بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه

#1

به مهراب و دستان رسید این سخن

✦

که شاه و سپهبد فگندند بن

#2

خروشان ز کابل همی رفت زال

✦

فروهشته لفج و برآورده یال

#3

همی گفت اگر اژدهای دژم

✦

بیاید که گیتی بسوزد به دم

#4

چو کابلستان را بخواهد بسود

✦

نخستین سر من بباید درود

#5

به پیش پدر شد پر از خون جگر

✦

پر اندیشه دل پر ز گفتار سر

#6

چو آگاهی آمد به سام دلیر

✦

که آمد ز ره بچهٔ نره شیر

#7

همه لشکر از جای برخاستند

✦

درفش فریدون بیاراستند

#8

پذیره شدن را تبیره زدند

✦

سپاه و سپهبد پذیره شدند

#9

همه پشت پیلان به رنگین درفش

✦

بیاراسته سرخ و زرد و بنفش

#10

چو روی پدر دید دستان سام

✦

پیاده شد از اسپ و بگذارد گام

#11

بزرگان پیاده شدند از دو روی

✦

چه سالارخواه و چه سالارجوی

#12

زمین را ببوسید زال دلیر

✦

سخن گفت با او پدر نیز دیر

#13

نشست از بر تازی اسپ سمند

✦

چو زرین درخشنده کوهی بلند

#14

بزرگان همه پیش او آمدند

✦

به تیمار و با گفت و گو آمدند

#15

که آزرده گشتست بر تو پدر

✦

یکی پوزش آور مکش هیچ سر

#16

چنین داد پاسخ کزین باک نیست

✦

سرانجام آخر به جز خاک نیست

#17

پدر گر به مغز اندر آرد خرد

✦

همانا سخن بر سخن نگذرد

#18

و گر برگشاید زبان را به خشم

✦

پس از شرمش آب اندر آرم به چشم

#19

چنین تا به درگاه سام آمدند

✦

گشاده‌دل و شادکام آمدند

#20

فرود آمد از باره سام سوار

✦

هم اندر زمان زال را داد بار

#21

چو زال اندر آمد به پیش پدر

✦

زمین را ببوسید و گسترد بر

#22

یکی آفرین کرد بر سام گرد

✦

وزاب دو نرگس همی گل سترد

#23

که بیدار دل پهلوان شاد باد

✦

روانش گرایندهٔ داد باد

#24

ز تیغ تو الماس بریان شود

✦

زمین روز جنگ از تو گریان شود

#25

کجا دیزهٔ تو چمد روز جنگ

✦

شتاب آید اندر سپاه درنگ

#26

سپهری کجا باد گُرز تو دید

✦

همانا ستاره نیارد کشید

#27

زمین نَسپَرد شیر با داد تو

✦

روان و خرد کشته بنیاد تو

#28

همه مردم از داد تو شادمان

✦

ز تو داد یابد زمین و زمان

#29

مگر من که از داد بی‌بهره‌ام

✦

و گرچه به پیوند تو شهره‌ام

#30

یکی مرغ پرورده‌ام خاک خورد

✦

به گیتی مرا نیست با کس نبرد

#31

ندانم همی خویشتن را گناه

✦

که بر من کسی را بران هست راه

#32

مگر آنکه سام یلستم پدر

✦

و گر هست با این نژادم هنر

#33

ز مادر بزادم بینداختی

✦

به کوه اندرم جایگه ساختی

#34

فگندی به تیمار زاینده را

✦

به آتش سپردی فزاینده را

#35

ترا با جهان آفرین نیست جنگ

✦

که از چه سیاه و سپیدست رنگ

#36

کنون کم جهان آفرین پرورید

✦

به چشم خدایی به من بنگرید

#37

ابا گنج و با تخت و گُرز گران

✦

ابا رای و با تاج و تخت و سران

#38

نشستم به کابل به فرمان تو

✦

نگه داشتم رای و پیمان تو

#39

که گر کینه جویی نیازارمت

✦

درختی که کشتی به بار آرمت

#40

ز مازندران هدیه این ساختی

✦

هم از گرگساران بدین تاختی

#41

که ویران کنی خان آباد من

✦

چنین داد خواهی همی داد من

#42

من اینک به پیش تو استاده‌ام

✦

تن بنده خشم ترا داده‌ام

#43

به اره میانم بدو نیم کن

✦

ز کابل مپیمای با من سخن

#44

سپهبد چو بشنید گفتار زال

✦

برافراخت گوش و فرو برد یال

#45

بدو گفت آری همینست راست

✦

زبان تو بر راستی بر گواست

#46

همه کار من با تو بیداد بود

✦

دل دشمنان بر تو بر شاد بود

#47

ز من آرزو خود همین خواستی

✦

به تنگی دل از جای برخاستی

#48

مشو تیز تا چارهٔ کار تو

✦

بسازم کنون نیز بازار تو

#49

یکی نامه فرمایم اکنون به شاه

✦

فرستم به دست تو ای نیک‌خواه

#50

سخن هر چه باید به یاد آورم

✦

روان و دلش سوی داد آورم

#51

اگر یار باشد جهاندار ما

✦

به کام تو گردد همه کار ما

#52

نویسنده را پیش بنشاندند

✦

ز هر در سخنها همی راندند

#53

سرنامه کرد آفرین خدای

✦

کجا هست و باشد همیشه به جای

#54

ازویست نیک و بد و هست و نیست

✦

همه بندگانیم و ایزد یکیست

#55

هر آن چیز کو ساخت اندر بوش

✦

بران است چرخ روان را روش

#56

خداوند کیوان و خورشید و ماه

✦

وزو آفرین بر منوچهر شاه

#57

به رزم اندرون زهر تریاک سوز

✦

به بزم اندرون ماه گیتی فروز

#58

گراینده گُرز و گشاینده شهر

✦

ز شادی به هر کس رساننده بهر

#59

کشنده درفش فریدون به جنگ

✦

کشنده سرافراز جنگی پلنگ

#60

ز باد عمود تو کوه بلند

✦

شود خاک نعل سرافشان سمند

#61

همان از دل پاک و پاکیزه کیش

✦

به آبشخور آری همی گرگ و میش

#62

یکی بنده‌ام من رسیده به جای

✦

به مردی به شَست اندر آورده پای

#63

همی گرد کافور گیرد سرم

✦

چنین کرد خورشید و ماه افسرم

#64

ببستم میان را یکی بنده‌وار

✦

ابا جاودان ساختم کارزار

#65

عنان پیچ و اسپ افگن و گُرزدار

✦

چو من کس ندیدی به گیتی سوار

#66

بشد آب گردان مازندران

✦

چو من دست بردم به گُرز گران

#67

ز من گر نبودی به گیتی نشان

✦

برآورده گردن ز گردن کشان

#68

چنان اژدها کو ز رود کشف

✦

برون آمد و کرد گیتی چو کف

#69

زمین شهر تا شهر پهنای او

✦

همان کوه تا کوه بالای او

#70

جهان را ازو بود دل پر هراس

✦

همی داشتندی شب و روز پاس

#71

هوا پاک دیدم ز پرندگان

✦

همان روی گیتی ز درندگان

#72

ز تفش همی پر کرگس بسوخت

✦

زمین زیر زهرش همی برفروخت

#73

نهنگ دژم بر کشیدی ز آب

✦

به دم درکشیدی ز گردون عقاب

#74

زمین گشت بی‌مردم و چارپای

✦

همه یکسر او را سپردند جای

#75

چو دیدم که اندر جهان کس نبود

✦

که با او همی دست یارست سود

#76

به زور جهاندار یزدان پاک

✦

بیفگندم از دل همه ترس و باک

#77

میان را ببستم به نام بلند

✦

نشستم بران پیل پیکر سمند

#78

به زین اندرون گُرزهٔ گاوسر

✦

به بازو کمان و به گردن سپر

#79

برفتم بسان نهنگ دژم

✦

مرا تیز چنگ و ورا تیز دم

#80

مرا کرد پدرود هرکو شنید

✦

که بر اژدها گُرز خواهم کشید

#81

ز سر تا به دمش چو کوه بلند

✦

کشان موی سر بر زمین چون کمند

#82

زبانش بسان درختی سیاه

✦

ز فر باز کرده فگنده به راه

#83

چو دو آبگیرش پر از خون دو چشم

✦

مرا دید غرید و آمد به خشم

#84

گمانی چنان بردم ای شهریار

✦

که دارم مگر آتش اندر کنار

#85

جهان پیش چشمم چو دریا نمود

✦

به ابر سیه بر شده تیره دود

#86

ز بانگش بلرزید روی زمین

✦

ز زهرش زمین شد چو دریای چین

#87

برو بر زدم بانگ برسان شیر

✦

چنان چون بود کار مرد دلیر

#88

یکی تیر الماس پیکان خدنگ

✦

به چرخ اندرون راندم بی‌درنگ

#89

چو شد دوخته یک کران از دهانش

✦

بماند از شگفتی به بیرون زبانش

#90

هم اندر زمان دیگری همچنان

✦

زدم بر دهانش بپیچید ازان

#91

سدیگر زدم بر میان زفرش

✦

برآمد همی جوی خون از جگرش

#92

چو تنگ اندر آورد با من زمین

✦

برآهختم این گاوسر گُرز کین

#93

به نیروی یزدان گیهان خدای

✦

برانگیختم پیلتن را ز جای

#94

زدم بر سرش گُرزهٔ گاو چهر

✦

برو کوه بارید گفتی سپهر

#95

شکستم سرش چون تن ژنده پیل

✦

فرو ریخت زو زهر چون رود نیل

#96

به زخمی چنان شد که دیگر نخاست

✦

ز مغزش زمین گشت باکوه راست

#97

کشف رود پر خون و زرداب شد

✦

زمین جای آرامش و خواب شد

#98

همه کوهساران پر از مرد و زن

✦

همی آفرین خواندندی بمن

#99

جهانی بران جنگ نظاره بود

✦

که آن اژدها زشت پتیاره بود

#100

مرا سام یک زخم ازان خواندند

✦

جهان زر و گوهر برافشاندند

#101

چو زو بازگشتم تن روشنم

✦

برهنه شد از نامور جوشنم

#102

فرو ریخت از باره برگستوان

✦

وزین هست هر چند رانم زیان

#103

بران بوم تا سالیان بر نبود

✦

جز از سوخته خار خاور نبود

#104

چنین و جزین هر چه بودیم رای

✦

سران را سرآوردمی زیر پای

#105

کجا من چمانیدمی بادپای

✦

بپرداختی شیر درنده جای

#106

کنون چند سالست تا پشت زین

✦

مرا تختگاه است و اسپم زمین

#107

همه گرگساران و مازنداران

✦

به تو راست کردم به گُرز گران

#108

نکردم زمانی برو بوم یاد

✦

ترا خواستم راد و پیروز و شاد

#109

کنون این برافراخته یال من

✦

همان زخم کوبنده کوپال من

#110

بدان هم که بودی نماند همی

✦

بر و گردگاهم خماند همی

#111

کمندی بینداخت از دست شست

✦

زمانه مرا باژگونه ببست

#112

سپردیم نوبت کنون زال را

✦

که شاید کمربند و کوپال را

#113

یکی آرزو دارد اندر نهان

✦

بیاید بخواهد ز شاه جهان

#114

یکی آرزو کان به یزدان نکوست

✦

کجا نیکویی زیر فرمان اوست

#115

نکردیم بی‌رای شاه بزرگ

✦

که بنده نباید که باشد سترگ

#116

همانا که با زال پیمان من

✦

شنیدست شاه جهان‌بان من

#117

که از رای او سر نپیچم به هیچ

✦

درین روزها کرد زی من بسیچ

#118

به پیش من آمد پر از خون رخان

✦

همی چاک چاک آمدش ز استخوان

#119

مرا گفت بردار آمل کنی

✦

سزاتر که آهنگ کابل کنی

#120

چو پروردهٔ مرغ باشد به کوه

✦

نشانی شده در میان گروه

#121

چنان ماه بیند به کابلستان

✦

چو سرو سهی بر سرش گلستان

#122

چو دیوانه گردد نباشد شگفت

✦

ازو شاه را کین نباید گرفت

#123

کنون رنج مهرش به جایی رسید

✦

که بخشایش آرد هر آن کش بدید

#124

ز بس درد کو دید بر بی‌گناه

✦

چنان رفت پیمان که بشنید شاه

#125

گسی کردمش با دلی مستمند

✦

چو آید به نزدیک تخت بلند

#126

همان کن که با مهتری در خورد

✦

ترا خود نیاموخت باید خرد

#127

چو نامه نوشتند و شد رای راست

✦

ستد زود دستان و بر پای خاست

#128

چو خورشید سر سوی خاور نهاد

✦

نخفت و نیاسود تا بامداد

#129

چو آن جامه‌ها سوده بفگند شب

✦

سپیده بخندید و بگشاد لب

#130

بیامد به زین اندر آورد پای

✦

برآمد خروشیدن کره نای

#131

به سوی شهنشاه بنهاد روی

✦

ابا نامهٔ سام آزاده خوی

منوچهر

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما