🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
66 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵۶ - تدبیر خسرو با گردوی: نامه به گردیه و کشتن گستهمِ مست در شب
چون چندی برآمد و اندیشهٔ سرکشی و شوکت گستهم بر جان خسروپرویز سنگینی کرد، دل شهریار از بیم رستاخیز دوبارهٔ آشوب پردرد شد. روزی خسرو آشفته‌خاطر، گردوی را به نزد خویش خواند و راز از پرده برانداخت که گستهم اینک گردیه، آن شیرزنِ نژاده را به همسری خویش درآورده و سران و بزرگان سپاه بر گرد او گرد آمده‌اند. آگاهان و جاسوسان از آمل خبر آوردند که گستهم سپاهی گران آراسته و لشکریانی که خسرو به کینه‌خواهی فرستاده بود، شکسته و خسته بازگشته‌اند.

چو شب فرا رسید و بزم خسروانه از بیگانگان تهی گشت، شاه در خلوت با گردوی به تدبیر نشست. خسرو گفت که تخت و تاج را با وجود گستهم پایداری نیست؛ اما راه چاره‌ای نهان در دل دارد. او گردوی را فرمان داد تا نامه‌ای رازآمیز به خواهر خویش گردیه بنویسد؛ نامه‌ای سرشار از مهر و نویدهای بزرگ که در آن شاه سوگند یاد کند اگر گردیه، گستهمِ فتنه‌انگیز را زیر سنگ آورد و دست او را از جهان کوتاه سازد، او را به مشکوی زرین خویش فراخواند، بانوی سرای شهریاری گرداند و به هر که او خواهد کشوری به فرمانروایی سپارد.

گردوی، که جان و پیوند خویش را فدای تاج‌وتخت خسرو می‌دانست، پیشنهاد شاه را به جان پذیرفت و گفت که همسر خویش را با نامه‌ای دلسوزانه و خط و مهر شاهانه به نزد گردیه در بیشهٔ نارون خواهد فرستاد. خسرو پرویز خرسند گشت؛ هم‌آن‌دم قرطاس و حبر سیاه خواست و نامه‌ای چون گلزار بهشت، آراسته به پیمان‌ها و سوگندهای سخت نوشت و بر آن مهرِ مشکین با نگینِ پرویز شاه نهاد. گردوی نیز نامه‌ای جداگانه بر آن افزود و خواهر را از فرجام شوم سرکشی برادرش بهرام چوبینه یادآور شد و او را به شنیدن پندِ فرستاده فراخواند.

همسر گردوی نامه را در پرنیان پیچید و شتابان به بیشهٔ نارون شتافت. گردیه از دیدار او شادمان گشت و نخست بر یاد روزگار برادرش بهرام اشک افشاند. پس از آن، چون نامهٔ شاه و شوی خویش را در نهان خواند و نویدها و سوگندهای خسرو را دید، رنج از دلش زدوده شد. او راز را با پنج تن از کسانِ معتمد و دلاور خویش در میان گذاشت و با آنان پیمان بست.

چون تیرگی شب بر گیتی سایه افکند و گستهم از باده‌نوشی سنگین در خوابی گران فرو رفت، گردیه با آن پنج تن به بالین سپهبدِ مست آمدند. آنان بر سر او ریختند؛ گردیه مشت بر دهان و گلوی شوی نهاد و در تاریکی شب، جان از تن گستهم برآمد. با کشته شدن سپهبد، غوغا و ناله در شهر پیچید. گردیهٔ شیرزن بی‌درنگ زره رومی بر تن کرد، سلاح برگرفت و سران سپاه ایران را گرد آورد. او نامهٔ مهرکردهٔ خسروپرویز را به بزرگان نمود و ایشان را به اطاعت از شهریار ایران و بازگشت به راه دادگری فراخواند، و دلاوران یکسر بر درایت و فرمان او آفرین خواندند.
#1
چنین تا برآمد برین چندگاه
✦
ز گستهم پر درد شد جان شاه
#2
برآشفت روزی به گردوی گفت
✦
که گستهم با گردیه گشت جفت
#3
سوی او شدند آن بزرگ انجمن
✦
برانم که او بودشان رای زن
#4
از آمل کس آمد ز کارآگهان
✦
همه فاش کرد آنچ بودی نهان
#5
همی‌گفت زین گونه تا تیره گشت
✦
ز گفتار چشم یلان خیره گشت
#6
چو سازندگان شمع ومی‌خواستند
✦
همه کاخ او را بیاراستند
#7
ز بیگانه مردم بپردخت جای
✦
نشست از بر تخت با رهنمای
#8
همان نیز گردوی و خسرو بهم
✦
همی‌رفت از گردیه بیش و کم
#9
بدو گفت ز ایدر فراوان سپاه
✦
به آمل فرستاده‌ام کینه خواه
#10
همه خسته وکشته بازآمدند
✦
پرازناله وبا گداز آمدند
#11
کنون اندرین رای ما را یکیست
✦
که از رای ما تاج و تخت اندکیست
#12
چو بهرام چوبینه گم کرد راه
✦
همیشه بدی گردیه نیک خواه
#13
کنون چاره‌ای هست نزدیک من
✦
مگو این سخن بر سر انجمن
#14
سوی گردیه نامه باید نوشت
✦
چو جویی پر از می بباغ بهشت
#15
که با تو همی دوستداری کنم
✦
بهر جای و هر کار یاری کنم
#16
برآمد برین روزگاری دراز
✦
زبان بر دلم هیچ نگشاد راز
#17
کنون روزگار سخن گفتن است
✦
که گردوی ما رابجای تنست
#18
نگر تا چگونه کنی چاره‌ای
✦
کزان گم شود زشت پتیاره‌ای
#19
که گستهم را زیر سنگ‌آوری
✦
دل وخانهٔ ما به چنگ آوری
#20
چو این کرده باشی سپاه تو را
✦
همان در جهان نیک خواه تو را
#21
مر آن را که خواهی دهم کشوری
✦
بگردد بر آن کشور اندر سری
#22
توآیی به مشکوی زرین من
✦
سرآورده باشی همه کین من
#23
برین برخورم سخت سوگند نیز
✦
فزایم برین بندها بند نیز
#24
اگر پیچم این دل ز سوگند من
✦
مبادا ز من شاد پیوند من
#25
بدو گفت گردوی نوشه بدی
✦
چو ناهید در برج خوشه بدی
#26
تو دانی که من جان و فرزند خویش
✦
برو بوم آباد و پیوند خویش
#27
بجای سر تو ندارم به چیز
✦
گرین چیزها ارجمندست نیز
#28
بدین کس فرستم به نزدیک اوی
✦
درفشان کنم جان تاریک اوی
#29
یکی رقعه خواهم برو مهر شاه
✦
همان خط او چون درخشنده ماه
#30
به خواهر فرستم زن خویش را
✦
کنم دور زین در بد اندیش را
#31
که چونین سخن نیست جز کار زن
✦
به ویژه زنی کو بود رای زن
#32
برین نیز هر چون همی‌بنگرم
✦
پیام تو باید بر خواهرم
#33
بر آید بکام تو این کار زود
✦
برین بیش و کم بر نباید فزود
#34
چو بشنید خسرو بران شاد شد
✦
همه رنجها بر دلش باد شد
#35
هم آنگه ز گنجور قرطاس خواست
✦
ز مشک سیه سوده انقاس خواست
#36
یکی نامه بنوشت چون بوستان
✦
گل بوستان چون رخ دوستان
#37
پر از عهد و پیوند و سوگندها
✦
ز هر گونه‌ای لابه و پندها
#38
چو برگشت عنوان آن نامه خشک
✦
نهادند مهری برو بر ز مشک
#39
نگینی برو نام پرویز شاه
✦
نهادند بر مهر مشک سیاه
#40
یکی نامه بنوشت گردوی نیز
✦
بگفت اندرو پند و بسیار چیز
#41
سرنامه گفت آنک بهرام کرد
✦
همه دوده و بوم بدنام کرد
#42
که بخشایش آراد یزدان بروی
✦
مبادا پشیمان ازان گفت وگوی
#43
هرآنکس که جانش ندارد خرد
✦
کم و بیشی کارها ننگرد
#44
گر او رفت ما از پس اورویم
✦
بداد خدای جهان بگرویم
#45
چو جفت من آید به نزدیک تو
✦
درخشان کند جان تاریک تو
#46
ز گفتار او هیچ گونه مگرد
✦
چو گردی شود بخت را روی زرد
#47
نهاد آن خط خسرو اندر میان
✦
بپیچید برنامه بر پرنیان
#48
زن چاره گر بستد آن نامه را
✦
شنید آن سخنهای خود کامه را
#49
همی‌تاخت تا بیشهٔ نارون
✦
فرستادهٔ زن به نزدیک زن
#50
ازو گردیه شد چو خرم بهار
✦
همان رخ پر از بوی و رنگ و نگار
#51
زبهرام چندی سخن راندند
✦
همی آب مژگان بر افشاندند
#52
پس آن نامهٔ شوی با خط شاه
✦
نهانی بدو داد و بنمود راه
#53
چو آن شیر زن نامهٔ شاه دید
✦
تو گفتی بروی زمین ماه دید
#54
بخندید و گفت این سخن رابه رنج
✦
ندارد کسی کش بود یار پنج
#55
بخواند آن خط شاه بر پنج تن
✦
نهان داشت زان نامدار انجمن
#56
چو بگشاد لب زود پیمان ببست
✦
گرفت آن زمان دست او را بدست
#57
همان پنج تن را بر خویش خواند
✦
به نزدیکی خوابگه برنشاند
#58
چو شب تیره شد روشنایی بکشت
✦
لب شوی بگرفت ناگه بمشت
#59
ازان مردمان نیز یار آمدند
✦
به بالین آن نامدار آمدند
#60
بکوشید بسیار با مرد مست
✦
سر انجام گویا زبانش ببست
#61
سپهبد به تاریکی اندر بمرد
✦
شب و روز روشن به خسرو سپرد
#62
بشهر اندرون بانگ و فریاد خاست
✦
بهر برزنی آتش وباد خاست
#63
چو آواز بشنید ناباک زن
✦
بخفتان رومی بپوشید تن
#64
شب تیره ایرانیان رابخواند
✦
سخنهای آن کشته چندی براند
#65
پس آن نامهٔ شاه بنمودشان
✦
دلیری و تندی بیفزودشان
#66
همه سرکشان آفرین خواندند
✦
بران نامه برگوهر افشاندند

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: