بخش ۲۳ - بازگشت بهرام از پی تازیانهٔ گم‌شده، نبرد پیاده و قطع دست به تیغ تژاو

#1

دوان رفت بهرام پیش پدر

✦

که ای پهلوان یلان سر به سر

#2

بدانگه که آن تاج برداشتم

✦

به نیزه بابراندر افراشتم

#3

یکی تازیانه ز من گم شده‌ست

✦

چو گیرند بی‌مایه ترکان به دست

#4

به بهرام بر چند باشد فسوس

✦

جهان پیش چشمم شود آبنوس

#5

نبشته بران چرم نام منست

✦

سپهدار پیران بگیرد به دست

#6

شوم تیز و تازانه بازآورم

✦

اگر چند رنج دراز آورم

#7

مرا این ز اختر بد آید همی

✦

که نامم به خاک اندر آید همی

#8

بدو گفت گودرز پیر ای پسر

✦

همی بخت خویش اندر آری به‌سر

#9

ز بهر یکی چوب‌ِ بسته‌دوال

✦

شوی در دَم ِ اختر‌ِ شوم‌فال

#10

چنین گفت بهرام جنگی که من

✦

نیم بهتر از دوده و انجمن

#11

به جایی توان مرد کاید زمان

✦

به کژی چرا برد باید گمان‌؟

#12

بدو گفت گیو ای برادر مشو

✦

فراوان مرا تازیانه‌ست نو

#13

یکی شوشهٔ زر به سیم اندر است

✦

دو شیبش ز خوشاب وز گوهر‌ست

#14

فرنگیس چون گنج بگشاد سر

✦

مرا داد چندان سلیح و کمر

#15

من آن درع و تازانه برداشتم

✦

به توران دگر خوار بگذاشتم

#16

یکی نیز بخشید کاوس شاه

✦

ز زر وز گوهر چو تابنده ماه

#17

دگر پنج دارم همه زرنگار

✦

برو بافته گوهر شاهوار

#18

ترا بخشم این هفت ز ایدر مرو

✦

یکی جنگ خیره میارای نو

#19

چنین گفت با گیو بهرام گرد

✦

که این ننگ را خرد نتوان شمرد

#20

شما را ز رنگ و نگار‌ست گفت

✦

مرا آنک شد نام با ننگ جفت

#21

گر ایدونک تازانه بازآورم

✦

وگر سر ز کوشش بگاز آورم

#22

بر او رای یزدان دگرگونه بود

✦

همان گردش بخت وارونه بود

#23

هرانگه که بخت اندر آید به خواب

✦

ترا گفت دانا نیاید صواب

#24

بزد اسپ و آمد بران رزمگاه

✦

درخشان شده روی گیتی ز ماه

#25

همی زار بگریست بر کشتگان

✦

بران داغ دل بخت‌برگشتگان

#26

تن ریونیز اندران خون و خاک

✦

شده غرق و خفتان برو چاک چاک

#27

همی زار بگریست بهرام شیر

✦

که زار ای جوان سوار دلیر

#28

چو تو کشته اکنون چه یک مشت خاک

✦

بزرگان به ایوان‌، تو اندر مغاک

#29

بران کشتگان بر یکایک بگشت

✦

که بودند افگنده بر پهن‌دشت

#30

ازان نامداران یکی خسته بود

✦

به شمشیر ازیشان به جان رسته بود

#31

همی بازدانست بهرام را

✦

بنالید و پرسید زو نام را

#32

بدو گفت کای شیر من زنده‌ام

✦

بر کشتگان خوار افگنده‌ام

#33

سه روزست تا نان و آب آرزوست

✦

مرا بر یکی جامه خواب آرزوست

#34

بشد تیز بهرام تا پیش اوی

✦

به دل مهربان و به تن خویش اوی

#35

برو گشت گریان و رخ را بخست

✦

بدرید پیراهن او را ببست

#36

بدو گفت مندیش کز خستگی‌ست

✦

تبه بودن این ز نابستگی‌ست

#37

چو بستم کنون سوی لشکر شوی

✦

وزین خستگی زود بهتر شوی

#38

یکی تازیانه بدین رزمگاه

✦

ز من گم شده‌ست از پی تاج شاه

#39

چو آن بازیابم بیایم برت

✦

رسانم به زودی سوی لشکرت

#40

وزانجا سوی قلب لشکر شتافت

✦

همی جست تا تازیانه بیافت

#41

میان تل کشتگان اندرون

✦

برآمیخته خاک بسیار و خون

#42

فرود آمد از باره آن برگرفت

✦

وزانجا خروشیدن اندر گرفت

#43

خروش دم مادیان یافت اسپ

✦

بجوشید برسان آذرگشسپ

#44

سوی مادیان روی بنهاد تفت

✦

غمی گشت بهرام و از پس برفت

#45

همی شد دمان تا رسید اندروی

✦

ز ترگ و ز خفتان پر از آب روی

#46

چو بگرفت هم در زمان برنشست

✦

یکی تیغ هندی گرفته به دست

#47

چو بفشارد ران هیچ نگذارد پی

✦

سوار و تن باره پرخاک و خوی

#48

چنان تنگدل شد به یکبارگی

✦

که شمشیر زد بر پی بارگی

#49

وزان جایگه تا بدین رزمگاه

✦

پیاده بپیمود چون باد راه

#50

سراسر همه دشت پرکشته دید

✦

زمین چون گل و ارغوان کشته دید

#51

همی گفت کاکنون چه سازیم روی

✦

بر این دشت بی‌بارگی راه‌جوی

#52

ازو سرکشان آگهی یافتند

✦

سواری صد از قلب بشتافتند

#53

که او را بگیرند زان رزمگاه

✦

برندش بر پهلوان سپاه

#54

کمان را به زه کرد بهرام شیر

✦

ببارید تیر از کمان دلیر

#55

چو تیری یکی در کمان راندی

✦

به پیرامنش کس کجا ماندی

#56

ازیشان فراوان بخست و بکشت

✦

پیاده نپیچید و ننمود پشت

#57

سواران همه بازگشتند ازوی

✦

بنزدیک پیران نهادند روی

#58

چو لشکر ز بهرام شد ناپدید

✦

ز هر سو بسی تیر گرد آورید

#59

چو لشکر بیامد بر پهلوان

✦

بگفتند با او سراسر گوان

#60

فراوان سخن رفت زان رزمساز

✦

ز پیکار او آشکارا و راز

#61

بگفتند کاینت هژبر دلیر

✦

پیاده نگردد خود از جنگ سیر

#62

بپرسید پیران که این مرد کیست

✦

ازان نامداران ورا نام چیست

#63

یکی گفت بهرام شیراوژن است

✦

که لشکر سراسر بدو روشن است

#64

به رویین چنین گفت پیران که خیز

✦

که بهرام را نیست جای گریز

#65

مگر زنده او را به چنگ آوری

✦

زمانه براساید از داوری

#66

ز لشکر کسی را که باید ببر

✦

کجا نامدار‌ست و پرخاشخر

#67

چو بشنید رویین بیامد دمان

✦

نبودش بس اندیشهٔ بدگمان

#68

بر تیر بنشست بهرام شیر

✦

نهاده سپر بر سر و چرخ زیر

#69

یکی تیرباران به رویین بکرد

✦

که شد ماه تابنده چون لاژورد

#70

چو رویین پیران ز تیرش بخست

✦

یلان را همه کند شد پای و دست

#71

به سستی بر پهلوان آمدند

✦

پر از درد و تیره‌روان آمدند

#72

که هرگز چنین یک پیاده به جنگ

✦

ز دریا ندیدیم جنگی نهنگ

#73

چو بشنید پیران غمی گشت سخت

✦

بلرزید برسان برگ درخت

#74

نشست از بر بارهٔ تند تاز

✦

همی‌رفت با او بسی رزمساز

#75

بیامد بدو گفت کای نامدار

✦

پیاده چرا ساختی کارزار

#76

نه تو با سیاوش به توران بدی

✦

همانا به پرخاش و سوران بدی

#77

مرا با تو نان و نمک خوردن است

✦

نشستن همان مهر پروردن است

#78

نباید که با این نژاد و گهر

✦

بدین شیرمردی و چندین هنر

#79

ز بالا به خاک اندر آید سرت

✦

بسوزد دل مهربان مادرت

#80

بیا تا بسازیم سوگند و بند

✦

براهی که آید دلت را پسند

#81

ازان پس یکی با تو خویشی کنیم

✦

چو خویشی بود رای بیشی کنیم

#82

پیاده تو با لشکری نامدار

✦

نتابی مخور باتنت زینهار

#83

بدو گفت بهرام کای پهلوان

✦

خردمند و بینا و روشن‌روان

#84

مرا حاجت از تو یکی بارگی‌ست

✦

وگر نه مرا جنگ یکبارگی‌ست

#85

بدو گفت پیران که ای نامجوی

✦

ندانی که این رای را نیست روی

#86

ترا این به آید که گفتم سخن

✦

دلیری و بر خیره تندی مکن

#87

ببین تا سواران آن انجمن

✦

نهند این چنین ننگ بر خویشتن

#88

که چندین تن از تخمهٔ مهتران

✦

ز دیهیم داران و کنداوران

#89

ز پیکار تو کشته و خسته شد

✦

چنین رزم ناگاه پیوسته شد

#90

که جوید گذر سوی ایران کنون

✦

مگر آنک جوشد ورا مغز و خون

#91

اگر نیستی رنج افراسیاب

✦

که گردد سرش زین سخن پرشتاب

#92

ترا بارگی دادمی ای جوان

✦

بدان تات بردی بر پهلوان

#93

بگفت این و برگشت و شد باز جای

✦

دلش پر ز کین و سرش پر ز رای

#94

برفت او و آمد ز لشکر تژاو

✦

سواری که بودیش با شیر تاو

#95

ز پیران بپرسید و پیران بگفت

✦

که بهرام را از یلان نیست جفت

#96

به مهر‌ش بدادم بسی پند خوب

✦

نمودم بدو راه و پیوند خوب

#97

سخن را نبد بر دلش هیچ راه

✦

همی راه جوید به ایران سپاه

#98

به پیران چنین گفت جنگی تژاو

✦

که با مهر جان ترا نیست تاو

#99

شوم گر پیاده به چنگ آرمش

✦

سر اندر زمان زیر سنگ آرمش

#100

بیامد شتابان بدان رزمگاه

✦

کجا بود بهرام یل بی‌سپاه

#101

چو بهرام را دید نیزه به دست

✦

یکی برخروشید چون پیل مست

#102

بدو گفت ازین لشکر نامدار

✦

پیاده یکی مرد و چندین سوار

#103

به ایران گرازید خواهی همی

✦

سرت برفرازید خواهی همی

#104

سران را سپردی سر اندر زمان

✦

گه آمد که بر تو سرآید زمان

#105

پس آنگه بفرمود کاندر نهید

✦

به تیر و به گرز و به ژوپین دهید

#106

برو انجمن شد یکی لشکری

✦

هرانکس که بد از دلیران سری

#107

کمان را به زه کرد بهرام گرد

✦

به تیر از هوا روشنایی ببرد

#108

چو تیر اسپری شد سوی نیزه گشت

✦

چو دریای خون شد همه کوه و دشت

#109

چو نیزه قلم شد به گرز و به تیغ

✦

همی خون چکانید بر تیره میغ

#110

چو رزمش برین گونه پیوسته شد

✦

به تیر‌ش دلاور بسی خسته شد

#111

چو بهرام یل گشت بی‌توش و تاو

✦

پس پشت او اندر آمد تژاو

#112

یکی تیغ زد بر سر کتف اوی

✦

که شیر اندر آمد ز بالا به روی

#113

جدا شد ز تن دست خنجر‌گزار

✦

فروماند از رزم و برگشت کار

#114

تژاو ستمگاره را دل بسوخت

✦

به کردار آتش رخش برفروخت

#115

بپیچید ازو روی پر درد و شرم

✦

بجوش آمدش در جگر خون گرم

گفتار اندر داستان فرود سیاوش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما