر سپاهیان یکپارچه درهم‌آمیزند. هومان که پاسخ گودرز را بهانه ناگواری دانست، از ناتوانی ایرانیان در پاسخ به تحدی‌اش شادمان و در عین حال برآشفته شد. او رو گرداند و در راه بازگشت، کمان را به زه کرد و با تیغ و تیر خویش، چهار روزبان و پاسبان اردوی ایران را از زین بر خاک افکند. بقیه پاسداران نگریختند و هومان بر فراز پشته‌ای برآمد، نیزه بر سر چرخاند و فریاد پیروزی برآورد. با طنین نای رویین و شادمانی تورانیان، سپهبد گودرز از درنگ خود و این خواری، غرق در خشم و شرمساری گشت و خوی شرم بر چهره‌اش نشست؛ او چشمانش را میان گردان ایران چرخانید تا نبردآزمایی یابد که این ننگ را با خون بشوید.