🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
34 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۶۸ - زهر دادن شیرین به مریم، فال شوم شیرویه و زندانی کردنش به دست خسرو
پس از روزگار سختی و فراز و نشیب‌های فراوان، شوکت و بزرگی خسروپرویز چون خورشیدِ فروزان بر افق ایران‌زمین درخشیدن گرفت. شاهنشاه روزهای خود را در کنار مریم، دختر والاتبار قیصر روم می‌گذراند؛ بانویی که سرآمد و مهترِ تمامِ خوب‌رویانِ شبستانِ شاهی بود. اما در این میان، آتشِ رشک و کینه در دلِ شیرین شعله‌ور می‌سوخت. شیرین که چشم دیدنِ سروریِ مریم را نداشت، روز به روز نزارتر و رخسارش از غم و حسادت زردتر می‌گشت. سرانجام شیرین چاره‌ای شوم اندیشید؛ به پنهانی مریم را زهر خورانید و آن ماهروِی رومی‌نژاد را از پای درآورد. هیچ‌کس از این راز پنهان آگاه نگشت و شیرین رازِ جنایت خویش را در سینه نهفت. با گذشت یک سال از مرگ مریم، خسروپرویز کلید شبستان زرین و سروری بانوان را به شیرین سپرد.

در این میان، شیرویه—فرزند خسرو—به سن شانزده‌سالگی رسید؛ جوانی تنومند و گران‌بها که قامتش چون مردان سی‌ساله می‌نمود. شاهنشاه برای تربیت او دانشمندان و فرزانگان را برگزید تا به وی هنر و حکمت بیاموزند. موبدی پاک‌نهاد شب و روز به فرمان شاه بر آموزش و پروراندن شیرویه همت می‌گماشت. روزی از روزها، موبد بر شیرویه درآمد و دید که این جوان بالنده دست از فراگیری شسته و به بازی‌های بس شگفت و هولناک روی آورده است. در برابرش نسخه‌ای از کتاب کلیله افتاده بود، اما در دست چپش چنگال خشکیده و خوفناک گرگی نهاده و در دست راستش شاخِ براق و سختِ گاومیشی گرفته بود و پیوسته این دو را بر یکدیگر می‌کوفت.

دلِ موبد از دیدن این کردارِ بی‌هوده و وحشت‌انگیز لرزید. او در چنگال گرگ و شاخ گاو و خوی سهمگینِ آن جوان، فالی بس شوم و تیره دید. موبد سرنوشتِ زایشِ شیرویه را به یاد آورد؛ همان طالعِ تیره‌ای که ستاره‌شناسان و گنجوران از نخست بر شومی و تباهی‌آفرینیِ او گواهی داده بودند. پس شتابان نزد خسروپرویز آمد و داستانِ بازیِ پرکینه و مایهٔ هراسِ پسر را بازگفت. رنگ از رخسار شاهنشاه پرید و جانش از گردشِ شومِ زمانه پردرد شد. خسروپرویز با دلی خونین به یاد سخنان اختربینان افتاد و زیر لب همی‌گفت که پروردگار جهان با این طالعِ تیره چه سرنوشتی بر تاج و تخت کیانی رقم خواهد زد.

چون بیست و سه سال از پادشاهی خسروپرویز گذشت، شیرویه یال و کوپالی رستم‌گونه یافت و نیرومند شد. هراس و خشم در دلِ شهریار بزرگ ریشه دواند. خسروپرویز جانِ خندانش پر از آبِ چشم شد و فرمان داد تا شیرویه را در کاخی مجلل محصور و زندانی کنند. نه تنها شیرویه، بلکه تمام یاران، خویشان و بزرگان و خردانی که به او مهر می‌ورزیدند و هم‌رأی او بودند نیز به بند کشیده شدند؛ شمارِ این زندانیان از سه هزار تن درگذشت.

شاه دستور داد تا کاخ‌های متصل را به یکدیگر بپیوندند و پیرامونش را پاس دارند. اگرچه شیرویه و همراهانش در بند بودند، اما خسروپرویز آنان را از هیچ ناز و نعمتی محروم نساخت؛ بهترین جامه‌ها، خورش‌های لذیذ، گستردنی‌های شاهوار، رامشگران، جام‌های دینار و پرستندگانِ گوناگون برایشان فراهم آورد. آنان روز و شب به خوردن و رامش می‌پرداختند و چهل نگهبانِ ورزیده بر درگاهِ آن کاخ‌زندان، پاسداری می‌کردند تا سایهٔ شومِ آن جوان بر تاج و تختِ شاهنشاهی سایه نیفکند.
#1
ازان پس فزون شد بزرگی شاه
✦
که خورشید شد آن کجا بود ماه
#2
همه روز با دخت قیصر بدی
✦
همو بر شبستانش مهتر بدی
#3
ز مریم همی‌بود شیرین بدرد
✦
همیشه ز رشکش دو رخساره زرد
#4
به فرجام شیرین ورا زهر داد
✦
شد آن نامور دخت قیصرنژاد
#5
ازان چاره آگه نبد هیچ‌کس
✦
که او داشت آن راز تنها و بس
#6
چو سالی برآمد که مریم بمرد
✦
شبستان زرین به شیرین سپرد
#7
چو شیرویه را سال شد بر دو هشت
✦
به بالا زسی سالگان برگذشت
#8
بیاورد فرزانگان را پدر
✦
بدان تا شود نامور پر هنر
#9
همی‌داشت موبد مر او را نگاه
✦
شب و روز شادان به فرمان شاه
#10
چنان بد که یک روز موبد ز تخت
✦
بیامد به نزدیک آن نیک بخت
#11
چو آمد به نزدیک شیرویه باز
✦
همیشه به بازیش بودی نیاز
#12
یکی دفتری دید پیش اندرش
✦
نوشته کلیله بران دفترش
#13
بدست چپ آن جوان سترگ
✦
بریده یکی خشک چنگال گرگ
#14
سروی سر گاومیشی براست
✦
همی این بران بر زدی چونک خواست
#15
غمی شد دل موبد از کاراوی
✦
ز بازی و بیهوده کردار اوی
#16
به فالش بد آمد هم آن چنگ گرگ
✦
شخ گاو و رای جوان سترگ
#17
ز کار زمانه غمی گشت سخت
✦
ازان برمنش کودک شور بخت
#18
کجا طالع زادنش دیده بود
✦
ز دستور وگنجور بشنیده بود
#19
سوی موبد موبد آمد بگفت
✦
که بازیست باآن گرانمایه جفت
#20
بشد زود موبد بگفت آن به شاه
✦
همی‌داشت خسرو مر او را نگاه
#21
ز فرزند رنگ رخش زرد شد
✦
ز کار زمانه پراز درد شد
#22
ز گفتار مرد ستاره شمر
✦
دلش بود پر درد و پیچان جگر
#23
همی‌گفت تا کردگار سپهر
✦
چگونه نماید بدین کرده چهر
#24
چو بر پادشاهیش بیست وسه سال
✦
گذر کرد شیرویه بفراخت یال
#25
بیازرد زو شهریار بزرگ
✦
که کودک جوان بود و گشته سترگ
#26
پر از درد شد جان خندان اوی
✦
وز ایوان او کرد زندان اوی
#27
هم آن را که پیوستهٔ اوبدند
✦
گه رای جستن براو شدند
#28
بسی دیگر از مهتر و کهتران
✦
که بودند با او ببندگران
#29
همی‌برگرفتند زیشان شمار
✦
که پرسه فزون آمد از سه هزار
#30
همه کاخها رایک اندر دگر
✦
برید آنک بد شاه را کارگر
#31
ز پوشیدنیها و از خوردنی
✦
ز بخشیدنی هم ز گستردنی
#32
به ایوانهاشان بیاراستند
✦
پرستنده و بندگان خواستند
#33
همان می‌فرستاد و رامشگران
✦
همه کاخ دینار بد بی‌کران
#34
به هنگامشان رامش و خورد بود
✦
نگهبان ایشان چهل مرد بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: