بخش ۱۳ - خواب پیران و زادن کیخسرو، پرورش نزد شبانان، نمودن دیوانگی پیش افراسیاب و رفتن به سیاوشگرد

#1

شبی قیرگون، ماه پنهان‌شده

✦

به خواب اندرون مرغ و دام و دده

#2

چنان دید سالار پیران به خواب

✦

که شمعی برافروختی ز آفتاب

#3

سیاوش برِ شمع تیغی به دست

✦

به آواز گفتی: نشاید نشست

#4

کزین خواب نوشین سر آزاد کن

✦

ز فرجام گیتی یکی یاد کن

#5

که روز نوآیین و جشنی نوست

✦

شب سور آزاده کیخسروست

#6

سپهبد بلرزید در خواب خوش

✦

بجنبید گلشهر خورشیدفش

#7

بدو گفت پیران که برخیز و رو

✦

خرامنده پیش فرنگیس شو

#8

سیاووش را دیدم اکنون به خواب

✦

درخشان‌تر از برسپهر آفتاب

#9

که گفتی مرا چند خسپی؟ مپای!

✦

به جشن جهانجوی کیخسرو آی

#10

همی رفت گلشهر تا پیش ماه

✦

جدا گشته بود از بر ماه، شاه

#11

بدید و به شادی سبک بازگشت

✦

همانگاه گیتی پرآواز گشت

#12

بیامد به شادی به پیران بگفت

✦

که اینت به‌آیین خور و ماه جفت

#13

یکی اندرآی و شگفتی ببین

✦

بزرگی و رای جهان‌آفرین

#14

تو گویی نشاید مگر تاج را

✦

و گر جوشن و ترگ و تاراج را

#15

سپهبد بیامد بر شهریار

✦

بسی آفرین کرد و بردش نثار

#16

بران برز و بالا و آن شاخ و یال

✦

تو گویی برو برگذشته‌ست سال

#17

ز بهر سیاوش دو دیده پرآب

✦

همی کرد نفرین بر افراسیاب

#18

چنین گفت با نامدار انجمن

✦

که گر بگسلد زین سخن جان من

#19

نمانم که یازد بدین شاه چنگ

✦

مرا گر سپارد به چنگ نهنگ

#20

بدانگه که بنمود خورشید چهر

✦

به خواب اندرآمد سر تیره مهر

#21

چو بیدار شد پهلوان سپاه

✦

دمان اندر آمد به نزدیک شاه

#22

همی ماند تا جای پردخت شد

✦

به نزدیک آن نامور تخت شد

#23

بدو گفت خورشیدفش مهترا!

✦

جهاندار و بیدار و افسونگرا!

#24

به در بر یکی بنده بفزود دوش

✦

تو گفتی ورا مایه دادست هوش

#25

نماند ز خوبی جز از تو به کس

✦

تو گویی که بر گاه شاهست و بس

#26

اگر تور را روز بازآمدی

✦

به دیدار چهرش نیاز آمدی

#27

فریدون گردست گویی بجای

✦

به فرّ و به چهر و به دست و به پای

#28

بر ایوان چنو کس نبیند نگار

✦

بدو تازه شد فرّه شهریار

#29

از اندیشهٔ بد بپرداز دل

✦

برافراز تاج و برافروز دل

#30

چنان کرد روشن جهان‌آفرین

✦

کزو دور شد جنگ و بیداد و کین

#31

روانش ز خون سیاوش به درد

✦

برآورد بر لب یکی باد سرد

#32

پشیمان بشد زان کجا کرده بود

✦

به گفتار بیهوده آزرده بود

#33

بدو گفت من زین نوآمد بسی

✦

سخن‌ها شنیدستم از هر کسی

#34

پر آشوب جنگست زو روزگار

✦

همه یاد دارم ز آموزگار

#35

که از تخمهٔ تور وز کیقباد

✦

یکی شاه سر برزند بانژاد

#36

جهان را به مهر وی آید نیاز

✦

همه شهر توران برندش نماز

#37

کنون بودنی هرچ بایست بود

✦

ندارد غم و رنج و اندیشه سود

#38

مداریدش اندر میان گروه

✦

به نزد شبانان فرستش به کوه

#39

بدان تا نداند که من خود کیم

✦

بدیشان سپرده ز بهر چیم

#40

نیاموزد از کس خرد گر نژاد

✦

ز کار گذشته نیایدش یاد

#41

بگفت آنچ یاد آمدش زین سخن

✦

همه نو شمرد این سرای کهن

#42

چه سازی که چاره بدست تو نیست

✦

درازست در کام و شست تو نیست

#43

گر ایدونک بد بینی از روزگار

✦

به نیکی همو باشد آموزگار

#44

بیامد به در پهلوان شادمان

✦

بدل بر همه نیک بودش گمان

#45

جهان‌آفرین را نیایش گرفت

✦

به شاه جهان بر ستایش گرفت

#46

پراندیشه بُد تا به ایوان رسید

✦

کزان رنج و مهرش چه آید پدید

#47

شبانان کوه قلا را بخواند

✦

وزان خرد چندی سخن‌ها براند

#48

که این را بدارید چون جان پاک

✦

نباید که بیند ورا باد و خاک

#49

نباید که تنگ آیدش روزگار

✦

اگر دیده و دل کند خواستار

#50

شبان را ببخشید بسیار چیز

✦

یکی دایه با او فرستاد نیز

#51

بریشان سپرد آن دل و دیده را

✦

جهانجوی گرد پسندیده را

#52

بدین نیز بگذشت گردان سپهر

✦

به خسرو بر از مهر بخشود چهر

#53

چو شد هفت ساله گو سرفراز

✦

هنر با نژادش همی گفت راز

#54

ز چوبی کمان کرد وز روده زه

✦

ز هر سو برافگند زه را گره

#55

ابی پرّ و پیکان یکی تیر کرد

✦

به دشت اندر آهنگ نخچیر کرد

#56

چو ده‌ساله شد گشت گردی سترگ

✦

به زخم گراز آمد و خرس و گرگ

#57

وزان جایگه شد به شیر و پلنگ

✦

هم آن چوب خمّیده بد ساز جنگ

#58

چنین تا برآمد برین روزگار

✦

بیامد به فرمان آموزگار

#59

شبان اندر آمد ز کوه و ز دشت

✦

بنالید و نزدیک پیران گذشت

#60

که من زین سرافراز شیر یله

✦

سوی پهلوان آمدم با گله

#61

همی کرد نخچیر آهو نخست

✦

بر شیر و جنگ پلنگان نجست

#62

کنون نزد او جنگ شیر دمان

✦

همانست و نخچیر آهو همان

#63

نباید که آید برو بر گزند

✦

بیاویزدم پهلوان بلند

#64

چو بشنید پیران بخندید و گفت

✦

نماند نژاد و هنر در نهفت

#65

نشست از بر بارهٔ دست‌کش

✦

بیامد بر خسرو شیرفش

#66

بفرمود تا پیش او شد به مهر

✦

نگه کرد پیران بران فرّ و چهر

#67

به بر درگرفتش زمانی دراز

✦

همی گفت با داور پاک راز

#68

بدو گفت کیخسرو پاک‌دین

✦

به تو باد رخشنده توران زمین

#69

ازیرا کسی کت نداند همی

✦

جز از مهربانت نخواند همی

#70

شبان‌زاده‌ای را چنین در کنار

✦

بگیری و از کس نیایدت عار

#71

خردمند را دل برو بر بسوخت

✦

به کردار آتش رخش برفروخت

#72

بدو گفت کای یادگار مهان

✦

پسندیده و ناسپرده جهان

#73

که تاج سر شهریاران توی

✦

که گوید که پور شبانان توی

#74

شبان نیست از گوهر تو کسی

✦

وزین داستان هست با من بسی

#75

ز بهر جوان اسپ و بالای خواست

✦

همان جامهٔ خسروآرای خواست

#76

به ایوان خرامید با او به هم

✦

روانش ز بهر سیاوش دژم

#77

همی پرورانیدش اندر کنار

✦

بدو شادمان گردش روزگار

#78

بدین نیز بگذشت چندی سپهر

✦

به مغز اندرون داشت با شاه مهر

#79

شب تیره هنگام آرام و خواب

✦

کس آمد ز نزدیک افراسیاب

#80

بران تیرگی پهلوان را بخواند

✦

گذشته سخن‌ها فراوان براند

#81

کز اندیشهٔ بد همه شب دلم

✦

بپیچید وز غم همی بگسلم

#82

ازین کودکی کز سیاوش رسید

✦

تو گفتی مرا روز شد ناپدید

#83

نبیرهٔ فریدون شبان پرورد

✦

ز رای و خرد این کی اندر خورد؟

#84

ازو گر نوشته به من بر بدی‌ست

✦

نشاید گذشتن که آن ایزدی‌ست

#85

چو کار گذشته نیارد به یاد

✦

زید شاد و ما نیز باشیم شاد

#86

وگر هیچ خوی بد آرد پدید

✦

بسان پدر سر بباید برید

#87

بدو گفت پیران که ای شهریار

✦

ترا خود نباید کس آموزگار

#88

یکی کودکی خرد چون بیهشان

✦

ز کار گذشته چه دارد نشان؟

#89

تو خود این میندیش و بد را مکوش

✦

چه گفت آن خردمند بسیارهوش

#90

که پروردگار از پدر برترست

✦

اگر زاده را مهر با مادرست

#91

نخستین به پیمان مرا شاد کن

✦

ز سوگند شاهان یکی یاد کن

#92

فریدون به داد و به تخت و کلاه

✦

همی داشتی راستی را نگاه

#93

ز پیران چو بشینید افراسیاب

✦

سر مرد جنگی درآمد ز خواب

#94

یکی سخت سوگند شاهانه خورد

✦

به روز سپید و شب لاژورد

#95

به دادار کاو این جهان آفرید

✦

سپهر و دد و دام و جان آفرید

#96

که ناید بدین کودک از من ستم

✦

نه هرگز برو بر زنم تیزدم

#97

زمین را ببوسید پیران و گفت

✦

که ای دادگر شاه بی‌یار و جفت

#98

برین بند و سوگند تو ایمنم

✦

کنون یافت آرام جان و تنم

#99

وزانجا بر خسرو آمد دمان

✦

رخی ارغوان و دلی شادمان

#100

بدو گفت کز دل خرد دور کن

✦

چو رزم آورد پاسخش سور کن

#101

مرو پیش او جز به دیوانگی

✦

مگردان زبان جز به بیگانگی

#102

مگرد ایچ‌گونه به گرد خرد

✦

یک امروز بر تو مگر بگذرد

#103

به سر برنهادش کلاه کیان

✦

ببستش کیانی کمر بر میان

#104

یکی بارهٔ گام‌زن خواست نغز

✦

برو برنشست آن گو پاک‌مغز

#105

بیامد به درگاه افراسیاب

✦

جهانی برو دیده کرده پرآب

#106

روارو برآمد که بگشای راه

✦

که آمد نوآیین یکی پیشگاه

#107

همی رفت پیش اندرون شاه گرد

✦

سپهدار پیران ورا پیش برد

#108

بیامد به نزدیک افراسیاب

✦

نیا را رخ از شرم او شد پرآب

#109

بران خسروی یال و آن چنگ او

✦

بدان شاخ و آن فرّ و اورنگ او

#110

زمانی نگه کرد و نیکو بدید

✦

همی گشت رنگ رخش ناپدید

#111

تن پهلوان گشت لرزان چو بید

✦

ز جان جوان پاک بگسست امید

#112

زمانی چنان بود بگشاد چهر

✦

زمانه به دلش اندر آورد مهر

#113

بپرسید کای نورسیده جوان

✦

چه آگاه داری ز کار جهان؟

#114

بر گوسفندان چه گردی همی؟

✦

زمین را چه گونه سپردی همی؟

#115

چنین داد پاسخ که نخچیر نیست

✦

مرا خود کمان و پر تیر نیست

#116

بپرسید بازش ز آموزگار

✦

ز نیک و بد و گردش روزگار

#117

بدو گفت جایی که باشد پلنگ

✦

بدرّد دل مردم تیزچنگ

#118

سه دیگر بپرسیدش از مام و باب

✦

ز ایوان و از شهر وز خورد و خواب

#119

چنین داد پاسخ که درّنده شیر

✦

نیارد سگ کارزاری به زیر

#120

بخندید خسرو ز گفتار اوی

✦

سوی پهلوان سپه کرد روی

#121

بدو گفت کاین دل ندارد بجای

✦

ز سر پرسمش پاسخ آرد ز پای

#122

نیاید همانا بد و نیک ازوی

✦

نه زین‌سان بود مردم کینه‌جوی

#123

رو این را به خوبی به مادر سپار

✦

به دست یکی مرد پرهیزگار

#124

گسی کن به سوی سیاووش‌گرد

✦

مگردان بدآموز را هیچ گرد

#125

ز اسپ و پرستنده و بیش و کم

✦

بده هرچ باید ز گنج و درم

#126

سپهبد برو کرد لختی شتاب

✦

برون بردش از پیش افراسیاب

#127

به ایوان خویش آمد افروخته

✦

خرامان و چشم بدی دوخته

#128

همی گفت کز دادگر کردگار

✦

درخت نو آمد جهان را به بار

#129

در گنج‌های کهن کرد باز

✦

ز هر گونه‌ای شاه را کرد ساز

#130

ز دینار و دیبا و تیغ و گهر

✦

ز اسب و سلیح و کلاه و کمر

#131

هم از تخت وز بدره‌های درم

✦

ز گستردنی‌ها و از بیش و کم

#132

گسی کردشان سوی آن شارستان

✦

کجا جملگی گشته بد خارستان

#133

فرنگیس و کیخسرو آنجا رسید

✦

بسی مردم آمد ز هرسو پدید

#134

بدیده سپردند یک‌یک زمین

✦

زبان دد و دام پرآفرین

#135

همی گفت هرکس که بودش هنر

✦

سپاس از جهان‌داور دادگر

#136

کزان بیخ برکنده فرخ درخت

✦

ازین‌گونه شاخی برآورد سخت

#137

ز شاه کیان چشم بد دور باد

✦

روان سیاوش پر از نور باد

#138

همه خاک آن شارستان شاد شد

✦

گیا بر چمن سرو آزاد شد

#139

ز خاکی که خون سیاوش بخورد

✦

به ابر اندرآمد درختی ز گرد

#140

نگاریده بر برگ‌ها چهر او

✦

همه بوی مشک آمد از مهر او

#141

به دی‌مه نشان بهاران بدی

✦

پرستشگه سوگواران بدی

#142

چنین است کردار این گنده پیر

✦

ستاند ز فرزند پستان شیر

#143

چو پیوسته شد مهر دل بر جهان

✦

به خاک اندرآرد سرش ناگهان

#144

تو از وی به جز شادمانی مجوی

✦

به باغ جهان برگ انده مبوی

#145

اگر تاج داری و گر دست تنگ

✦

نبینی همی روزگار درنگ

#146

مرنجان روان کاین سرای تو نیست

✦

بجز تنگ تابوت جای تو نیست

#147

نهادن چه باید؟ بخوردن نشین

✦

بر امّید گنج جهان‌آفرین

#148

چو آمد به نزدیکِ سر تیغ شست،

✦

مده می که از سال شد مرد مست

#149

بجای عنانم عصا داد سال

✦

پراگنده شد مال و برگشت حال

#150

همان دیده‌بان بر سر کوهسار

✦

نبیند همی لشکر شهریار

#151

کشیدن ز دشمن نداند عنان

✦

مگر پیش مژگانش آید سنان

#152

گرایندهٔ تیزپای نوند

✦

همان شست بدخواه کردش به بند

#153

همان گوش از آوای او گشت سیر

✦

همش لحن بلبل هم آوای شیر

#154

چو برداشتم جام پنجاه و هشت

✦

نگیرم به جز یاد تابوت و تشت

#155

دریغ آن گل و مشک و خوشاب سی

✦

همان تیغ برّندهٔ پارسی

#156

نگردد همی گرد نسرین تذرو

✦

گل نارون خواهد و شاخ سرو

#157

همی خواهم از روشن کردگار

✦

که چندان زمان یابم از روزگار

#158

کزین نامور نامهٔ باستان

✦

بمانم به گیتی یکی داستان

#159

که هرکس که اندر سخن داد داد

✦

ز من جز به نیکی نگیرند یاد

#160

بدان گیتیم نیز خواهشگرست

✦

که با تیغ تیزست و با افسرست

#161

منم بندهٔ اهل بیت نبی

✦

سرایندهٔ خاک پای وصی

#162

برین زادم و هم برین بگذرم

✦

چنان دان که خاک پی حیدرم

#163

ابا دیگران مر مرا کار نیست

✦

بدین اندرون هیچ گفتار نیست

#164

به گفتار دهقان کنون بازگرد

✦

نگر تا چه گوید سراینده مرد

داستان سیاوش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما