بخش ۴ - سفر سام و زال به کابل و عاشق شدن زال بر دختر مهراب
#1
چنان بد که روزی چنان کرد رای
✦
که در پادشاهی بجنبد ز جای
#2
برون رفت با ویژه‌گردان خویش
✦
که با او یکی بودشان رای و کیش
#3
سوی کشور هندوان کرد رای
✦
سوی کابل و دنبر و مرغ و مای
#4
به هر جایگاهی بیاراستی
✦
می و رود و رامشگران خواستی
#5
گشاده در گنج و افگنده رنج
✦
بر آیین و رسم سرای سپنج
#6
ز زابل به کابل رسید آن زمان
✦
گرازان و خندان و دل شادمان
#7
یکی پادشا بود مهراب نام
✦
زبر دست با گنج و گسترده کام
#8
به بالا به کردار آزاده سرو
✦
به رخ چون بهار و به رفتن تذرو
#9
دل بخردان داشت و مغز ردان
✦
دو کتف یلان و هش موبدان
#10
ز ضحاک تازی گهر داشتی
✦
به کابل همه بوم و برداشتی
#11
همی داد هر سال مر سام ساو
✦
که با او به رزمش نبود ایچ تاو
#12
چو آگه شد از کار دستان سام
✦
ز کابل بیامد به هنگام بام
#13
ابا گنج و اسپان آراسته
✦
غلامان و هر گونه‌ای خواسته
#14
ز دینار و یاقوت و مشک و عبیر
✦
ز دیبای زربفت و چینی حریر
#15
یکی تاج با گوهر شاهوار
✦
یکی طوق زرین زبرجد نگار
#16
چو آمد به دستان سام آگهی
✦
که مهراب آمد بدین فرهی
#17
پذیره شدش زال و بنواختش
✦
به آیین یکی پایگه ساختش
#18
سوی تخت پیروزه باز آمدند
✦
گشاده دل و بزم ساز آمدند
#19
یکی پهلوانی نهادند خوان
✦
نشستند بر خوان با فرخان
#20
گسارندهٔ می می آورد و جام
✦
نگه کرد مهراب را پور سام
#21
خوش آمد هماناش دیدار او
✦
دلش تیز تر گشت در کار او
#22
چو مهراب برخاست از خوان زال
✦
نگه کرد زال اندر آن برز و یال
#23
چنین گفت با مهتران زال زر
✦
که زیبنده‌تر زین که بندد کمر
#24
یکی نامدار از میان مهان
✦
چنین گفت کای پهلوان جهان
#25
پس پردهٔ او یکی دخترست
✦
که رویش ز خورشید روشن‌ترست
#26
ز سر تا به پایش به کردار عاج
✦
به رخ چون بهشت و به بالا چو ساج
#27
بر آن سفت سیمنش مشکین کمند
✦
سرش گشته چون حلقهٔ پای‌بند
#28
رخانش چو گلنار و لب ناردان
✦
ز سیمین برش رسته دو ناروان
#29
دو چشمش به سان دو نرگس به باغ
✦
مژه تیرگی برده از پر زاغ
#30
دو ابرو به سان کمان طراز
✦
بر او توز پوشیده از مشک ناز
#31
بهشتیست سرتاسر آراسته
✦
پر آرایش و رامش و خواسته
#32
برآورد مر زال را دل به جوش
✦
چنان شد کزو رفت آرام وهوش
#33
شب آمد پر اندیشه بنشست زال
✦
به نادیده برگشت بی‌خورد و هال
#34
چو زد بر سر کوه بر تیغ شید
✦
چو یاقوت شد روی گیتی سپید
#35
در بار بگشاد دستان سام
✦
برفتند گردان به زرین نیام
#36
در پهلوان را بیاراستند
✦
چو بالای پرمایگان خواستند
#37
برون رفت مهراب کابل خدای
✦
سوی خیمهٔ زال زابل خدای
#38
چو آمد به نزدیکی بارگاه
✦
خروش آمد از در که بگشای راه
#39
بر پهلوان اندرون رفت گو
✦
به سان درختی پر از بار نو
#40
دل زال شد شاد و بنواختش
✦
از آن انجمن سر برافراختش
#41
بپرسید کز من چه خواهی بخواه
✦
ز تخت و ز مهر و ز تیغ و کلاه
#42
بدو گفت مهراب کای پادشا
✦
سرافراز و پیروز و فرمان روا
#43
مرا آرزو در زمانه یکیست
✦
که آن آرزو بر تو دشوار نیست
#44
که آیی به شادی سوی خان من
✦
چو خورشید روشن کنی جان من
#45
چنین داد پاسخ که این رای نیست
✦
به خان تو اندر مرا جای نیست
#46
نباشد بدین سام همداستان
✦
همان شاه چون بشنود داستان
#47
که ما می گساریم و مستان شویم
✦
سوی خانهٔ بت پرستان شویم
#48
جز آن هر چه گویی تو پاسخ دهم
✦
به دیدار تو رای فرخ نهم
#49
چو بشنید مهراب کرد آفرین
✦
به دل زال را خواند ناپاک دین
#50
خرامان برفت از بر تخت اوی
✦
همی آفرین خواند بر بخت اوی
#51
چو دستان سام از پسش بنگرید
✦
ستودش فراوان چنان چون سزید
#52
از آن کو نه هم دین و هم راه بود
✦
زبان از ستودنش کوتاه بود
#53
بر او هیچکس چشم نگماشتند
✦
مر او را ز دیوانگان داشتند
#54
چو روشن دل پهلوان را بدوی
✦
چنان گرم دیدند با گفت‌وگوی
#55
مر او را ستودند یک یک مهان
✦
همان کز پس پرده بودش نهان
#56
ز بالا و دیدار و آهستگی
✦
ز بایستگی هم ز شایستگی
#57
دل زال یکباره دیوانه گشت
✦
خرد دور شد عشق فرزانه گشت
#58
سپهدار تازی سر راستان
✦
بگوید بر این بر یکی داستان
#59
که تا زنده‌ام چرمه جفت منست
✦
خم چرخ گردان نهفت منست
#60
عروسم نباید که رعنا شوم
✦
به نزد خردمند رسوا شوم
#61
از اندیشگان زال شد خسته دل
✦
بر آن کار بنهاد پیوسته دل
#62
همی بود پیچان دل از گفت‌وگوی
✦
مگر تیره گردد از این آبروی
#63
همی گشت یک چند بر سر سپهر
✦
دل زال آگنده یکسر به مهر
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.