بخش ۷۰ - راه بستن سرکش بر باربد، نواختن سه سرود نهان بر سرو و مهتر شدن او بر رامشگران

چون بیست و هشت سال از پادشاهی دادگرانه و باشکوه خسرو پرویز گذشت، آوازه مهر و بخشش شهریار در سراسر جهان طنین‌افکن شد. در این میان، باربد، استاد بی‌همتای نغمه و سرود، از شکوه دربار آگاه گشت. او را گفتند که شاهنشاه ایران خنیاگری رازدار و نغمه‌پردازی استثنایی را در پنهان ارج می‌نهد و اگر هنرمندی برتر یابد، تاج سروری بر سرش می‌نهد. شوکت‌خواهی و اشتیاق هنر در جان باربد برانگیخته شد و عزم آستان شهریار کرد. اما سرکش، استاد رامشگران دربار، از آمدن هنرمندی برتر نگران گشت؛ دلی تیره یافت و سر در پرده حیله کشید. او با بخشیدن درم و دینار فراوان به سالار بار، راه ورود را بر باربد جوان و ساده‌دل ببست. باربد که بارها پشت درهای بسته ماند و جور دربانان کشید، ناامید اما استوار، به همراه بربط خویش رو سوی باغ شاهی نهاد. در آن باغ، با مردوی باغبان آشنا شد و میانشان پیوندی استوار پدید آمد. باربد از مردوی خواست تا در جشن نوروز که شاه دو هفته در آن باغ به شادخواری می‌نشست، او را در نهانگاهی بسپارد. پس جامه و بربط خویش را به رنگ برگ‌های بهاری سبز ساخت و بر فراز سروی بلند و پرشاخ‌وبرگ پنهان شد. با غروب خورشید و حضور خسروپرویز در جشنگاه، باربد دستان نخستین خود را نواخت که به «دادآفرید» نامدار شد. شاه و جامه‌داران از شنیدن بانگ نوا حیرت‌زده گشتند و سراسر باغ را جست‌وجو کردند اما کسی را نیافتند. سپس با جام دوم، سرود «پیکار گرد» از شاخسار روان شد و دل خسرو را از وجد لبریز ساخت. در بار سوم، با سرود «سبز در سبز»، شاه جام یک‌منی می برکشید و سوگند یاد کرد که اگر این نغمه‌سرا دیو یا فرشته باشد، او را صدرنشین رامشگران و دهانش را پر از گوهر خواهد ساخت. باربد سبک از درخت فرود آمد، بر خاک افتاد و راز خوی و حیله سرکش را برملا کرد. خسرو پرویز، سرکشِ حسود را خوار شمرد و باربد را مهتر و سالار همه رامشگران دادار ساخت.

همی هر زمان شاه برتر گذشت

✦

چوشد سال شاهیش بر بیست و هشت

کسی را نشد بر درش کار بد

✦

ز درگاه آگاه شد باربد

بدو گفت هر کس که شاه جهان

✦

گزیده‌ست رامشگری در نهان

اگر با تو او را برابر کند

✦

تو را بر سر سرکش افسر کند

چو بشنید مرد آن بجوشیدش آز

✦

وگرچه نبودش به چیزی نیاز

ز کشور بشد تا به درگاه شاه

✦

همی‌کرد رامشگران را نگاه

چوبشنید سرکش دلش تیره شد

✦

به زخم سرود اندرو خیره شد

بیامد به درگاه سالار بار

✦

درم کرد و دینار چندی نثار

بدو گفت رامشگری بر درست

✦

که از من به سال و هنربرترست

#10

نباید که در پیش خسرو شود

✦

که ما کهنه گشتیم و او نو شود

#11

ز سرکش چو بشنید دربان شاه

✦

ز رامشگر ساده بربست راه

#12

چو رفتی به نزدیک او باربد

✦

همش کار بد بود و هم بار بد

#13

ندادی ورا بار سالار بار

✦

نه نیزش بدی مردمی خواستار

#14

چو نومید برگشت زان بارگاه

✦

ابا بربط آمد سوی باغ شاه

#15

کجا باغبان بود مردوی نام

✦

شد از دیدنش باربد شادکام

#16

بدان باغ رفتی به نوروز شاه

✦

دو هفته ببودی بدان جشنگاه

#17

سبک باربد نزد مردوی شد

✦

هم آن روز با مرد همبوی شد

#18

چنین گفت با باغبان باربد

✦

که گویی تو جانی و من کالبد

#19

کنون آرزو خواهم از تو یکی

✦

کجاهست نزدیک تو اندکی

#20

چو آید بدین باغ شاه جهان

✦

مرا راه ده تاببینم نهان

#21

که تاچون بود شاه را جشنگاه

✦

ببینم نهفته یکی روی شاه

#22

بدو گفت مردوی کایدون کنم

✦

ز مغز تو اندیشه بیرون کنم

#23

چو خسرو همی‌خواست کاید بباغ

✦

دل میزبان شد چو روشن چراغ

#24

بر باربد شد بگفت آنک شاه

✦

همی‌رفت خواهد بران جشنگاه

#25

همه جامه را باربد سبز کرد

✦

همان بربط و رود ننگ و نبرد

#26

بشد تابجایی که خسرو شدی

✦

بهاران نشستن گهی نو شدی

#27

یکی سرو بد سبز و برگش گشن

✦

ورا شاخ چون رزمگاه پشن

#28

بران سرو شد بربط اندر کنار

✦

زمانی همی‌بود تا شهریار

#29

ز ایوان بیامد بدان جشنگاه

✦

بیاراست پیروزگر جای شاه

#30

بیامد پری چهرهٔ میگسار

✦

یکی جام بر کف بر شهریار

#31

جهاندار بستد ز کودک نبید

✦

بلور از می سرخ شد ناپدید

#32

بدانگه که خورشید برگشت زرد

✦

همی‌بود تاگشت شب لاژورد

#33

زننده بران سرو برداشت رود

✦

همان ساخته پهلوانی سرود

#34

یکی نغز دستان بزد بر درخت

✦

کزان خیره شد مرد بیداربخت

#35

سرودی به آواز خوش برکشید

✦

که اکنون تو خوانیش داد آفرید

#36

بماندند یک مجلس اندر شگفت

✦

همی هرکسی رای دیگر گرفت

#37

بدان نامداران بفرمود شاه

✦

که جویند سرتاسر آن جشنگاه

#38

فراوان بجستند و باز آمدند

✦

به نزدیک خسرو فراز آمدند

#39

جهاندیده آنگه ره اندر گرفت

✦

که از بخت شاه این نباشد شگفت

#40

که گردد گل سبز رامشگرش

✦

که جاوید بادا سر و افسرش

#41

بیاورد جامی دگر میگسار

✦

چو از خوب رخ بستد آن شهریار

#42

زننده دگرگون بیاراست رود

✦

برآورد ناگاه دیگر سرود

#43

که پیکار گردش همی‌خواندند

✦

چنین نام ز آواز او راندند

#44

چو آن دانشی گفت و خسرو شنید

✦

به آواز او جام می در کشید

#45

بفرمود کاین رابجای آورید

✦

همه باغ یک سر به پای آورید

#46

بجستند بسیار هر سوی باغ

✦

ببردند زیر درختان چراغ

#47

ندیدند چیزی جز از بید و سرو

✦

خرامان به زیر گل اندر تذرو

#48

شهنشاه پس جام دیگر بخواست

✦

بر آواز سربرآورد راست

#49

برآمد دگر باره بانگ سرود

✦

همان ساخته کرده آواز رود

#50

همی سبز در سبز خوانی کنون

✦

برین گونه سازند مکر و فسون

#51

چوبشنید پرویز برپای خاست

✦

به آواز او بر یکی جام خواست

#52

که بود اندر آن جام یک من نبید

✦

به یکدم می روشن اندر کشید

#53

چنین گفت کاین گر فرشته بدی

✦

ز مشک و زعنبر سرشته بدی

#54

وگر دیو بودی نگفتی سرود

✦

همان نیز نشناختی زخم رود

#55

بجویید درباغ تا این کجاست

✦

همه باغ و گلشن چپ و دست راست

#56

دهان و برش پر ز گوهر کنم

✦

برین رود سازانش مهتر کنم

#57

چو بشنید رامشگر آواز اوی

✦

همان خوب گفتار دمساز اوی

#58

فرود آمد از شاخ سرو سهی

✦

همی‌رفت با رامش و فرهی

#59

بیامد بمالید برخاک روی

✦

بدو گفت خسرو چه مردی بگوی

#60

بدو گفت شاهایکی بنده‌ام

✦

به آواز تو در جهان زنده‌ام

#61

سراسر بگفت آنچ بود از بنه

✦

که رفت اندر آن یک دل و یک تنه

#62

بدیدار او شاد شد شهریار

✦

بسان گلستان به ماه بهار

#63

به سرکش چنین گفت کای بد هنر

✦

تو چون حنظلی باربد چون شکر

#64

چرا دور کردی تو او را ز من

✦

دریغ آمدت او درین انجمن

#65

به آواز او شاد می درکشید

✦

همان جام یاقوت بر سرکشید

#66

برین گونه تا سرسوی خواب کرد

✦

دهانش پر از در خوشاب کرد

#67

ببد باربد شاه رامشگران

✦

یکی نامدارای شد از مهتران

#68

سر آمد کنون قصهٔ باربد

✦

مبادا که باشد تو را یار بد

پادشاهی خسرو پرویز

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما