بخش ۱۱ - فریب گرسیوز، خشم افراسیاب و بریدن سر بی‌گناه سیاوش به دست گروی زره

#1

دبیر پژوهنده را پیش خواند

✦

سخنهای آگنده را برفشاند

#2

نخست آفریننده را یاد کرد

✦

ز وام خرد جانش آزاد کرد

#3

ازان پس خرد را ستایش گرفت

✦

ابر شاه ترکان نیایش گرفت

#4

که ای شاه پیروز و به روزگار

✦

زمانه مبادا ز تو یادگار

#5

مرا خواستی شاد گشتم بدان

✦

که بادا نشست تو با موبدان

#6

و دیگر فرنگیس را خواستی

✦

به مهر و وفا دل بیاراستی

#7

فرنگیس نالنده بود این زمان

✦

به لب ناچران و به تن ناچمان

#8

بخفت و مرا پیش بالین ببست

✦

میان دو گیتیش بینم نشست

#9

مرا دل پر از رای و دیدار تست

✦

دو کشور پر از رنج و آزار تست

#10

ز نالندگی چون سبکتر شود

✦

فدای تن شاه کشور شود

#11

بهانه مرا نیز آزار اوست

✦

نهانم پر از درد و تیمار اوست

#12

چو نامه به مهر اندر آمد به داد

✦

به زودی به گرسیوز بدنژاد

#13

دلاور سه اسپ تگاور بخواست

✦

همی تاخت یکسر شب و روز راست

#14

چهارم بیامد به درگاه شاه

✦

پر از بد روان و زبان پرگناه

#15

فراوان بپرسیدش افراسیاب

✦

چو دیدش پر از رنج و سر پرشتاب

#16

چرا باشتاب آمدی گفت شاه

✦

چگونه سپردی چنین تند راه

#17

بدو گفت چون تیره شد روی کار

✦

نشاید شمردن به بد روزگار

#18

سیاوش نکرد ایچ بر کس نگاه

✦

پذیره نیامد مرا خود به راه

#19

سخن نیز نشنید و نامه نخواند

✦

مرا پیش تختش به زانو نشاند

#20

ز ایران بدو نامه پیوسته شد

✦

به مادر همی مهر او بسته شد

#21

سپاهی ز روم و سپاهی ز چین

✦

همی هر زمان برخروشد زمین

#22

تو در کار او گر درنگ آوری

✦

مگر باد زان پس به چنگ آوری

#23

و گر دیر گیری تو جنگ آورد

✦

دو کشور به مردی به چنگ آورد

#24

و گر سوی ایران براند سپاه

✦

که یارد شدن پیش او کینه‌خواه

#25

ترا کردم آگه ز دیدار خویش

✦

ازین پس بپیچی ز کردار خویش

#26

چو بشنید افراسیاب این سخن

✦

برو تازه شد روزگار کهن

#27

به گرسیوز از خشم پاسخ نداد

✦

دلش گشت پرآتش و سر چو باد

#28

بفرمود تا برکشیدند نای

✦

همان سنج و شیپور و هندی درای

#29

به سوی سیاووش بنهاد روی

✦

ابا نامداران پرخاشجوی

#30

بدانگه که گرسیوز بدفریب

✦

گران کرد بر زین دوال رکیب

#31

سیاوش به پرده درآمد به درد

✦

به تن لرز لرزان و رخساره زرد

#32

فرنگیس گفت ای گو شیرچنگ

✦

چه بودت که دیگر شدستی به رنگ

#33

چنین داد پاسخ که ای خوبروی

✦

به توران زمین شد مرا آب روی

#34

بدین سان که گفتار گرسیوزست

✦

ز پرگار بهره مرا مرکزست

#35

فرنگیس بگرفت گیسو به دست

✦

گل ارغوان را به فندق بخست

#36

پر از خون شد آن بسد مشک‌بوی

✦

پر از آب چشم و پر از گرد روی

#37

همی اشک بارید بر کوه سیم

✦

دو لاله ز خوشاب شد به دو نیم

#38

همی کند موی و همی ریخت آب

✦

ز گفتار و کردار افراسیاب

#39

بدو گفت کای شاه گردن فراز

✦

چه سازی کنون زود بگشای راز

#40

پدر خود دلی دارد از تو به درد

✦

از ایران نیاری سخن یاد کرد

#41

سوی روم ره با درنگ آیدت

✦

نپویی سوی چین که تنگ آیدت

#42

ز گیتی کراگیری اکنون پناه

✦

پناهت خداوند خورشید و ماه

#43

ستم باد بر جان او ماه و سال

✦

کجا بر تن تو شود بدسگال

#44

همی گفت گرسیوز اکنون ز راه

✦

بیاید همانا ز نزدیک شاه

#45

چهارم شب اندر بر ماهروی

✦

بخوان اندرون بود با رنگ و بوی

#46

بلرزید وز خواب خیره بجست

✦

خروشی برآورد چون پیل مست

#47

همی داشت اندر برش خوب چهر

✦

بدو گفت شاها چبودت ز مهر

#48

خروشید و شمعی برافروختند

✦

برش عود و عنبر همی سوختند

#49

بپرسید زو دخت افراسیاب

✦

که فرزانه شاها چه دیدی به خواب

#50

سیاوش بدو گفت کز خواب من

✦

لبت هیچ مگشای بر انجمن

#51

چنین دیدم ای سرو سیمین به خواب

✦

که بودی یکی بی‌کران رود آب

#52

یکی کوه آتش به دیگر کران

✦

گرفته لب آب نیزه وران

#53

ز یک سو شدی آتش تیزگرد

✦

برافروختی از سیاووش گرد

#54

ز یک دست آتش ز یک دست آب

✦

به پیش اندرون پیل و افراسیاب

#55

بدیدی مرا روی کرده دژم

✦

دمیدی بران آتش تیزدم

#56

چو گرسیوز آن آتش افروختی

✦

از افروختن مر مرا سوختی

#57

فرنگیس گفت این به جز نیکوی

✦

نباشد نگر یک زمان بغنوی

#58

به گرسیوز آید همی بخت شوم

✦

شود کشته بر دست سالار روم

#59

سیاوش سپه را سراسر بخواند

✦

به درگاه ایوان زمانی بماند

#60

بسیچید و بنشست خنجر به چنگ

✦

طلایه فرستاد بر سوی گنگ

#61

دو بهره چو از تیره شب در گذشت

✦

طلایه هم آنگه بیامد ز دشت

#62

که افراسیاب و فراوان سپاه

✦

پدید آمد از دور تازان به راه

#63

ز نزدیک گرسیوز آمد نوند

✦

که بر چارهٔ جان میان را ببند

#64

نیامد ز گفتار من هیچ سود

✦

از آتش ندیدم جز از تیره دود

#65

نگر تا چه باید کنون ساختن

✦

سپه را کجا باید انداختن

#66

سیاوش ندانست زان کار او

✦

همی راست آمدش گفتار او

#67

فرنگیس گفت ای خردمند شاه

✦

مکن هیچ گونه به ما در نگاه

#68

یکی بارهٔ گام‌زن برنشین

✦

مباش ایچ ایمن به توران زمین

#69

ترا زنده خواهم که مانی بجای

✦

سر خویش گیر و کسی را مپای

#70

سیاوش بدو گفت کان خواب من

✦

بجا آمد و تیره شد آب من

#71

مرا زندگانی سرآید همی

✦

غم و درد و انده درآید همی

#72

چنین است کار سپهر بلند

✦

گهی شاد دارد گهی مستمند

#73

گر ایوان من سر به کیوان کشید

✦

همان زهر گیتی بباید چشید

#74

اگر سال گردد هزار و دویست

✦

بجز خاک تیره مرا جای نیست

#75

ز شب روشنایی نجوید کسی

✦

کجا بهره دارد ز دانش بسی

#76

ترا پنج ماهست ز آبستنی

✦

ازین نامور گر بود رستنی

#77

درخت تو گر نر به بار آورد

✦

یکی نامور شهریار آورد

#78

سرافراز کیخسروش نام کن

✦

به غم خوردن او دل آرام کن

#79

چنین گردد این گنبد تیزرو

✦

سرای کهن را نخوانند نو

#80

ازین پس به فرمان افراسیاب

✦

مرا تیره‌بخت اندرآید به خواب

#81

ببرند بر بیگنه بر سرم

✦

ز خون جگر برنهند افسرم

#82

نه تابوت یابم نه گور و کفن

✦

نه بر من بگرید کسی ز انجمن

#83

نهالی مرا خاک توران بود

✦

سرای کهن کام شیران بود

#84

برین گونه خواهد گذشتن سپهر

✦

نخواهد شدن رام با من به مهر

#85

ز خورشید تابنده تا تیره‌خاک

✦

گذر نیست از داد یزدان پاک

#86

به خواری ترا روزبانان شاه

✦

سر و تن برهنه برندت به راه

#87

بیاید سپهدار پیران به در

✦

بخواهش بخواهد ترا از پدر

#88

به جان بی‌گنه خواهدت زینهار

✦

به ایوان خویشش برد زار و خوار

#89

وز ایران بیاید یکی چاره‌گر

✦

به فرمان دادار بسته کمر

#90

از ایدر ترا با پسر ناگهان

✦

سوی رود جیحون برد در نهان

#91

نشانند بر تخت شاهی ورا

✦

به فرمان بود مرغ و ماهی ورا

#92

ز گیتی برآرد سراسر خروش

✦

زمانه ز کیخسرو آید به جوش

#93

ز ایران یکی لشکر آرد به کین

✦

پرآشوب گردد سراسر زمین

#94

پی رخش فرخ زمین بسپرد

✦

به توران کسی را به کس نشمرد

#95

به کین من امروز تا رستخیز

✦

نبینی جز از گرز و شمشیر تیز

#96

برین گفتها بر تو دل سخت کن

✦

تن از ناز و آرام پردخت کن

#97

سیاوش چو با جفت غمها بگفت

✦

خروشان بدو اندر آویخت جفت

#98

رخش پر ز خون دل و دیده گشت

✦

سوی آخُر تازی اسپان گذشت

#99

بیاورد شبرنگ بهزاد را

✦

که دریافتی روز کین باد را

#100

خروشان سرش را به بر در گرفت

✦

لگام و فسارش ز سر برگرفت

#101

به گوش اندرش گفت رازی دراز

✦

که بیدار دل باش و با کس مساز

#102

چو کیخسرو آید به کین خواستن

✦

عنانش ترا باید آراستن

#103

ورا بارگی باش و گیتی بکوب

✦

چنان چون سر مار افعی به چوب

#104

از آخر ببر دل به یکبارگی

✦

که او را تو باشی به کین بارگی

#105

دگر مرکبان را همه کرد پی

✦

برافروخت برسان آتش ز نی

#106

خود و سرکشان سوی ایران کشید

✦

رخ از خون دیده شده ناپدید

#107

چو یک نیم فرسنگ ببرید راه

✦

رسید اندرو شاه توران سپاه

#108

سپه دید با خود و تیغ و زره

✦

سیاوش زده بر زره بر گره

#109

به دل گفت گرسیوز این راست گفت

✦

سخن زین نشانی که بُد در نهفت

#110

سیاوش بترسید از بیم جان

✦

مگر گفت بدخواه گردد نهان

#111

همی بنگرید این بدان آن بدین

✦

که کینه نبدشان به دل پیش ازین

#112

ز بیم سیاوش سواران جنگ

✦

گرفتند آرام و هوش و درنگ

#113

چه گفت آن خردمند بسیار هوش

✦

که با اختر بد به مردی مکوش

#114

چنین گفت زان پس به افراسیاب

✦

که ای پرهنر شاه با جاه و آب

#115

چرا جنگ جوی آمدی با سپاه

✦

چرا کشت خواهی مرا بی‌گناه

#116

سپاه دو کشور پر از کین کنی

✦

زمان و زمین پر ز نفرین کنی

#117

چنین گفت گرسیوز کم خرد

✦

کزین در سخن خود کی اندر خورد

#118

گر ایدر چنین بی‌گناه آمدی

✦

چرا با زره نزد شاه آمدی

#119

پذیره شدن زین نشان راه نیست

✦

سنان و سپر هدیهٔ شاه نیست

#120

سیاوش بدانست کان کار اوست

✦

برآشفتن شه ز بازار اوست

#121

چو گفتار گرسیوز افراسیاب

✦

شنید و برآمد بلند آفتاب

#122

به ترکان بفرمود کاندر دهید

✦

درین دشت کشتی به خون برنهید

#123

از ایران سپه بود مردی هزار

✦

همه نامدار از در کارزار

#124

رده بر کشیدند ایرانیان

✦

ببستند خون ریختن را میان

#125

همه با سیاوش گرفتند جنگ

✦

ندیدند جای فسون و درنگ

#126

کنون خیره گفتند ما را کشند

✦

بباید که تنها به خون در کشند

#127

بمان تا ز ایرانیان دست برد

✦

ببینند و مشمر چنین کار خرد

#128

سیاوش چنین گفت کین رای نیست

✦

همان جنگ را مایه و پای نیست

#129

مرا چرخ گردان اگر بی‌گناه

✦

به دست بدان کرد خواهد تباه

#130

به مردی کنون زور و آهنگ نیست

✦

که با کردگار جهان جنگ نیست

#131

سرآمد بریشان بر آن روزگار

✦

همه کشته گشتند و برگشته کار

#132

ز تیر و ز ژوپین ببد خسته شاه

✦

نگون اندر آمد ز پشت سپاه

#133

همی گشت بر خاک و نیزه به دست

✦

گروی زره دست او را ببست

#134

نهادند بر گردنش پالهنگ

✦

دو دست از پس پشت بسته چو سنگ

#135

دوان خون بران چهرهٔ ارغوان

✦

چنان روز نادیده چشم جوان

#136

برفتند سوی سیاووش گرد

✦

پس پشت و پیش سپه بود گرد

#137

چنین گفت سالار توران سپاه

✦

که ایدر کشیدش به یکسو ز راه

#138

کنیدش به خنجر سر از تن جدا

✦

به شخی که هرگز نروید گیا

#139

بریزید خونش بران گرم خاک

✦

ممانید دیر و مدارید باک

#140

چنین گفت با شاه یکسر سپاه

✦

کزو شهریارا چه دیدی گناه

#141

چرا کشت خواهی کسی را که تاج

✦

بگرید برو زار با تخت عاج

#142

سری را کجا تاج باشد کلاه

✦

نشاید برید ای خردمند شاه

#143

به هنگام شادی درختی مکار

✦

که زهر آورد بار او روزگار

#144

همی بود گرسیوز بدنشان

✦

ز بیهودگی یار مردم کشان

#145

که خون سیاوش بریزد به درد

✦

کزو داشت درد دل اندر نبرد

#146

ز پیران یکی بود کهتر به سال

✦

برادر بد او را و فرخ همال

#147

کجا پیلسم بود نام جوان

✦

یکی پرهنر بود و روشن روان

#148

چنین گفت مر شاه را پیلسم

✦

که این شاخ را بار دردست و غم

#149

ز دانا شنیدم یکی داستان

✦

خرد شد بران نیز همداستان

#150

که آهسته دل کم پشیمان شود

✦

هم آشفته را هوش درمان شود

#151

شتاب و بدی کار آهرمنست

✦

پشیمانی جان و رنج تنست

#152

سری را که باشی بدو پادشا

✦

به تیزی بریدن نبینم روا

#153

ببندش همی دار تا روزگار

✦

برین بد ترا باشد آموزگار

#154

چو باد خرد بر دلت بروزد

✦

از ان پس ورا سربریدن سزد

#155

بفرمای بند و تو تندی مکن

✦

که تندی پشیمانی آرد به بن

#156

چه بری سری را همی بی‌گناه

✦

که کاووس و رستم بود کینه خواه

#157

پدر شاه و رستمش پروردگار

✦

بپیچی به فرجام زین روزگار

#158

چو گودرز و چون گیو و برزین و طوس

✦

ببندند بر کوههٔ پیل کوس

#159

دمنده سپهبد گو پیلتن

✦

که خوارند بر چشم او انجمن

#160

فریبرز کاووس درنده شیر

✦

که هرگز ندیدش کس از جنگ سیر

#161

برین کینه بندند یکسر کمر

✦

در و دشت گردد پر از کینه‌ور

#162

نه من پای دارم نه پیوند من

✦

نه گردی ز گردان این انجمن

#163

همانا که پیران بیاید پگاه

✦

ازو بشنود داستان نیز شاه

#164

مگر خود نیازت نیاید بدین

✦

مگستر یکی تا جهانست کین

#165

بدو گفت گرسیوز ای هوشمند

✦

بگفت جوانان هوا را مبند

#166

از ایرانیان دشت پر کرگس است

✦

گر از کین بترسی ترا این بس است

#167

همین بد که کردی ترا خود نه بس

✦

که خیره همی بشنوی پند کس

#168

سیاوش چو بخروشد از روم و چین

✦

پر از گرز و شمشیر بینی زمین

#169

بریدی دم مار و خستی سرش

✦

به دیبا بپوشید خواهی برش

#170

گر ایدونک او را به جان زینهار

✦

دهی من نباشم بر شهریار

#171

به بیغوله‌ای خیزم از بیم جان

✦

مگر خود به زودی سرآید زمان

#172

برفتند پیچان دمور و گروی

✦

بر شاه ترکان پر از رنگ و بوی

#173

که چندین به خون سیاوش مپیچ

✦

که آرام خوار آید اندر بسیچ

#174

به گفتار گرسیوز رهنمای

✦

برآرای و بردار دشمن ز جای

#175

زدی دام و دشمن گرفتی بدوی

✦

ز ایران برآید یکی های و هوی

#176

سزا نیست این را گرفتن به دست

✦

دل بدسگالان بباید شکست

#177

سپاهی بدین گونه کردی تباه

✦

نگر تا چگونه بود رای شاه

#178

اگر خود نیازردتی از نخست

✦

به آب این گنه را توانست شست

#179

کنون آن به آید که اندر جهان

✦

نباشد پدید آشکار و نهان

#180

بدیشان چنین پاسخ آورد شاه

✦

کزو من ندیدم به دیده گناه

#181

و لیکن ز گفت ستاره شمر

✦

به فرجام زو سختی آید به سر

#182

گر ایدونک خونش بریزم به کین

✦

یکی گرد خیزد ز ایران زمین

#183

رها کردنش بتر از کشتنست

✦

همان کشتنش رنج و درد منست

#184

به توران گزند مرا آمدست

✦

غم و درد و بند مرا آمدست

#185

خردمند گر مردم بدگمان

✦

نداند کسی چارهٔ آسمان

#186

فرنگیس بشنید رخ را بخست

✦

میان را به زنار خونین ببست

#187

پیاده بیامد به نزدیک شاه

✦

به خون رنگ داده دو رخساره ماه

#188

به پیش پدر شد پر از درد و باک

✦

خروشان به سر بر همی ریخت خاک

#189

بدو گفت کای پرهنر شهریار

✦

چرا کرد خواهی مرا خاکسار

#190

دلت را چرا بستی اندر فریب

✦

همی از بلندی نبینی نشیب

#191

سر تاجداران مبر بی‌گناه

✦

که نپسندد این داور هور و ماه

#192

سیاوش که بگذاشت ایران زمین

✦

همی از جهان بر تو کرد آفرین

#193

بیازرد از بهر تو شاه را

✦

چنان افسر و تخت و آن گاه را

#194

بیامد ترا کرد پشت و پناه

✦

کنون زو چه دیدی که بردت ز راه

#195

نبرد سر تاجداران کسی

✦

که با تاج بر تخت ماند بسی

#196

مکن بی‌گنه بر تن من ستم

✦

که گیتی سپنج است با باد و دم

#197

یکی را به چاه افگند بی‌گناه

✦

یکی با کله برنشاند به گاه

#198

سرانجام هر دو به خاک اندرند

✦

ز اختر به چنگ مغاک اندرند

#199

شنیدی که از آفریدون گرد

✦

ستمگاره ضحاک تازی چه برد

#200

همان از منوچهر شاه بزرگ

✦

چه آمد به سلم و به تور سترگ

#201

کنون زنده بر گاه کاووس شاه

✦

چو دستان و چون رستم کینه خواه

#202

جهان از تهمتن بلرزد همی

✦

که توران به جنگش نیرزد همی

#203

چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران

✦

که نندیشد از گرز کنداوران

#204

همان گیو کز بیم او روز جنگ

✦

همی چرم روباه پوشد پلنگ

#205

درختی نشانی همی بر زمین

✦

کجا برگ خون آورد بار کین

#206

به کین سیاوش سیه پوشد آب

✦

کند زار نفرین به افراسیاب

#207

ستمگاره‌ای بر تن خویشتن

✦

بسی یادت آید ز گفتار من

#208

نه اندر شکاری که گور افگنی

✦

دگر آهوان را به شور افگنی

#209

همی شهریاری ربایی ز گاه

✦

درین کار به زین نگه کن پگاه

#210

مده شهر توران به خیره به باد

✦

بباید که روز بد آیدت یاد

#211

بگفت این و روی سیاوش بدید

✦

دو رخ را بکند و فغان برکشید

#212

دل شاه توران برو بر بسوخت

✦

همی خیره چشم خرد را بدوخت

#213

بدو گفت برگرد و ایدر مپای

✦

چه دانی کزین بد مرا چیست رای

#214

به کاخ بلندش یکی خانه بود

✦

فرنگیس زان خانه بیگانه بود

#215

مر او را دران خانه انداختند

✦

در خانه را بند برساختند

#216

بفرمود پس تا سیاووش را

✦

مرآن شاه بی‌کین و خاموش را

#217

که این را بجایی بریدش که کس

✦

نباشد ورا یار و فریادرس

#218

سرش را ببرید یکسر ز تن

✦

تنش کرگسان را بپوشد کفن

#219

بباید که خون سیاوش زمین

✦

نبوید نروید گیا روز کین

#220

همی تاختندش پیاده کشان

✦

چنان روزبانان مردم کشان

#221

سیاوش بنالید با کردگار

✦

که‌ای برتر از گردش روزگار

#222

یکی شاخ پیدا کن از تخم من

✦

چو خورشید تابنده بر انجمن

#223

که خواهد ازین دشمنان کین خویش

✦

کند تازه در کشور آیین خویش

#224

همی شد پس پشت او پیلسم

✦

دو دیده پر از خون و دل پر ز غم

#225

سیاوش بدو گفت پدرود باش

✦

زمین تار و تو جاودان پود باش

#226

درودی ز من سوی پیران رسان

✦

بگویش که گیتی دگر شد بسان

#227

به پیران نه زین‌گونه بودم امید

✦

همی پند او باد بد من چو بید

#228

مرا گفته بود او که با صد هزار

✦

زره‌دار و برگستوان‌ور سوار

#229

چو برگرددت روز یار توام

✦

بگاه چرا مرغزار توام

#230

کنون پیش گرسیوز اندر دوان

✦

پیاده چنین خوار و تیره‌روان

#231

نبینم همی یار با خود کسی

✦

که بخروشدی زار بر من بسی

#232

چو از شهر و ز لشکر اندر گذشت

✦

کشانش ببردند بر سوی دشت

#233

ز گرسیوز آن خنجر آبگون

✦

گروی زره بستد از بهر خون

#234

بیفگند پیل ژیان را به خاک

✦

نه شرم آمدش زان سپهبد نه باک

#235

یکی تشت بنهاد زرین برش

✦

جدا کرد زان سرو سیمین سرش

#236

بجایی که فرموده بد تشت خون

✦

گروی زره برد و کردش نگون

#237

یکی باد با تیره گردی سیاه

✦

برآمد بپوشید خورشید و ماه

#238

همی یکدگر را ندیدند روی

✦

گرفتند نفرین همه بر گروی

داستان سیاوش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما