بخش ۱۹ - شبیخون پیران بر سپاه مست ایرانیان، کشتار لشکر و نفرین کیخسرو بر طوس
#1
گزین کرد زان لشکر نامدار
✦
سواران شمشیرزن سی‌هزار
#2
برفتند نیمی گذشته ز شب
✦
نه بانگ تبیره نه بوق و جلب
#3
چو پیران سالار لشکر براند
✦
میان یلان هفت فرسنگ ماند
#4
نخستین رسیدند پیش گله
✦
کجا بود بر دشت توران یله
#5
گرفتند بسیار و کشتند نیز
✦
نبود از بد بخت مانند چیز
#6
گله‌دار و چوپان بسی کشته شد
✦
سر بخت ایرانیان گشته شد
#7
وزان جایگه سوی ایران سپاه
✦
برفتند برسان گرد سیاه
#8
همه مست بودند ایرانیان
✦
گروهی نشسته گشاده میان
#9
بخیمه درون گیو بیدار بود
✦
سپهدار گودرز هشیار بود
#10
خروش آمد و بانگ زخم تبر
✦
سراسیمه شد گیو پرخاشخر
#11
ستاده ابر پیش پرده‌سرای
✦
یکی اسپ برگستوان‌ور به پای
#12
برآشفت با خویشتن چون پلنگ
✦
ز بافیدن پای آمدش ننگ
#13
بیامد باسپ اندر آورد پای
✦
بکردار باد اندر آمد ز جای
#14
بپرده‌سرای سپهبد رسید
✦
ز گرد سپه آسمان تیره دید
#15
بدو گفت برخیز کامد سپاه
✦
یکی گرد برخاست ز اوردگاه
#16
وزان جایگه رفت نزد پدر
✦
به چنگ اندرون گُرزهٔ گاو سر
#17
همی گشت بر گرد لشکر چو دود
✦
برانگیخت آن را که هشیار بود
#18
یکی جنگ با بیژن افگند پی
✦
که این دشت رزم است گر باغ می
#19
وزان پس بیامد سوی کارزار
✦
بره برشتابید چندی سوار
#20
بدان اندکی برکشیدند نخ
✦
سپاهی ز ترکان چو مور و ملخ
#21
همی کرد گودرز هر سو نگاه
✦
سپاه اندر آمد بگرد سپاه
#22
سراسیمه شد خفته از داروگیر
✦
برآمد یکی ابر بارانش تیر
#23
بزیر سر مست بالین نرم
✦
ز بر گُرز و گوپال و شمشیر گرم
#24
سپیده چو برزد سر از برج شیر
✦
به لشکر نگه کرد گیو دلیر
#25
همه دشت از ایرانیان کشته دید
✦
سر بخت بیدار برگشته دید
#26
دریده درفش و نگونسار کوس
✦
رخ زندگان تیره چون آبنوس
#27
سپهبد نگه کرد و گردان ندید
✦
ز لشکر دلیران و مردان ندید
#28
همه رزمگه سربسر کشته بود
✦
تنانشان بخون اندر آغشته بود
#29
پسر بی‌پدر شد پدر بی‌پسر
✦
همه لشگر گشن زیر و زبر
#30
به بیچارگی روی برگاشتند
✦
سراپرده و خیمه بگذاشتند
#31
نه کوس و نه لشکر نه بار و بنه
✦
همه میسره خسته و میمنه
#32
ازین گونه لشکر سوی کاسه‌رود
✦
برفتند بی‌مایه و تار و پود
#33
چنین آمد این گنبد تیزگرد
✦
گهی شادمانی دهد گاه درد
#34
سواران توران پس پشت طوس
✦
دلان پر ز کین و سران پر فسوس
#35
همی گُرز بارید گویی ز ابر
✦
پس پشت بر جوشن و خود و گبر
#36
نبد کس برزم اندرون پایدار
✦
همه کوه کردند گردان حصار
#37
فرومانده اسپان و مردان جنگ
✦
یکی را نبد هوش و توش و نه هنگ
#38
سپاهی ازین گونه گشتند باز
✦
شده مانده از رزم و راه دراز
#39
ز هامون سپهبد سوی کوه شد
✦
ز پیکار ترکان بی‌اندوه شد
#40
فراوان کم آمد ز ایرانیان
✦
برآمد خروشی بدرد از میان
#41
همه خسته و بسته بد هرک زیست
✦
شد آن کشته بر خسته باید گریست
#42
نه تاج و نه تخت و نه پرده‌سرای
✦
نه اسپ و نه مردان جنگی بپای
#43
نه آباد بوم نه مردان کار
✦
نه آن خستگانرا کسی خواستار
#44
پدر بر پسر چند گریان شده
✦
وزان خستگان چند بریان شده
#45
چنین است رسم جهان جهان
✦
که کردار خویش از تو دارد نهان
#46
همی با تو در پرده بازی کند
✦
ز بیرون ترا بی‌نیازی کند
#47
ز باد آمدی رفت خواهی به گرد
✦
چه دانی که با تو چه خواهند کرد
#48
ببند درازیم و در چنگ آز
✦
ندانیم باز آشکارا ز راز
#49
دو بهره ز ایرانیان کشته بود
✦
دگر خسته از رزم برگشته بود
#50
سپهبد ز پیکار دیوانه گشت
✦
دلش با خرد همچو بیگانه گشت
#51
بلشکرگه اندر می و خوان و بزم
✦
سپاه آرزو کرد بر جای رزم
#52
جهاندیده گودرز با پیر سر
✦
نه پور و نبیره نه بوم و نه بر
#53
نه آن خستگان را خورش نه پزشک
✦
همه جای غم بود و خونین سرشک
#54
جهاندیدگان پیش اوی آمدند
✦
شکسته دل و راه‌جوی آمدند
#55
یکی دیدبان بر سر کوه کرد
✦
کجا دیدگان سوی انبوه کرد
#56
طلایه فرستاد بر هر سویی
✦
مگر یابد آن درد را دارویی
#57
یکی نامداری ز ایرانیان
✦
بفرمود تا تنگ بندد میان
#58
دهد شاه را آگهی زین سخن
✦
که سالار لشکر چه افگند بن
#59
چه روز بد آمد بایرانیان
✦
سران را ز بخشش سرآمد زیان
#60
رونده بر شاه برد آگهی
✦
که تیره شد آن روزگار مهی
#61
چو شاه دلیر این سخنها شنید
✦
بجوشید وز غم دلش بردمید
#62
ز کار برادر پر از درد بود
✦
بران درد بر درد لشکر فزود
#63
زبان کرد گویا بنفرین طوس
✦
شب تیره تا گاه بانگ خروس
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.