#1
چو با گیو کیخسرو آمد به زم
✦
جهان چند ازو شاد و چندی دژم
“When Kai Khosrow arrived at Zam alongside Gev, part of the world rejoiced over him, while part grew sorrowful.”
#2
نوندی به هر سو برافگند گیو
✦
یکی نامه از شاه وز گیو نیو
“Gev dispatched swift couriers to every quarter, bearing a letter from the young prince and from Gev the valiant champion.”
#3
که آمد ز توران جهاندار شاد
✦
سر تخمهٔ نامور کیقباد
“Stating that the joyful ruler, the crown of the illustrious lineage of Kay Qobad, had returned from Turan.”
#4
فرستادهٔ بختیار و سوار
✦
خردمند و بینادل و دوستدار
“A fortunate, clear-sighted, wise, and devoted rider was chosen as the messenger.”
#5
گزین کرد ازان نامداران زم
✦
بگفت آنچ بشنید از بیش و کم
“He selected a noble courier from Zam, recounting all he had heard, both great and small.”
#6
بدو گفت ز ایدر برو باصفهان
✦
بر نیو گودرز کشوادگان
“He bade him: 'Go hence unto Isfahan, to the valiant Gudarz, son of Kashvad.'”
#7
بگویش که کیخسرو آمد به زم
✦
که بادی نجست از بر او دژم
“'Tell him that Kai Khosrow has arrived in Zam, and no ill wind has touched him with sorrow.'”
#8
یکی نامه نزدیک کاووس شاه
✦
فرستاده‌ای چست بگرفت راه
“Another letter was dispatched to King Kay Kavus, as a swift courier eagerly took to the road.”
#9
هیونان کفک افگن بادپای
✦
بجستند برسان آتش ز جای
“Foam-flecked, swift-footed camels leaped forth from their place like flashing fire.”
#10
فرستادهٔ گیو روشن روان
✦
نخستین بیامد بر پهلوان
“The enlightened messenger of Gev arrived first before the great champion Gudarz.”
#11
پیامش همی گفت و نامه بداد
✦
جهان پهلوان نامه بر سر نهاد
“He delivered the message and handed over the letter; the world-champion placed the letter upon his head in reverence.”
#12
ز بهر سیاووش ببارید آب
✦
همی کرد نفرین بر افراسیاب
“He shed tears for the sake of Siyavash and poured bitter curses upon Afrasiab.”
#13
فرستاده شد نزد کاووس کی
✦
ز یال هیونان بپالود خوی
“The messenger then proceeded to King Kay Kavus, wiping the sweat from the necks of his mounts.”
#14
چو آمد به نزدیک کاووس شاه
✦
ز شادی خروش آمد از بارگاه
“When he reached the presence of King Kay Kavus, shouts of joy echoed throughout the royal court.”
#15
خبر شد به گیتی که فرزند شاه
✦
جهانجوی کیخسرو آمد ز راه
“The news spread across the world that the king's grandson, the world-seeking Kai Khosrow, had returned from his journey.”
#16
سپهبد فرستاده را پیش خواند
✦
بران نامهٔ گیو گوهر فشاند
“The warlord called the envoy forward and scattered precious jewels over Gev's letter.”
#17
جهانی به شادی بیاراستند
✦
بهر جای رامشگران خواستند
“The entire world was adorned in celebration, and minstrels were summoned to every hall.”
#18
ازان پس ز کشور مهان جهان
✦
برفتند یکسر سوی اصفهان
“Thereafter, the grandees of the realm set out together toward Isfahan.”
#19
بیاراست گودرز کاخ بلند
✦
همه دیبهٔ خسروانی فگند
“Gudarz adorned his lofty palace, spreading royal brocades throughout.”
#20
یکی تخت بنهاد پیکر به زر
✦
بدو اندرون چند گونه گهر
“He set up a throne fashioned with gold, studded with many kinds of precious jewels.”
#21
یکی تاج با یاره و گوشوار
✦
یکی طوق پر گوهر شاهوار
“He prepared a crown with armlets and earrings, and a torque encrusted with kingly gems.”
#22
به زر و به گوهر بیاراست گاه
✦
چنان چون بباید سزاوار شاه
“He arrayed the royal court with gold and jewels, fit for the majestic stature of a king.”
#23
سراسر همه شهر آیین ببست
✦
بیاراست میدان و جای نشست
“The entire city was decked in festival drapery; the squares and reception halls were splendidly prepared.”
#24
مهان سرافراز برخاستند
✦
پذیره شدن را بیاراستند
“The exalted nobles arose and prepared themselves to go forth in welcome.”
#25
برفتند هشتاد فرسنگ پیش
✦
پذیره شدندش به آیین خویش
“They rode eighty leagues ahead to welcome him according to their royal customs.”
#26
چو چشم سپهبد برآمد به شاه
✦
همان گیو را دید با او به راه
“When the chief champion's eyes fell upon the prince, he saw Gev riding by his side.”
#27
چو آمد پدیدار با شاه گیو
✦
پیاده شدند آن سواران نیو
“As Gev appeared beside the prince, those valiant horsemen dismounted from their steeds.”
#28
فرو ریخت از دیدگان آب زرد
✦
ز درد سیاوش بسی یاد کرد
“Pale tears streamed from Gudarz's eyes as he remembered with aching grief the tragedy of Siyavash.”
#29
ستودش فراوان و کرد آفرین
✦
چنین گفت کای شهریار زمین
“He praised him abundantly and offered blessings, saying: 'O sovereign lord of the earth!'”
#30
ز تو چشم بدخواه تو دور باد
✦
روان سیاوش پر از نور باد
“'May the evil eye of thy foes be far from thee, and may the soul of Siyavash be filled with eternal light!'”
#31
جهاندار یزدان گوای منست
✦
که دیدار تو رهنمای منست
“'God, the Ruler of the World, is my witness that the sight of thee is a beacon unto my soul.'”
#32
سیاووش را زنده گر دیدمی
✦
بدین گونه از دل نخندیدمی
“'Even had I seen Siyavash alive before me, my heart would not have rejoiced more deeply than this.'”
#33
بزرگان ایران همه پیش اوی
✦
یکایک نهادند بر خاک روی
“All the grandees of Iran bowed down before him, laying their faces one by one upon the dust.”
#34
وزان جایگه شاد گشتند باز
✦
فروزنده شد بخت گردن فراز
“From that spot they returned joyful, as the fortune of the exalted ones shone bright once more.”
#35
ببوسید چشم و سر گیو گفت
✦
که بیرون کشیدی سپهر از نهفت
“Gudarz kissed Gev's eyes and head, saying: 'Thou hast drawn forth secret destiny from the heavens!'”
#36
گزارندهٔ خواب و جنگی توی
✦
گه چاره مرد درنگی توی
“'Thou art the interpreter of dreams, the warrior of renown, and the man of steadfast resolve in times of trial.'”
#37
سوی خانهٔ پهلوان آمدند
✦
همه شاد و روشن روان آمدند
“They arrived at the hero's abode, all filled with joy and radiant spirits.”
#38
ببودند یک هفته با می بدست
✦
بیاراسته بزمگاه و نشست
“For a week they remained with wine-cups in hand, amidst splendid feasts and gatherings.”
#39
به هشتم سوی شهر کاووس شاه
✦
همه شاددل برگرفتند راه
“On the eighth day, with joyful hearts, they set out toward the city of King Kay Kavus.”
#40
چو کیخسرو آمد بر شهریار
✦
جهان گشت پر بوی و رنگ و نگار
“When Kai Khosrow arrived before the king, the world blossomed with fragrance, color, and splendor.”
#41
بر آیین جهانی شد آراسته
✦
در و بام و دیوار پرخواسته
“The realm was adorned according to imperial tradition, with doors, roofs, and walls draped in treasures.”
#42
نشسته به هر جای رامشگران
✦
گلاب و می و مشک با زعفران
“Minstrels sat everywhere, as rosewater, wine, musk, and saffron filled the air.”
#43
همه یال اسپان پر از مشک و می
✦
درم با شکر ریخته زیر پی
“The manes of the horses were sprinkled with musk and wine, while coins and sugar were scattered underfoot.”
#44
چو کاووس کی روی خسرو بدید
✦
سرشکش ز مژگان به رخ بر چکید
“When Kay Kavus beheld the face of Khosrow, tears trickled down his cheeks from his eyelashes.”
#45
فرود آمد از تخت و شد پیش اوی
✦
بمالید بر چشم او چشم و روی
“He descended from the throne, stepped forward, and pressed his eyes and face against Khosrow's eyes and face.”
#46
جوان جهانجوی بردش نماز
✦
گرازان سوی تخت رفتند باز
“The world-seeking youth bowed before him in homage; then, stately and proud, they returned to the throne.”
#47
فراوان ز ترکان بپرسید شاه
✦
هم از تخت سالار توران سپاه
“The King asked much regarding the Turks, and about the throne of Turan's commander.”
#48
چنین پاسخ آورد کان کم خرد
✦
به بد روی گیتی همی بسپرد
“He replied thus: "That foolish king treads the face of the earth only in evil ways."”
#49
مرا چند ببسود و چندی بگفت
✦
خرد با هنر کردم اندر نهفت
“"He examined and spoke to me often, but I concealed my wisdom and virtue behind a veil."”
#50
بترسیدم از کار و کردار او
✦
بپیچیدم از رنج و تیمار او
“"I was fearful of his deeds and intentions, turning away in dread from the affliction he wrought."”
#51
اگر ویژه ابری شود درّبار
✦
کشنده پدر چون بود دوستدار
“"Though a cloud should rain precious pearls, how could the slayer of one's father ever be a loving friend?"”
#52
نخواند مرا موبد از آب پاک
✦
که بپرستم او را پدر زیر خاک
“"No Zoroastrian priest would call me pure if I were to revere him while my father lies beneath the earth."”
#53
کنون گیو چندی به سختی ببود
✦
به توران مرا جست و رنج آزمود
“"Now Giv endured hardships for a long time; he sought me out in Turan and braved great tribulations."”
#54
اگر نیز رنجی نبودی جزین
✦
که با من بیامد ز توران زمین
“"Even if there were no other hardship save this—that he accompanied me all the way from the realm of Turan..."”
#55
سرافراز دو پهلوان با سپاه
✦
پس ما بیامد چو آتش به راه
“"Two proud champions with an army pursued us on the road like blazing fire."”
#56
من آن دیدم از گیو کز پیل مست
✦
نبیند به هندوستان بت پرست
“"I witnessed such deeds from Giv as no idol-worshipper in India ever saw from a mad elephant."”
#57
گمانی نبردم که هرگز نهنگ
✦
ز دریا بران سان برآید به جنگ
“"Never did I imagine that a crocodile could emerge from the sea so fiercely for battle."”
#58
ازان پس که پیران بیامد چو شیر
✦
میان بسته و بادپایی به زیر
“"After Piran came on like a lion, with belt girded and riding a swift steed..."”
#59
به آب اندر آمد بسان نهنگ
✦
که گفتی زمین را بسوزد به جنگ
“"[Giv] plunged into the water like a sea-monster, as though he would burn the very earth with his fury."”
#60
بینداخت بر یال او بر کمند
✦
سر پهلوان اندر آمد به بند
“"He cast his lasso over Piran's neck, and the champion's head was ensnared in the noose."”
#61
بخواهش‌گری رفتم ای شهریار
✦
وگرنه بکندی سرش را ز بار
“"O King, I intervened with entreaties; otherwise he would have severed his head from his shoulders."”
#62
بدان کاو ز درد پدر خسته بود
✦
ز بد گفتن ما زبان بسته بود
“"For Piran's heart had bled for my father's tragic fate, and he had refrained from speaking ill of us."”
#63
چنین تا لب رود جیحون به جنگ
✦
نیاسود با گُرزهٔ گاورنگ
“"Thus, fought all the way to the bank of the Jayhun River, resting not with his bull-headed mace."”
#64
سرانجام بگذاشت جیحون به خشم
✦
بآب و بکشتی نیفگند چشم
“"At last he crossed the Jayhun in fierce resolve, deigning to look neither for boat nor bridge upon the water."”
#65
کسی را که چون او بود پهلوان
✦
بود جاودان شاد و روشن روان
“"Whosoever possesses a champion such as he shall forever be joyful and of radiant soul."”
#66
یکی کاخ کشواد بد در صطخر
✦
که آزادگان را بدو بود فخر
“Kashvad possessed a palace in Istakhr, the glory and pride of all noble freemen.”
#67
چو از تخت کاووس برخاستند
✦
به ایوان نو رفتن آراستند
“When they arose from Kai Kaus's throne, they prepared to proceed to the new palace.”
#68
همی رفت گودرز با شهریار
✦
چو آمد بدان گلشن زرنگار
“Gudarz accompanied the monarch; when he arrived at that golden garden...”
#69
بر اورنگ زرینش بنشاندند
✦
برو بر بسی آفرین خواندند
“They seated him upon the golden throne and showered him with countless praises and blessings.”
#70
ببستند گردان ایران کمر
✦
بجز طوس نوذر که پیچید سر
“The warriors of Iran girded their loins in allegiance, save for Tus, son of Naudar, who turned his face away.”
#71
که او بود با کوس و زرینه کفش
✦
هم او داشتی کاویانی درفش
“For he held the royal drum and golden shoes, and carried the Drafsh-e Kaviani.”
#72
ازان کار گودرز شد تیز مغز
✦
برِ او پیامی فرستاد نغز
“At this defiance, Gudarz grew fierce of mood and dispatched an eloquent message unto him.”
#73
پیمبر سرافراز گیو دلیر
✦
که چنگ یلان داشت و بازوی شیر
“The messenger was the proud and brave Giv, who possessed the grip of heroes and the arm of a lion.”
#74
بدو گفت با طوس نوذر بگوی
✦
که هنگام شادی بهانه مجوی
“[Gudarz] said to him: 'Tell Tus, son of Naudar, not to seek excuses in this hour of joy!'”
#75
بزرگان و گردان ایران زمین
✦
همه شاه را خواندند آفرین
“'All the nobles and champions of the land of Iran have offered praise and allegiance to the King.'”
#76
چرا سر کشی تو به فرمان دیو
✦
نبینی همی فر گیهان خدیو
“'Why do you rebel at the command of Ahriman? Do you not perceive the divine Farr of the world's sovereign?'”
#77
اگر تو بپیچی ز فرمان شاه
✦
مرا با تو کین خیزد و رزمگاه
“'If you turn aside from the King's command, enmity and battle shall spark between us.'”
#78
فرستاده گیوست پیغام من
✦
به دستوری نامدار انجمن
“'My messenger is Giv, delivering my word by the leave of this renowned assembly.'”
#79
ز پیش پدر گیو بنمود پشت
✦
دلش پر ز گفتارهای درشت
“Giv turned his back from his father's presence, his heart brimming with fierce words.”
#80
بیامد به طوس سپهبد بگفت
✦
که این رای را با تو دیوست جفت
“He came before Tus the commander and declared: 'The Demon is the true companion to this decision of yours!'”
#81
چو بشنید پاسخ چنین داد طوس
✦
که بر ما نه خوبست کردن فسوس
“When Tous heard this reply, he answered thus: "It is not fitting for you to mock us so!"”
#82
به ایران پس از رستم پیلتن
✦
سرافرازتر کس منم ز انجمن
“"In Iran, after Rostam of the elephantine frame, I am the most exalted among all the assembly!”
#83
نبیره منوچهر شاه دلیر
✦
که گیتی به تیغ اندر آورد زیر
“I am the descendant of Manuchehr, that valiant king who brought the entire world beneath his blade.”
#84
همان شیر پرخاشجویم به جنگ
✦
بدرم دل پیل و چنگ پلنگ
“I am a warlike lion in battle; I tear out the heart of the elephant and break the leopard's claw!”
#85
همی بی من آیین و رای آورید
✦
جهان را به نو کدخدای آورید
“Without me, you establish custom and counsel, bringing a new master over the world!”
#86
نباشم بدین کار همداستان
✦
ز خسرو مزن پیش من داستان
“I shall not agree to this affair; speak no more of Khosrow in my presence!”
#87
جهاندار کز تخم افراسیاب
✦
نشانیم بخت اندر آید به خواب
“If we seat a ruler descended from Afrasiab, our good fortune shall fall into deep sleep.”
#88
نخواهیم شاه از نژاد پشنگ
✦
فسیله نه نیکو بود با پلنگ
“We do not want a king from the seed of Pashang; a herd of horses fares ill beside a leopard!"”
#89
تو این رنجها را که بردی برست
✦
که خسرو جوانست و کندآورست
“"You think your labors are ended because Khosrow is young and a brave warrior;”
#90
کسی کاو بود شهریار زمین
✦
هنر باید و گوهر و فر و دین
“Yet whoever becomes the monarch of the earth must possess merit, noble lineage, divine glory, and faith!"”
#91
فریبرز کاووس فرزند شاه
✦
سزاوارتر کس به تخت و کلاه
“"Fariborz, the son of King Kavus, is the most worthy person of the throne and crown.”
#92
بهرسو ز دشمن ندارد نژاد
✦
همش فر و برزست و هم نام و داد
“He shares no blood with the enemy on any side; he possesses glory, grandeur, renown, and justice."”
#93
دژم گیو برخاست از پیش او
✦
که خام آمدش دانش و کیش او
“Sullen, Gev arose from his presence, seeing that Tous's wisdom and creed were completely unrefined.”
#94
بیامد به گودرز کشواد گفت
✦
که فر و خرد نیست با طوس جفت
“He came to Goudarz, son of Kashvad, and said: "Neither divine glory nor wisdom is paired with Tous.”
#95
دو چشمش تو گویی نبیند همی
✦
فریبرز را برگزیند همی
“You would say his two eyes are blind, for he chooses Fariborz instead!"”
#96
برآشفت گودرز و گفت از مهان
✦
همی طوس کم باید اندر جهان
“Goudarz grew enraged and said: "Among the nobles, Tous's presence should be diminished in this world!"”
#97
نبیره پسر داشت هفتاد و هشت
✦
بزد کوس ز ایوان به میدان گذشت
“He had seventy-eight sons and grandsons; he sounded the drums of war and marched from the palace to the field.”
#98
سواران جنگی ده و دو هزار
✦
برون رفت برگستوان‌ور سوار
“Twelve thousand warlike riders, armored warriors all, marched forth beside him.”
#99
وزان رو بیامد سپهدار طوس
✦
ببستند بر کوههٔ پیل کوس
“And from the other side came General Tous; they bound war-drums upon the backs of huge elephants.”
#100
ببستند گردان ایران میان
✦
به پیش سپاه اختر کاویان
“The heroes of Iran girded their loins, with the Kavian Banner held high before the army.”
#101
چو گودرز را دید و چندان سپاه
✦
کزو تیره شد روی خورشید و ماه
“When he saw Goudarz and so vast an army that the face of the sun and moon grew dark from their dust,”
#102
یکی تخت بر کوههٔ ژنده پیل
✦
ز پیروزه تابان به کردار نیل
“And a royal throne set upon a mighty elephant, shining with turquoise blue like the River Nile,”
#103
جهانجوی کیخسرو تاج‌ور
✦
نشسته بران تخت و بسته کمر
“Whereon sat world-seeking crowned Kai Khosrow, his waist girded with readiness,”
#104
به گرد اندرش ژنده‌پیلان دویست
✦
تو گفتی به گیتی جز آن جای نیست
“Surrounded by two hundred giant elephants—you would say no other place existed in the world!”
#105
همی تافت زان تخت خسرو چو ماه
✦
ز یاقوت رخشنده بر سر کلاه
“Khosrow shone from that throne like the moon, bearing a crown gleaming with rubies on his head.”
#106
غمی شد دل طوس و اندیشه کرد
✦
که امروز اگر من بسازم نبرد
“Tous's heart grew heavy and he pondered: "If I engage in battle today,”
#107
بسی کشته آید ز هر دو سپاه
✦
ز ایران نه برخیزد این کینه‌گاه
“Many shall be slain from both armies, and this blood-feud will never vanish from Iran.”
#108
نباشد جز از کام افراسیاب
✦
سر بخت ترکان برآید ز خواب
“It will serve only the desire of Afrasiab, and the fortune of the Turks shall awaken from its sleep.”
#109
بدیشان رسد تخت شاهنشهی
✦
سرآید به ما روزگار مهی
“The sovereign throne will fall to them, and our era of greatness shall come to an end."”
#110
خردمند مردی و جوینده راه
✦
فرستاد نزدیک کاووس شاه
“He dispatched a wise and discerning messenger to King Kay Kavus,”
#111
که از ما یکی گر برین دشت جنگ
✦
نهد بر کمان پر تیر خدنگ
“Saying: "If even one of us on this battlefield notches a poplar arrow to his bow,”
#112
یکی کینه خیزد که افراسیاب
✦
هم امشب همی آن ببیند به خواب
“Such a feud will arise that Afrasiab shall behold its triumph in his dreams this very night!"”
#113
چو بشنید زین‌گونه گفتار شاه
✦
بفرمود تا بازگردد به راه
“When the King heard speech of this kind, he commanded the armies to turn back on their path,”
#114
بر طوس و گودرز کشوادگان
✦
گزیده سرافراز آزادگان
“And sent word to Tous and Goudarz, son of Kashvad, those chosen and exalted nobles,”
#115
که بر درگه آیند بی‌انجمن
✦
چنان چون بباید به نزدیک من
“That they should come to court without a crowd, appearing before him as was fitting.”
#116
بشد طوس و گودرز نزدیک شاه
✦
زبان برگشادند بر پیش گاه
“Tus and Gudarz both stepped before the King, and unleashed their words in the royal presence.”
#117
بدو گفت شاه ای خردمند پیر
✦
منه زهر برنده بر جام شیر
“The King said to Gudarz, 'O wise elder, pour not lethal poison into this vessel of sweet milk!”
#118
بنه تیغ و بگشای ز آهن میان
✦
نباید کزین سود دارد زیان
“Sheathe the sword and loosen your iron belts, lest this strife bring ruin instead of gain.'”
#119
چنین گفت طوس سپهبد به شاه
✦
که گر شاه سیر آید از تخت و گاه
“Thus spoke Tus the commander to the monarch: 'If the King be weary of his throne and crown,”
#120
به فرزند باید که ماند جهان
✦
بزرگی و دیهیم و تخت مهان
“The dominion, the crown, and the throne of the great ought to pass directly to his own son.”
#121
چو فرزند باشد نبیره کلاه
✦
چرا برنهد برنشیند به گاه
“While a son yet lives, why should a grandson wear the crown and ascend the imperial seat?'”
#122
بدو گفت گودرز کای کم خرد
✦
ترا بخرد از مردمان نشمرد
“Gudarz retorted, 'O foolish man! No wise person counts thee among the intelligent.”
#123
به گیتی کسی چون سیاوش نبود
✦
چنو راد و آزاد و خامش نبود
“There was none in the world like Siavash—so noble, free, and gently soft-spoken.”
#124
کنون این جهانجوی فرزند اوست
✦
همویست گویی به چهر و به پوست
“Now this world-conquering youth is his son, matching him entirely in visage and skin.”
#125
گر از تور دارد ز مادر نژاد
✦
هم از تخم شاهی نپیچد ز داد
“Though his mother's lineage traces back to Tur, he strays not from justice, being of royal seed.”
#126
به توران و ایران چنو نیو کیست
✦
چنین خام گفتارت از بهر چیست
“Who in Turan or Iran is a hero equal to him? Why speakest thou such foolish, senseless words?”
#127
دو چشمت نبیند همی چهر او
✦
چنان برز و بالا و آن مهر او
“Do thine eyes not behold his royal countenance, his towering height, and his loving heart?”
#128
به جیحون گذر کرد و کشتی نجست
✦
به فر کیانی و رای درست
“He crossed the mighty river Jeyhun without seeking a boat, aided by his Royal Grace and sound judgment,”
#129
بسان فریدون کز اروند رود
✦
گذشت و به کشتی نیامد فرود
“Just as Fereydoun crossed the raging river Arvand, stepping not down into any vessel.”
#130
ز مردی و از فرهٔ ایزدی
✦
ازو دور شد چشم و دست بدی
“Through his bravery and Divine Grace, the eye and hand of evil were averted from him.”
#131
تو نوذر نژادی نه بیگانه‌ای
✦
پدر تیز بود و تو دیوانه‌ای
“Thou art of Nozhar's blood, no stranger here; yet thy father was hot-headed and thou art insane!”
#132
سلیح من ار با منستی کنون
✦
بر و یالت آغشته گشتی به خون
“If my weapons were now at my side, thy chest and neck would be drenched in blood!'”
#133
بدو گفت طوس ای جهاندیده پیر
✦
سخن گوی لیکن همه دلپذیر
“Tus answered him, 'O world-experienced elder, speak thy words, yet keep them pleasing and polite!”
#134
اگر تیغ تو هست سندان شکاف
✦
سنانم بدرّد دل کوه قاف
“Though thy sword can cleave an anvil, my spearhead can pierce the heart of Mount Qaf!”
#135
وگر گُرز تو هست با سنگ و تاب
✦
خدنگم بدوزد دل آفتاب
“And if thy mace possesses heavy force, my poplarshaft arrow can pierce the heart of the sun!”
#136
و گر تو ز کشواد داری نژاد
✦
منم طوس نوذر مه و شاهزاد
“If thou art descended from Kashvad, I am Tus, son of Nozhar, a prince and prince of realm!'”
#137
بدو گفت گودرز چندین مگوی
✦
که چندین نبینم ترا آب روی
“Gudarz replied, 'Boast not so greatly, for I see in thee no such honor or repute.'”
#138
به کاووس گفت ای جهاندار شاه
✦
تو دل را مگردان ز آیین و راه
“Then turning to Kavus he said, 'O King of the world, turn not thy heart from righteous custom.”
#139
دو فرزند پرمایه را پیش خوان
✦
سزاوار گاهند و هر دو جوان
“Summon both thy noble sons before thee; both are worthy of the throne, and both are young.”
#140
ببین تا ز هر دو سزاوار کیست
✦
که با برز و با فرهٔ ایزدیست
“Observe which of the two is truly deserving, possessed of majesty and the Divine Grace.”
#141
بدو تاج بسپار و دل شاد دار
✦
چو فرزند بینی همی شهریار
“Entrust the crown to him and rejoice thy heart, when thou seest a true sovereign in thy progeny.'”
#142
بدو گفت کاووس کاین رای نیست
✦
که فرزند هر دو به دل بر یکیست
“Kavus said to him, 'This is no wise counsel, for both youths are equally dear to my heart.”
#143
یکی را چو من کرده باشم گزین
✦
دل دیگر از من شود پر ز کین
“If I choose one over the other, the heart of the second will fill with malice against me.”
#144
یکی کار سازم که هر دو ز من
✦
نگیرند کین اندرین انجمن
“I shall devise a trial so that neither may bear grudge against me in this assembly.”
#145
دو فرزند ما را کنون بر دو خیل
✦
بباید شدن تا در اردبیل
“Both of our prince-sons, leading two armies, must now march toward the gates of Ardabil,”
#146
به مرزی که آنجا دژ بهمنست
✦
همه ساله پرخاش آهرمنست
“To that borderland where stands the Fortress of Bahman, ever plagued by the strife of Ahriman.”
#147
برنجست ز آهرمن آتش پرست
✦
نباشد بران مرز کس را نشست
“That place suffers under the demon of fire-worship, and no man can make his dwelling in that realm.”
#148
ازیشان یکی کان بگیرد به تیغ
✦
ندارم ازو تخت شاهی دریغ
“Whichever of the two can conquer that citadel by the sword, I shall not withhold from him the throne of kingship.'”
#149
چو بشنید گودرز و طوس این سخن
✦
که افگند سالار هشیار بن
“When Gudarz and Tus heard these words, knowing the wise ruler had laid a sound foundation,”
#150
برین هر دو گشتند همداستان
✦
ندانست ازین به کسی داستان
“They both agreed to this decree, for no man could conceive a better plan than this.”
#151
برین یک سخن دل بیاراستند
✦
ز پیش جهاندار برخاستند
“Upon this single covenant they settled their hearts, and then departed from before the ruler of the world.”
#152
چو خورشید برزد سر از برج شیر
✦
سپهر اندر آورد شب را به زیر
“When the sun raised its head from the constellation of Leo, the heavens cast the veil of night down.”
#153
فریبرز با طوس نوذر دمان
✦
به نزدیک شاه آمدند آن زمان
“Fariburz, alongside the fierce Tus son of Nowzar, presented themselves before the king at that moment.”
#154
چنین گفت با شاه هشیار طوس
✦
که من با سپهبد برم پیل و کوس
“Thus spoke the prudent Tus unto the king: 'I shall march with the war-elephants and drums alongside the commander.'”
#155
همان من کشم کاویانی درفش
✦
رخ لعل دشمن کنم چون بنفش
“'Moreover, I shall bear the Kavian Banner, and render the ruby cheeks of the foe as purple as a violet.'”
#156
کنون همچنین من ز درگاه شاه
✦
بنه برنهم برنشانم سپاه
“'Now, straightway from the king's court, I shall pack the baggage and mobilize the army.'”
#157
پس اندر فریبرز و کوس و درفش
✦
هوا کرده از سم اسپان بنفش
“Behind him followed Fariburz with drums and banners, while the hooves of the horses stained the air violet with dust.”
#158
چو فرزند را فر و برز کیان
✦
بباشد نبیره نبندد میان
“'When the son possesses the royal glory and stature of Kians, the grandson needs not step forward.'”
#159
بدو گفت شاه ار تو رانی ز پیش
✦
زمانه نگردد ز آیین خویش
“The king said to him: 'Even if you lead from the front, Destiny will not stray from its appointed course.'”
#160
بِرای خداوند خورشید و ماه
✦
توان ساخت پیروزی و دستگاه
“'Only through the divine decree of the Lord of the sun and moon can victory and empire be attained.'”
#161
فریبرز را گر چنین است رای
✦
تو لشکر بیارای و منشین ز پای
“'If such is Fariburz's resolve, then array the host and tarry not.'”
#162
بشد طوس با کاویانی درفش
✦
به پا اندرون کرده زرینه کفش
“Tus set out bearing the Kavian Banner, his feet clad in boots of woven gold.”
#163
فریبرز کاووس در قلبگاه
✦
به پیش اندرون طوس و پیل و سپاه
“Fariburz, son of Kavus, held the center of the host, while Tus, the war-elephants, and the vanguard marched ahead.”
#164
چو نزدیک بهمن دژ اندر رسید
✦
زمین همچو آتش همی بردمید
“When he drew near the Bahman Fortress, the earth seemed to erupt in blazing fire.”
#165
بشد طوس با لشکری جنگجوی
✦
به تندی سوی دژ نهادند روی
“Tus pressed forward with a battle-eager army, impetuously advancing toward the castle walls.”
#166
سر بارهٔ دژ بد اندر هوا
✦
ندیدند جنگ هوا کس روا
“The battlements of the fortress pierced the sky, and none deemed it possible to wage war against the heavens.”
#167
سنانها ز گرمی همی برفروخت
✦
میان زره مرد جنگی بسوخت
“The spearheads glowed red-hot from the fierce heat, and the warriors burned inside their chainmail.”
#168
جهان سر به سر گفتی از آتش است
✦
هوا دام آهرمن سرکش است
“You would say the entire world was formed of fire, and the sky was a snare set by defiant Ahriman.”
#169
سپهبد فریبرز را گفت مرد
✦
به چیزی چو آید به دشت نبرد
“A warrior said to Commander Fariburz: 'When a soldier comes upon a foe on the battlefield...'”
#170
به گُرز گران و به تیغ و کمند
✦
بکوشد که آرد به چیزی گزند
“'...with heavy mace, sword, and lariat he strives to strike a blow against his enemy.'”
#171
به پیرامن دژ یکی راه نیست
✦
ز آتش کسی را دل ای شاه نیست
“'Yet around this fortress there is no path, and because of this inferno, O lord, no man has the heart to advance.'”
#172
میان زیر جوشن بسوزد همی
✦
تن بارکش برفروزد همی
“'Our waists scorch beneath our heavy armor, and our weary bodies burst into flames.'”
#173
بگشتند یک هفته گرد اندرش
✦
بدیده ندیدند جای درش
“For a whole week they circled around it, yet with their eyes they could discover no entrance.”
#174
به نومیدی از جنگ گشتند باز
✦
نیامد بر از رنج راه دراز
“In despair they turned back from the assault, for the toil of their long journey bore no fruit.”