بخش ۸ - نامهٔ پرخشم کاووس، امتناع سیاوش از پیمان‌شکنی و دعوت افراسیاب به توران

#1

هیونی بیاراست کاووس شاه

✦

بفرمود تا بازگردد به راه

#2

نویسندهٔ نامه را پیش خواند

✦

به کرسی زر پیکرش برنشاند

#3

یکی نامه فرمود پر خشم و جنگ

✦

زبان تیز و رخساره چون بادرنگ

#4

نخست آفرین کرد بر کردگار

✦

خداوند آرامش و کارزار

#5

خداوند بهرام و کیوان و ماه

✦

خداوند نیک و بد و فر و جاه

#6

بفرمان اویست گردان سپهر

✦

ازو بازگسترده هرجای مهر

#7

ترا ای جوان تندرستی و بخت

✦

همیشه بماناد با تاج و تخت

#8

اگر بر دلت رای من تیره گشت

✦

ز خواب جوانی سرت خیره گشت

#9

شنیدی که دشمن به ایران چه کرد

✦

چو پیروز شد روزگار نبرد

#10

کنون خیره آزرم دشمن مجوی

✦

برین بارگه بر مبر آبروی

#11

منه با جوانی سر اندر فریب

✦

گر از چرخ‌گردان نخواهی نهیب

#12

که من زان فریبنده گفتار او

✦

بسی بازگشتم ز پیکار او

#13

ترا گر فریبد نباشد شگفت

✦

مرا از خود اندازه باید گرفت

#14

نرفت ایچ با من سخن ز آشتی

✦

ز فرمان من روی برگاشتی

#15

همان رستم از گنج آراسته

✦

نخواهد شدن سیر از خواسته

#16

ازان مردری تاج شاهنشهی

✦

ترا شد سر از جنگ جستن تهی

#17

در بی‌نیازی به شمشیر جوی

✦

به کشور بود شاه را آبروی

#18

چو طوس سپهبد رسد پیش تو

✦

بسازد چو باید کم و بیش تو

#19

گروگان که داری به بند گران

✦

هم اندر زمان بارکن بر خران

#20

پرستار وز خواسته هرچ هست

✦

به زودی مر آن را به درگه فرست

#21

تو شوکین و آویختن را بساز

✦

ازین در سخن‌ها مگردان دراز

#22

چو تو ساز جنگ شبیخون کنی

✦

ز خاک سیه رود جیحون کنی

#23

سپهبد سراندر نیارد به خواب

✦

بیاید به جنگ تو افراسیاب

#24

و گر مهر داری بران اهرمن

✦

نخواهی که خواندت پیمان شکن

#25

سپه طوس رد را ده و بازگرد

✦

نه‌ای مرد پرخاش روز نبرد

#26

تو با خوبرویان برآمیختی

✦

به بزم اندر از رزم بگریختی

#27

نهادند بر نامه بر مهر شاه

✦

هیون پر برآورد و ببرید راه

#28

چو نامه به نزد سیاوش رسید

✦

بران گونه گفتار ناخوب دید

#29

فرستاده را خواند و پرسید چست

✦

ازو کرد یکسر سخنها درست

#30

بگفت آنک با پیلتن رفته بود

✦

ز طوس و ز کاووس کاشفته بود

#31

سیاوش چو بشنید گفتار اوی

✦

ز رستم غمی گشت و برتافت روی

#32

ز کار پدر دل پراندیشه کرد

✦

ز ترکان و از روزگار نبرد

#33

همی گفت صد مرد ترک و سوار

✦

ز خویشان شاهی چنین نامدار

#34

همه نیک خواه و همه بی‌گناه

✦

اگرشان فرستم به نزدیک شاه

#35

نپرسد نه اندیشد از کارشان

✦

همانگه کند زنده بر دارشان

#36

به نزدیک یزدان چه پوزش برم

✦

بد آید ز کار پدر بر سرم

#37

ور ایدونک جنگ آورم بی‌گناه

✦

چنان خیره با شاه توران سپاه

#38

جهاندار نپسندد این بد ز من

✦

گشایند بر من زبان انجمن

#39

وگر بازگردم به نزدیک شاه

✦

به طوس سپهبد سپارم سپاه

#40

ازو نیز هم بر تنم بد رسد

✦

چپ و راست بد بینم و پیش بد

#41

نیاید ز سودابه خود جز بدی

✦

ندانم چه خواهد رسید ایزدی

#42

دو تن را ز لشکر ز کندآوران

✦

چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران

#43

بران رازشان خواند نزدیک خویش

✦

بپرداخت ایوان و بنشاند پیش

#44

که رازش به هم بود با هر دو تن

✦

ازان پس که رستم شد از انجمن

#45

بدیشان چنین گفت کز بخت بد

✦

فراوان همی بر تنم بد رسد

#46

بدان مهربانی دل شهریار

✦

بسان درختی پر از برگ و بار

#47

چو سودابه او را فریبنده گشت

✦

تو گفتی که زهر گزاینده گشت

#48

شبستان او گشت زندان من

✦

غمی شد دل و بخت خندان من

#49

چنین رفت بر سر مرا روزگار

✦

که با مهر او آتش آورد بار

#50

گزیدم بدان شوربختیم جنگ

✦

مگر دور مانم ز چنگ نهنگ

#51

به بلخ اندرون بود چندان سپاه

✦

سپهبد چو گرسیوز کینه‌خواه

#52

نشسته به سغد اندرون شهریار

✦

پر از کینه با تیغ زن صدهزار

#53

برفتیم بر سان باد دمان

✦

نجستیم در جنگ ایشان زمان

#54

چو کشور سراسر بپرداختند

✦

گروگان و آن هدیه‌ها ساختند

#55

همه موبدان آن نمودند راه

✦

که ما بازگردیم زین رزم‌گاه

#56

پسندش نیامد همی کار من

✦

بکوشد به رنج و به آزار من

#57

به خیره همی جنگ فرمایدم

✦

بترسم که سوگند بگزایدم

#58

وراگر ز بهر فزونیست جنگ

✦

چو گنج آمد و کشور آمد به چنگ

#59

چه باید همی خیره خون ریختن

✦

چنین دل به کین اندر آویختن

#60

همی سر ز یزدان نباید کشید

✦

فراوان نکوهش بباید شنید

#61

دو گیتی همی برد خواهد ز من

✦

بمانم به کام دل اهرمن

#62

نزادی مرا کاشکی مادرم

✦

وگر زاد مرگ آمدی بر سرم

#63

که چندین بلاها بباید کشید

✦

ز گیتی همی زهر باید چشید

#64

بدین گونه پیمان که من کرده‌ام

✦

به یزدان و سوگندها خورده‌ام

#65

اگر سر بگردانم از راستی

✦

فراز آید از هر سوی کاستی

#66

پراگنده شد در جهان این سخن

✦

که با شاه ترکان فگندیم بن

#67

زبان برگشایند هر کس به بد

✦

به هرجای بر من چنان چون سزد

#68

به کین بازگشتن بریدن ز دین

✦

کشیدن سر از آسمان و زمین

#69

چنین کی پسندد ز من کردگار

✦

کجا بر دهد گردش روزگار

#70

شوم کشوری جویم اندر جهان

✦

که نامم ز کاووس ماند نهان

#71

که روشن زمانه بران سان بود

✦

که فرمان دادار گیهان بود

#72

سری کش نباشد ز مغز آگهی

✦

نه از بتری باز داند بهی

#73

قباد آمد و رفت و گیتی سپرد

✦

ورا نیز هم رفته باید شمرد

#74

تو ای نامور زنگه شاوران

✦

بیارای تن را به رنج گران

#75

برو تا به درگاه افرسیاب

✦

درنگی مباش و منه سر به خواب

#76

گروگان و این خواسته هرچ هست

✦

ز دینار و ز تاج و تخت نشست

#77

ببر همچنین جمله تا پیش اوی

✦

بگویش که ما را چه آمد به روی

#78

بفرمود بهرام گودرز را

✦

که این نامور لشکر و مرز را

#79

سپردم ترا گنج و پیلان کوس

✦

بمان تا بیاید سپهدار طوس

#80

بدو ده تو این لشکر و خواسته

✦

همه کارها یکسر آراسته

#81

یکایک برو بر شمر هرچ هست

✦

ز گنج و ز تاج و ز تخت نشست

#82

چو بهرام بشنید گفتار اوی

✦

دلش گشت پیچان به تیمار اوی

#83

ببارید خون زنگهٔ شاوران

✦

بنفرید بر بوم هاماوران

#84

پر از غم نشستند هر دو به هم

✦

روانشان ز گفتار او شد دژم

#85

بدو باز گفتند کاین رای نیست

✦

ترا بی‌پدر در جهان جای نیست

#86

یکی نامه بنویس نزدیک شاه

✦

دگر باره زو پیلتن را بخواه

#87

اگر جنگ فرمان دهد جنگ ساز

✦

مکن خیره اندیشهٔ دل دراز

#88

مگردان به ما بر دژم روزگار

✦

چو آمد درخت بزرگی به بار

#89

نپذرفت زان دو خردمند پند

✦

دگرگونه بد راز چرخ بلند

#90

چنین داد پاسخ که فرمان شاه

✦

برانم که برتر ز خورشید و ماه

#91

ولیکن به فرمان یزدان دلیر

✦

نباشد ز خاشاک تا پیل و شیر

#92

کسی کاو ز فرمان یزدان بتافت

✦

سراسیمه شد خویشتن را نیافت

#93

همی دست یازید باید به خون

✦

به کین دو کشور بدن رهنمون

#94

وزان پس که داند کزین کارزار

✦

کرا برکشد گردش روزگار

#95

ز بهر نوا هم بیازارد او

✦

سخنهای گم کرده بازآرد او

#96

همان خشم و پیگار بار آورد

✦

سرشک غم اندر کنار آورد

#97

اگر تیره‌تان شد دل از کار من

✦

بپیچید سرتان ز گفتار من

#98

فرستاده خود باشم و رهنمای

✦

بمانم برین دشت پرده‌سرای

#99

سیاوش چو پاسخ چنین داد باز

✦

بپژمرد جان دو گردن فراز

#100

ز بیم جداییش گریان شدند

✦

چو بر آتش تیز بریان شدند

#101

همی دید چشم بد روزگار

✦

که اندر نهان چیست با شهریار

#102

نخواهد بدن نیز دیدار او

✦

ازان چشم گریان شد از کار او

#103

چنین گفت زنگه که ما بنده‌ایم

✦

به مهر سپهبد دل آگنده‌ایم

#104

فدای تو بادا تن و جان ما

✦

چنین باد تا مرگ پیمان ما

#105

چو پاسخ چنین یافت از نیکخواه

✦

چنین گفت با زنگه بیدار شاه

#106

که رو شاه توران سپه را بگوی

✦

که زین کار ما را چه آمد بروی

#107

ازین آشتی جنگ بهر منست

✦

همه نوش تو درد و زهر منست

#108

ز پیمان تو سر نگردد تهی

✦

وگر دور مانم ز تخت مهی

#109

جهاندار یزدان پناه منست

✦

زمین تخت و گردون کلاه منست

#110

و دیگر که بر خیره ناکرده کار

✦

نشایست رفتن بر شهریار

#111

یکی راه بگشای تا بگذرم

✦

بجایی که کرد ایزد آبشخورم

#112

یکی کشوری جویم اندر جهان

✦

که نامم ز کاووس ماند نهان

#113

ز خوی بد او سخن نشنوم

✦

ز پیگار او یک زمان بغنوم

#114

بشد زنگه با نامور صد سوار

✦

گروگان ببرد از در شهریار

#115

چو در شهر سالار ترکان رسید

✦

خروش آمد و دیده‌بانش بدید

#116

پذیره شدش نامداری بزرگ

✦

کجا نام او بود جنگی طورگ

#117

چو زنگه بیامد به نزدیک شاه

✦

سپهدار برخاست از پیشگاه

#118

گرفتش به بر تنگ و بنواختش

✦

گرامی بر خویش بنشاختش

#119

چو بنشست با شاه پیغام داد

✦

سراسر سخنها بدو کرد یاد

#120

چو بشنید پیچان شد افراسیاب

✦

دلش گشت پر درد و سر پر ز تاب

#121

بفرمود تا جایگه ساختند

✦

ورا چون سزا بود بنواختند

#122

چو پیران بیامد تهی کرد جای

✦

سخن رفت با نامور کدخدای

#123

ز کاووس وز خام گفتار او

✦

ز خوی بد و رای و پیگار او

#124

همی گفت و رخساره کرده دژم

✦

ز کار سیاووش دل پر ز غم

#125

فرستادن زنگهٔ شاوران

✦

همه یاد کرد از کران تا کران

#126

بپرسید کاین را چه درمان کنیم

✦

وزین چاره جستن چه پیمان کنیم

#127

بدو گفت پیران که ای شهریار

✦

انوشه بدی تا بود روزگار

#128

تو از ما به هر کار داناتری

✦

ببایستها بر تواناتری

#129

گمان و دل و دانش و رای من

✦

چنینست اندیشه بر جای من

#130

که هر کس که بر نیکوی در جهان

✦

توانا بود آشکار و نهان

#131

ازین شاهزاده نگیرند باز

✦

زگنج و ز رنج آنچ آید فراز

#132

من ایدون شنیدم که اندر جهان

✦

کسی نیست مانند او از مهان

#133

به بالا و دیدار و آهستگی

✦

به فرهنگ و رای و به شایستگی

#134

هنر با خرد نیز بیش از نژاد

✦

ز مادر چنو شاهزاده نزاد

#135

بدیدن کنون از شنیدن بهست

✦

گرانمایه و شاهزاد و مهست

#136

وگر خود جز اینش نبودی هنر

✦

که از خون صد نامور با پدر

#137

برآشفت و بگذاشت تخت و کلاه

✦

همی از تو جوید بدین گونه راه

#138

نه نیکو نماید ز راه خرد

✦

کزین کشور آن نامور بگذرد

#139

ترا سرزنش باشد از مهتران

✦

سر او همان از تو گردد گران

#140

و دیگر که کاووس شد پیرسر

✦

ز تخت آمدش روزگار گذر

#141

سیاوش جوانست و با فرهی

✦

بدو ماند آیین و تخت مهی

#142

اگر شاه بیند به رای بلند

✦

نویسد یکی نامهٔ سودمند

#143

چنان چون نوازنده فرزند را

✦

نوازد جوان خردمند را

#144

یکی جای سازد بدین کشورش

✦

بدارد سزاوار اندر خورش

#145

بر آیین دهد دخترش را بدوی

✦

بداردش با ناز و با آبروی

#146

مگر کاو بماند به نزدیک شاه

✦

کند کشور و بومت آرامگاه

#147

و گر باز گردد سوی شهریار

✦

ترا بهتری باشد از روزگار

#148

سپاسی بود نزد شاه زمین

✦

بزرگان گیتی کنند آفرین

#149

برآساید از کین دو کشور مگر

✦

اگر آردش نزد ما دادگر

#150

ز داد جهان آفرین این سزاست

✦

که گردد زمانه بدین جنگ راست

#151

چو سالار گفتار پیران شنید

✦

چنان هم همه بودنیها بدید

#152

پس اندیشه کرد اندر آن یک زمان

✦

همی داشت بر نیک و بد بر گمان

#153

چنین داد پاسخ به پیران پیر

✦

که هست اینک گفتی همه دلپذیر

#154

ولیکن شنیدم یکی داستان

✦

که باشد بدین رای همداستان

#155

که چون بچهٔ شیر نر پروری

✦

چو دندان کند تیز کیفر بری

#156

چو با زور و با چنگ برخیزد او

✦

به پروردگار اندر آویزد او

#157

بدو گفت پیران کاندر خرد

✦

یکی شاه کندآوران بنگرد

#158

کسی کز پدر کژی و خوی بد

✦

نگیرد ازو بدخویی کی سزد

#159

نبینی که کاووس دیرینه گشت

✦

چو دیرینه گشت او بباید گذشت

#160

سیاوش بگیرد جهان فراخ

✦

بسی گنج بی‌رنج و ایوان و کاخ

#161

دو کشور ترا باشد و تاج و تخت

✦

چنین خود که یابد مگر نیک‌بخت

#162

چو بشنید افراسیاب این سخن

✦

یکی رای با دانش افگند بن

#163

دبیر جهان‌دیده را پیش خواند

✦

زبان برگشاد و سخن برفشاند

#164

نخستین که بر خامه بنهاد دست

✦

به عنبر سر خامه را کرد مست

#165

جهان آفرین را ستایش گرفت

✦

بزرگی و دانش نمایش گرفت

#166

کجا برترست از مکان و زمان

✦

بدو کی رسد بندگی را گمان

#167

خداوند جانست و آن خرد

✦

خردمند را داد او پرورد

#168

ازو باد بر شاهزاده درود

✦

خداوند گوپال و شمشیر و خود

#169

خداوند شرم و خداوند باک

✦

ز بیداد و کژی دل و دست پاک

#170

شنیدم پیام از کران تا کران

✦

ز بیدار دل زنگهٔ شاوران

#171

غمی شد دلم زانک شاه جهان

✦

چنین تیز شد با تو اندر نهان

#172

ولیکن به گیتی به جز تاج و تخت

✦

چه جوید خردمند بیدار بخت

#173

ترا این همه ایدر آراستست

✦

اگر شهریاری و گر خواستست

#174

همه شهر توران برندت نماز

✦

مرا خود به مهر تو باشد نیاز

#175

تو فرزند باشی و من چون پدر

✦

پدر پیش فرزند بسته کمر

#176

چنان دان که کاووس بر تو به مهر

✦

بران گونه یک روز نگشاد چهر

#177

کجا من گشایم در گنج بست

✦

سپارم به تو تاج و تخت نشست

#178

بدارمت بی‌رنج فرزندوار

✦

به گیتی تو مانی زمن یادگار

#179

چو از کشورم بگذری در جهان

✦

نکوهش کنندم کهان و مهان

#180

وزین روی دشوار یابی گذر

✦

مگر ایزدی باشد آیین و فر

#181

بدین راه پیدا نبینی زمین

✦

گذر کرد باید به دریای چین

#182

ازین کرد یزدان ترا بی نیاز

✦

هم ایدر بباش و به خوبی بناز

#183

سپاه و در گنج و شهر آن تست

✦

به رفتن بهانه نبایدت جست

#184

چو رای آیدت آشتی با پدر

✦

سپارم ترا تاج و زرین کمر

#185

که ز ایدر به ایران شوی با سپاه

✦

ببندم به دلسوزگی با تو راه

#186

نماند ترا با پدر جنگ دیر

✦

کهن شد سرش گردد از جنگ سیر

#187

گر آتش ببیند پی شصت و پنج

✦

رسد آتش از باد پیری به رنج

#188

ترا باشد ایران و گنج و سپاه

✦

ز کشور به کشور رساند کلاه

#189

پذیرفتم از پاک یزدان که من

✦

بکوشم به خوبی به جان و به تن

#190

نفرمایم و خود نسازم به بد

✦

به اندیشه دل را نیازم به بد

#191

چو نامه به مهر اندر آورد شاه

✦

بفرمود تا زنگهٔ نیک‌خواه

#192

به زودی به رفتن ببندد کمر

✦

یکی خلعت آراست با سیم و زر

#193

یکی اسپ بر سر ستام گران

✦

بیامد دمان زنگهٔ شاوران

#194

چو نزدیک تخت سیاوش رسید

✦

بگفت آنچ پرسید و بشنید و دید

#195

سیاوش به یک روی زان شاد شد

✦

به دیگر پر از درد و فریاد شد

#196

که دشمن همی دوست بایست کرد

✦

ز آتش کجا بردمد باد سرد

#197

یکی نامه بنوشت نزد پدر

✦

همه یاد کرد آنچ بد در به در

#198

که من با جوانی خرد یافتم

✦

بهر نیک و بد نیز بشتافتم

#199

از آن زن یکی مغز شاه جهان

✦

دل من برافروخت اندر نهان

#200

شبستان او درد من شد نخست

✦

ز خون دلم رخ ببایست شست

#201

ببایست بر کوه آتش گذشت

✦

مرا زار بگریست آهو به دشت

#202

ازان ننگ و خواری به جنگ آمدم

✦

خرامان به چنگ نهنگ آمدم

#203

دو کشور بدین آشتی شاد گشت

✦

دل شاه چون تیغ پولاد گشت

#204

نیاید همی هیچ کارش پسند

✦

گشادن همان و همان بود بند

#205

چو چشمش ز دیدار من گشت سیر

✦

بر سیر دیده نباشند دیر

#206

ز شادی مبادا دل او رها

✦

شدم من ز غم در دم اژدها

#207

ندانم کزین کار بر من سپهر

✦

چه دارد به راز اندر از کین و مهر

#208

ازان پس بفرمود بهرام را

✦

که اندر جهان تازه کن کام را

#209

سپردم ترا تاج و پرده‌سرای

✦

همان گنج آگنده و تخت و جای

#210

درفش و سواران و پیلان کوس

✦

چو ایدر بیاید سپهدار طوس

#211

چنین هم پذیرفته او را سپار

✦

تو بیدار دل باش و به روزگار

#212

ز دیده ببارید خوناب زرد

✦

لب رادمردان پر از باد سرد

#213

ز لشکر گزین کرد سیصد سوار

✦

همه گرد و شایستهٔ کارزار

#214

صد اسپ گزیده به زرین ستام

✦

پرستار و زرین کمر صد غلام

#215

بفرمود تا پیش او آورند

✦

سلیح و ستام و کمر بشمرند

#216

درم نیز چندان که بودش به کار

✦

ز دینار وز گوهر شاهوار

#217

ازان پس گرانمایگان را بخواند

✦

سخنهای بایسته چندی براند

#218

چنین گفت کز نزد افراسیاب

✦

گذشتست پیران بدین روی آب

#219

یکی راز پیغام دارد به من

✦

که ایمن به دویست از انجمن

#220

همی سازم اکنون پذیره شدن

✦

شما را هم ایدر بباید بدن

#221

همه سوی بهرام دارید روی

✦

مپیچید دل را ز گفتار اوی

#222

همی بوسه دادند گردان زمین

✦

بران خوب سالار باآفرین

داستان سیاوش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما