#1
دبیر پژوهنده را پیش خواند
✦
سخنهای آگنده را برفشاند
“He summoned a learned scribe to his presence and poured forth the treasures of his heart.”
#2
نخست آفریننده را یاد کرد
✦
ز وام خرد جانش آزاد کرد
“He remembered first the Creator of all, freeing his soul from the debt owed to wisdom.”
#3
ازان پس خرد را ستایش گرفت
✦
ابر شاه ترکان نیایش گرفت
“Thereafter he praised wisdom, and offered warm prayers for the King of the Turks.”
#4
که ای شاه پیروز و به روزگار
✦
زمانه مبادا ز تو یادگار
“Saying: 'O victorious king of the age, may time never be devoid of your memory!”
#5
مرا خواستی شاد گشتم بدان
✦
که بادا نشست تو با موبدان
“You summoned me and I was rejoiced; may your throne ever be surrounded by wise priests.”
#6
و دیگر فرنگیس را خواستی
✦
به مهر و وفا دل بیاراستی
“And secondary, you inquired after Farangis, decorating your heart with love and fidelity.”
#7
فرنگیس نالنده بود این زمان
✦
به لب ناچران و به تن ناچمان
“Farangis has been in weeping and affliction, unable to eat or walk freely.”
#8
بخفت و مرا پیش بالین ببست
✦
میان دو گیتیش بینم نشست
“She lay bedridden while binding me to her side; I see her sitting between two worlds.'”
#9
مرا دل پر از رای و دیدار تست
✦
دو کشور پر از رنج و آزار تست
“'My heart is eager for your counsel and sight, while both lands are filled with your effort.'”
#10
ز نالندگی چون سبکتر شود
✦
فدای تن شاه کشور شود
“'When her ailment lightens somewhat, she shall be a sacrifice to the king's sacred person.'”
#11
بهانه مرا نیز آزار اوست
✦
نهانم پر از درد و تیمار اوست
“'My only pretext is her affliction, for my inner soul is weighed down with grief for her.'”
#12
چو نامه به مهر اندر آمد به داد
✦
به زودی به گرسیوز بدنژاد
“When the letter was sealed in justice, he delivered it promptly to evil-born Garsivaz.”
#13
دلاور سه اسپ تگاور بخواست
✦
همی تاخت یکسر شب و روز راست
“The warrior called for three swift steeds, and galloped night and day without rest.”
#14
چهارم بیامد به درگاه شاه
✦
پر از بد روان و زبان پرگناه
“On the fourth day he arrived at the royal court, his soul filled with evil and his tongue with sin.”
#15
فراوان بپرسیدش افراسیاب
✦
چو دیدش پر از رنج و سر پرشتاب
“Afrasiab questioned him closely when he saw him so exhausted and in such haste.”
#16
چرا باشتاب آمدی گفت شاه
✦
چگونه سپردی چنین تند راه
“'Why have you returned in such speed?' asked the king. 'How did you traverse so swift a path?'”
#17
بدو گفت چون تیره شد روی کار
✦
نشاید شمردن به بد روزگار
“He said: 'When affairs turn dark, one ought not count upon bad fortune.'”
#18
سیاوش نکرد ایچ بر کس نگاه
✦
پذیره نیامد مرا خود به راه
“'Siyavash did not even look at anyone, nor did he come forth to welcome me along the road.'”
#19
سخن نیز نشنید و نامه نخواند
✦
مرا پیش تختش به زانو نشاند
“'He heard no word nor read the letter, but made me kneel before his throne.'”
#20
ز ایران بدو نامه پیوسته شد
✦
به مادر همی مهر او بسته شد
“'Continuous letters reach him from Iran, and his heart remains bound to his motherland.'”
#21
سپاهی ز روم و سپاهی ز چین
✦
همی هر زمان برخروشد زمین
“'Armies from Rum and hosts from China cause the earth to roar continuously.'”
#22
تو در کار او گر درنگ آوری
✦
مگر باد زان پس به چنگ آوری
“'If you delay in dealing with him, you may only catch the wind in your hand thereafter.'”
#23
و گر دیر گیری تو جنگ آورد
✦
دو کشور به مردی به چنگ آورد
“'And if you act slowly, he will wage war and seize both realms by force.'”
#24
و گر سوی ایران براند سپاه
✦
که یارد شدن پیش او کینه‌خواه
“'Or if he marches his army toward Iran, who would dare stand before him in vengeance?'”
#25
ترا کردم آگه ز دیدار خویش
✦
ازین پس بپیچی ز کردار خویش
“'I have warned you of what I witnessed; hereafter you will suffer for your own deeds.'”
#26
چو بشنید افراسیاب این سخن
✦
برو تازه شد روزگار کهن
“When Afrasiab heard this speech, ancient grievances flared anew within him.”
#27
به گرسیوز از خشم پاسخ نداد
✦
دلش گشت پرآتش و سر چو باد
“In his rage he gave no answer to Garsivaz; his heart burned like fire and his head spun like the wind.”
#28
بفرمود تا برکشیدند نای
✦
همان سنج و شیپور و هندی درای
“He commanded the pipes to be blown, alongside cymbals, clarions, and Indian bells.”
#29
به سوی سیاووش بنهاد روی
✦
ابا نامداران پرخاشجوی
“He set out toward Siyavash, accompanied by warlike and famous champions.”
#30
بدانگه که گرسیوز بدفریب
✦
گران کرد بر زین دوال رکیب
“At that hour when deceitful Garsivaz pulled heavy upon his stirrup leather,”
#31
سیاوش به پرده درآمد به درد
✦
به تن لرز لرزان و رخساره زرد
“Siyavash entered the inner curtain in deep anguish, trembling in body and pale of cheek.”
#32
فرنگیس گفت ای گو شیرچنگ
✦
چه بودت که دیگر شدستی به رنگ
“Farangis asked: 'O lion-clawed hero, what has befallen you that your color has changed so?'”
#33
چنین داد پاسخ که ای خوبروی
✦
به توران زمین شد مرا آب روی
“He answered: 'O beautiful one, my honor in the land of Touran has been destroyed.'”
#34
بدین سان که گفتار گرسیوزست
✦
ز پرگار بهره مرا مرکزست
“'By the words Garsivaz has spoken, I am now the target at the center of the circle.'”
#35
فرنگیس بگرفت گیسو به دست
✦
گل ارغوان را به فندق بخست
“Farangis seized her tresses with her hands, tearing her red cheeks with her fingertips.”
#36
پر از خون شد آن بسد مشک‌بوی
✦
پر از آب چشم و پر از گرد روی
“Her musk-scented ruby lips became bathed in blood, her eyes full of tears, her face covered in dust.”
#37
همی اشک بارید بر کوه سیم
✦
دو لاله ز خوشاب شد به دو نیم
“Tears poured down her silver-bright cheeks; two bright narcissi were torn in twain.”
#38
همی کند موی و همی ریخت آب
✦
ز گفتار و کردار افراسیاب
“She tore her hair and wept tears of grief over the words and deeds of Afrasiab.”
#39
بدو گفت کای شاه گردن فراز
✦
چه سازی کنون زود بگشای راز
“She said to him: 'O exalted king, what are you preparing to do now? Reveal your secret quickly!'”
#40
پدر خود دلی دارد از تو به درد
✦
از ایران نیاری سخن یاد کرد
“'My father's heart is sore against you; you must not mention Iran at all.'”
#41
سوی روم ره با درنگ آیدت
✦
نپویی سوی چین که تنگ آیدت
“'The road to Rum will bring delay, nor can you travel toward China for it is too narrow.'”
#42
ز گیتی کراگیری اکنون پناه
✦
پناهت خداوند خورشید و ماه
“'Where in the world will you seek refuge now? Your refuge must be the Lord of sun and moon.'”
#43
ستم باد بر جان او ماه و سال
✦
کجا بر تن تو شود بدسگال
“'May oppression be upon his soul month and year, whoever harbours evil against your person!'”
#44
همی گفت گرسیوز اکنون ز راه
✦
بیاید همانا ز نزدیک شاه
“She kept saying: 'Garsivaz will surely arrive now from the king's presence along the road.'”
#45
چهارم شب اندر بر ماهروی
✦
بخوان اندرون بود با رنگ و بوی
“On the fourth night beside his moon-faced bride, he sat at the banquet amidst scents and colors.”
#46
بلرزید وز خواب خیره بجست
✦
خروشی برآورد چون پیل مست
“He trembled and leaped wildly from sleep, letting out a roar like an intoxicated elephant.”
#47
همی داشت اندر برش خوب چهر
✦
بدو گفت شاها چبودت ز مهر
“The fair-faced lady held him close and said affectionately, "O King, what has happened to you?"”
#48
خروشید و شمعی برافروختند
✦
برش عود و عنبر همی سوختند
“She called out, and they lit a candle, burning aloe wood and ambergris before him.”
#49
بپرسید زو دخت افراسیاب
✦
که فرزانه شاها چه دیدی به خواب
“The daughter of Afrasiab asked him, "O wise King, what did you see in your dream?"”
#50
سیاوش بدو گفت کز خواب من
✦
لبت هیچ مگشای بر انجمن
“Siyavash replied, "Speak not a word of my dream to any gathering."”
#51
چنین دیدم ای سرو سیمین به خواب
✦
که بودی یکی بی‌کران رود آب
“"O silver cypress, I saw in my sleep a vast river of boundless waters."”
#52
یکی کوه آتش به دیگر کران
✦
گرفته لب آب نیزه وران
“"On the other bank stood a mountain of fire, and spearmen lined the river's edge."”
#53
ز یک سو شدی آتش تیزگرد
✦
برافروختی از سیاووش گرد
“"On one side, a swift-swirling fire flared up, raising dust from Siyavash."”
#54
ز یک دست آتش ز یک دست آب
✦
به پیش اندرون پیل و افراسیاب
“"Fire on one side, water on the other; in front stood an elephant and Afrasiab."”
#55
بدیدی مرا روی کرده دژم
✦
دمیدی بران آتش تیزدم
“"He looked upon me with a grim face, blowing fiercely into that blazing fire."”
#56
چو گرسیوز آن آتش افروختی
✦
از افروختن مر مرا سوختی
“"When Garsivaz fanned those flames, his burning consumed me entirely."”
#57
فرنگیس گفت این به جز نیکوی
✦
نباشد نگر یک زمان بغنوی
“Farangis said, "This portends nothing but good fortune; now do try to rest a moment."”
#58
به گرسیوز آید همی بخت شوم
✦
شود کشته بر دست سالار روم
“"Ill fortune shall fall upon Garsivaz; he will be slain at the hands of the ruler of Rome."”
#59
سیاوش سپه را سراسر بخواند
✦
به درگاه ایوان زمانی بماند
“Siyavash summoned all his troops and waited for a while at the palace doorway.”
#60
بسیچید و بنشست خنجر به چنگ
✦
طلایه فرستاد بر سوی گنگ
“Dressed for battle, dagger in hand, he dispatched advanced scouts toward Gang-Dezh.”
#61
دو بهره چو از تیره شب در گذشت
✦
طلایه هم آنگه بیامد ز دشت
“When two-thirds of the dark night had passed, the scouts returned swiftly from the plain.”
#62
که افراسیاب و فراوان سپاه
✦
پدید آمد از دور تازان به راه
“They reported that Afrasiab and a vast host had appeared in the distance, charging along the road.”
#63
ز نزدیک گرسیوز آمد نوند
✦
که بر چارهٔ جان میان را ببند
“A messenger came from Garsivaz, saying, "Gird yourself to save your life!"”
#64
نیامد ز گفتار من هیچ سود
✦
از آتش ندیدم جز از تیره دود
“"My words yielded no benefit; I gained nothing from the fire save dark smoke."”
#65
نگر تا چه باید کنون ساختن
✦
سپه را کجا باید انداختن
“"Consider now what strategy must be adopted, and where your army should be deployed."”
#66
سیاوش ندانست زان کار او
✦
همی راست آمدش گفتار او
“Siyavash knew not of his deception, believing that his words were honest and true.”
#67
فرنگیس گفت ای خردمند شاه
✦
مکن هیچ گونه به ما در نگاه
“Farangis said, "O wise king, pay no heed to us at all!"”
#68
یکی بارهٔ گام‌زن برنشین
✦
مباش ایچ ایمن به توران زمین
“"Mount a swift steed and flee, for there is no safety for you in the land of Turan."”
#69
ترا زنده خواهم که مانی بجای
✦
سر خویش گیر و کسی را مپای
“"I desire only that you remain alive; take your own path and wait for no one."”
#70
سیاوش بدو گفت کان خواب من
✦
بجا آمد و تیره شد آب من
“Siyavash said to her, "That dream of mine has come true, and my fortune has darkened."”
#71
مرا زندگانی سرآید همی
✦
غم و درد و انده درآید همی
“"My life is coming to an end, and grief, pain, and sorrow now overwhelm me."”
#72
چنین است کار سپهر بلند
✦
گهی شاد دارد گهی مستمند
“"Such is the way of the high heavens: at times it gladdens, at times it afflicts."”
#73
گر ایوان من سر به کیوان کشید
✦
همان زهر گیتی بباید چشید
“"Even if my palace reached the Saturn sky, I must still taste the world's poison."”
#74
اگر سال گردد هزار و دویست
✦
بجز خاک تیره مرا جای نیست
“"Though one's life should reach twelve hundred years, the dark earth is the ultimate abode."”
#75
ز شب روشنایی نجوید کسی
✦
کجا بهره دارد ز دانش بسی
“"No one who possesses ample wisdom seeks light from the dark of night."”
#76
ترا پنج ماهست ز آبستنی
✦
ازین نامور گر بود رستنی
“"You are five months pregnant; if fruit is to come from this renowned lineage..."”
#77
درخت تو گر نر به بار آورد
✦
یکی نامور شهریار آورد
“"If your tree bears a male child, it will bring forth a famous monarch."”
#78
سرافراز کیخسروش نام کن
✦
به غم خوردن او دل آرام کن
“"Name him exalted Kay Khosrow, and console your heart by taking care of his sorrow."”
#79
چنین گردد این گنبد تیزرو
✦
سرای کهن را نخوانند نو
“"Thus turns this swift-revolving dome; one does not call an ancient dwelling new."”
#80
ازین پس به فرمان افراسیاب
✦
مرا تیره‌بخت اندرآید به خواب
“"Henceforth, by Afrasiab's decree, my ill-starred fortune shall sink into the sleep of death."”
#81
ببرند بر بیگنه بر سرم
✦
ز خون جگر برنهند افسرم
“They shall sever my head, though I am innocent, and place upon my brow a crown forged of my own heart's blood.”
#82
نه تابوت یابم نه گور و کفن
✦
نه بر من بگرید کسی ز انجمن
“I shall find neither coffin, nor grave, nor shroud, nor shall anyone among the assembly weep over me.”
#83
نهالی مرا خاک توران بود
✦
سرای کهن کام شیران بود
“My bedding shall be the dust of Turan, and this ancient domain shall become the feast of lions.”
#84
برین گونه خواهد گذشتن سپهر
✦
نخواهد شدن رام با من به مهر
“Thus shall the heavens revolve; it will not bow to me in kindness nor show affection.”
#85
ز خورشید تابنده تا تیره‌خاک
✦
گذر نیست از داد یزدان پاک
“From the shining sun unto the dark earth, none can escape the justice of the pure Lord.”
#86
به خواری ترا روزبانان شاه
✦
سر و تن برهنه برندت به راه
“In ignominy, the king’s guards shall drag thee along the road, thy head and body bare.”
#87
بیاید سپهدار پیران به در
✦
بخواهش بخواهد ترا از پدر
“Commander Piran shall come to the court and, through pleading, shall beg for thy life from thy father.”
#88
به جان بیگنه خواهدت زینهار
✦
به ایوان خویشش برد زار و خوار
“He will plead for thy innocent life, and lead thee, sorrowful and wretched, unto his own palace.”
#89
وز ایران بیاید یکی چاره‌گر
✦
به فرمان دادار بسته کمر
“And from Iran shall come a resourceful savior, girded to fulfill the command of the Creator.”
#90
از ایدر ترا با پسر ناگهان
✦
سوی رود جیحون برد در نهان
“From here, he shall secretly spirit thee and thy son away toward the River Jayhun.”
#91
نشانند بر تخت شاهی ورا
✦
به فرمان بود مرغ و ماهی ورا
“They shall seat him upon the royal throne, and both bird and fish shall be obedient to his command.”
#92
ز گیتی برآرد سراسر خروش
✦
زمانه ز کیخسرو آید به جوش
“He shall cause a clamor to rise across the world, and the age shall boil with Kai Khosrow’s vengeance.”
#93
ز ایران یکی لشکر آرد به کین
✦
پرآشوب گردد سراسر زمین
“He shall bring an army from Iran seeking vengeance, and the entire earth shall be plunged into turmoil.”
#94
پی رخش فرخ زمین بسپرد
✦
به توران کسی را به کس نشمرد
“The hooves of blessed Rakhsh shall trample the earth, and in Turan no man shall count another as aught.”
#95
به کین من امروز تا رستخیز
✦
نبینی جز از گرز و شمشیر تیز
“From this day until Resurrection in avenge of me, thou shalt see naught but maces and sharp swords.”
#96
برین گفتها بر تو دل سخت کن
✦
تن از ناز و آرام پردخت کن
“Steel thy heart against these words, and empty thy mind of luxury and repose.”
#97
سیاوش چو با جفت غمها بگفت
✦
خروشان بدو اندر آویخت جفت
“When Siyavash had imparted these sorrows to his spouse, she embraced him, weeping aloud.”
#98
رخش پر ز خون دل و دیده گشت
✦
سوی آخُر تازی اسپان گذشت
“His face became stained with the blood of his heart and eyes, and he walked toward the stable of his Arabian steeds.”
#99
بیاورد شبرنگ بهزاد را
✦
که دریافتی روز کین باد را
“He brought forth Shabrang Behzad, the charger who in battle could overtake the wind.”
#100
خروشان سرش را به بر در گرفت
✦
لگام و فسارش ز سر برگرفت
“Weeping aloud, he embraced its head, and removed the rein and halter from its skull.”
#101
به گوش اندرش گفت رازی دراز
✦
که بیدار دل باش و با کس مساز
“He whispered a long secret into its ear: 'Be vigilant of heart, and yield to no man!'”
#102
چو کیخسرو آید به کین خواستن
✦
عنانش ترا باید آراستن
“When Kai Khosrow comes seeking vengeance, it is thou who must adorn his reins.”
#103
ورا بارگی باش و گیتی بکوب
✦
چنان چون سر مار افعی به چوب
“Be his warhorse and trample the world beneath thy hooves, even as one crushes a viper’s head with a staff.”
#104
از آخر ببر دل به یکبارگی
✦
که او را تو باشی به کین بارگی
“Sever thy heart entirely from the stable, for thou shalt be his steed of vengeance.”
#105
دگر مرکبان را همه کرد پی
✦
برافروخت برسان آتش ز نی
“He hamstringed all his other steeds, blazing with fury like fire among the reeds.”
#106
خود و سرکشان سوی ایران کشید
✦
رخ از خون دیده شده ناپدید
“Then he and his brave champions turned toward Iran, their faces hidden beneath a rain of bloody tears.”
#107
چو یک نیم فرسنگ ببرید راه
✦
رسید اندرو شاه توران سپاه
“When he had traversed half a league, the King of Turan's army overtook him.”
#108
سپه دید با خود و تیغ و زره
✦
سیاوش زده بر زره بر گره
“He saw an army clad in armor with drawn swords, while Siyavash himself had bound his coat of mail tightly.”
#109
به دل گفت گرسیوز این راست گفت
✦
سخن زین نشانی که بُد در نهفت
“Afrasiab said in his heart: 'Garsivaz spoke the truth; the hidden warnings matched these signs.'”
#110
سیاوش بترسید از بیم جان
✦
مگر گفت بدخواه گردد نهان
“Afrasiab thought: 'Siyavash feared for his life, lest his malicious designs be laid bare.'”
#111
همی بنگرید این بدان آن بدین
✦
که کینه نبدشان به دل پیش ازین
“Each looked upon the other in astonishment, for prior to this moment, no malice had dwelt in their hearts.”
#112
ز بیم سیاوش سواران جنگ
✦
گرفتند آرام و هوش و درنگ
“From fear of Siyavash, the valiant warriors halted, holding back their breath and pausing in hesitation.”
#113
چه گفت آن خردمند بسیار هوش
✦
که با اختر بد به مردی مکوش
“What said that wise man of supreme intelligence? 'Strive not through valour against an evil star!'”
#114
چنین گفت زان پس به افراسیاب
✦
که ای پرهنر شاه با جاه و آب
“Thereupon Siyavash addressed Afrasiab: 'O accomplished king, endowed with glory and majesty!'”
#115
چرا جنگ جوی آمدی با سپاه
✦
چرا کشت خواهی مرا بی‌گناه
“'Why hast thou come seeking war with an army? Why wouldst thou slay me, though I am innocent?'”
#116
سپاه دو کشور پر از کین کنی
✦
زمان و زمین پر ز نفرین کنی
“You fill the armies of both realms with malice, and cover both time and earth in bitter curses.”
#117
چنین گفت گرسیوز کم خرد
✦
کزین در سخن خود کی اندر خورد
“Thus spoke the foolish Garsivaz: "How could such words be fitting in this hour?”
#118
گر ایدر چنین بی‌گناه آمدی
✦
چرا با زره نزد شاه آمدی
“If you came here in such innocence, why did you approach the King clad in body armor?”
#119
پذیره شدن زین نشان راه نیست
✦
سنان و سپر هدیهٔ شاه نیست
“To come out to greet in this manner is no proper custom; spear and shield are no fitting gifts for a king."”
#120
سیاوش بدانست کان کار اوست
✦
برآشفتن شه ز بازار اوست
“Siyavash realized that this was all Garsivaz's doing, and that the King's rage was kindled by his deceitful court.”
#121
چو گفتار گرسیوز افراسیاب
✦
شنید و برآمد بلند آفتاب
“When Afrasiab heard the deceitful speech of Garsivaz, as the morning sun rose high in the heavens,”
#122
به ترکان بفرمود کاندر دهید
✦
درین دشت کشتی به خون برنهید
“He commanded the Turanians: "Attack! Launch upon this plain a veritable ship of blood!"”
#123
از ایران سپه بود مردی هزار
✦
همه نامدار از در کارزار
“Among the Iranian host were a thousand warriors, all renowned heroes fit for the fierce arena of battle.”
#124
رده بر کشیدند ایرانیان
✦
ببستند خون ریختن را میان
“The Iranians drew up their battle lines and girded themselves to spill blood in struggle.”
#125
همه با سیاوش گرفتند جنگ
✦
ندیدند جای فسون و درنگ
“They all rallied to join the fight with Siyavash, seeing no place for hesitation or deceit.”
#126
کنون خیره گفتند ما را کشند
✦
بباید که تنها به خون در کشند
“They said: "Now they seek to slay us in vain; we must drag them down into blood before we fall!"”
#127
بمان تا ز ایرانیان دست برد
✦
ببینند و مشمر چنین کار خرد
“"Wait, that they may witness the martial prowess of Iran, and hold not such combat as a trifling affair!"”
#128
سیاوش چنین گفت کین رای نیست
✦
همان جنگ را مایه و پای نیست
“Siyavash answered: "This is no wise path, nor is there any foundation or purpose for this war.”
#129
مرا چرخ گردان اگر بی‌گناه
✦
به دست بدان کرد خواهد تباه
“If the turning sky has decreed that I, though guiltless, be ruined at the hands of the evil,”
#130
به مردی کنون زور و آهنگ نیست
✦
که با کردگار جهان جنگ نیست
“Now is no moment for martial strength or strife, for none can wage war against the Maker of the world."”
#131
سرآمد بریشان بر آن روزگار
✦
همه کشته گشتند و برگشته کار
“Their days reached their tragic end; all were slain, and their fortune turned to ruin.”
#132
ز تیر و ز ژوپین ببد خسته شاه
✦
نگون اندر آمد ز پشت سپاه
“Wounded by arrows and javelins, the noble Prince fell headlong from the back of his mount.”
#133
همی گشت بر خاک و نیزه به دست
✦
گروی زره دست او را ببست
“As he writhed upon the dust, spear still in hand, Garwi-ye Zereh bound his hands fast.”
#134
نهادند بر گردنش پالهنگ
✦
دو دست از پس پشت بسته چو سنگ
“They fixed a heavy tether upon his neck, and bound his hands behind his back as hard as stone.”
#135
دوان خون بران چهرهٔ ارغوان
✦
چنان روز نادیده چشم جوان
“Blood streamed down his crimson cheek; never had the young prince's eyes seen so dark a day.”
#136
برفتند سوی سیاووش گرد
✦
پس پشت و پیش سپه بود گرد
“They marched toward the noble hero Siyavash, while dust clouds swirled before and behind the host.”
#137
چنین گفت سالار توران سپاه
✦
که ایدر کشیدش به یکسو ز راه
“The commander of Turan's army declared: "Drag him aside off the road at this very spot!”
#138
کنیدش به خنجر سر از تن جدا
✦
به شخی که هرگز نروید گیا
“Sever his head from his body with a dagger upon barren ground where grass shall never sprout!”
#139
بریزید خونش بران گرم خاک
✦
ممانید دیر و مدارید باک
“Pour his blood upon that sun-baked dust; linger not, and harbor no fear or pity!"”
#140
چنین گفت با شاه یکسر سپاه
✦
کزو شهریارا چه دیدی گناه
“The whole army cried out to the King: "O Monarch, what offense have you ever seen in him?”
#141
چرا کشت خواهی کسی را که تاج
✦
بگرید برو زار با تخت عاج
“Why would you slay one over whom the crown and the ivory throne weep bitterly?”
#142
سری را کجا تاج باشد کلاه
✦
نشاید برید ای خردمند شاه
“A head worthy to wear the royal crown ought not to be severed, O wise King!”
#143
به هنگام شادی درختی مکار
✦
که زهر آورد بار او روزگار
“In the hour of joy, plant not a tree whose fruit fate will turn to poison!"”
#144
همی بود گرسیوز بدنشان
✦
ز بیهودگی یار مردم کشان
“Yet ill-omened Garsivaz remained persistent, out of sheer malice acting as ally to the murderous.”
#145
که خون سیاوش بریزد به درد
✦
کزو داشت درد دل اندر نبرد
“Eager to spill Siyavash's blood in pain, for he held a deep grudge in his heart from their past combat.”
#146
ز پیران یکی بود کهتر به سال
✦
برادر بد او را و فرخ همال
“Among Piran's kinsmen was one younger in years, his brother and a most auspicious companion.”
#147
کجا پیلسم بود نام جوان
✦
یکی پرهنر بود و روشن روان
“Pilsam was that youth's name—a warrior accomplished in arts and bright of soul.”
#148
چنین گفت مر شاه را پیلسم
✦
که این شاخ را بار دردست و غم
“Pilsam thus spoke to the King: "The fruit of this branch shall be nothing but anguish and sorrow.”
#149
ز دانا شنیدم یکی داستان
✦
خرد شد بران نیز همداستان
“I heard a tale from a wise sage, and wisdom itself concurred with its truth:”
#150
که آهسته دل کم پشیمان شود
✦
هم آشفته را هوش درمان شود
“'The patient heart rarely suffers regret, and sound intellect can cure even a troubled soul.'"”
#151
شتاب و بدی کار آهرمنست
✦
پشیمانی جان و رنج تنست
“Haste and evil are the workings of Ahriman; they bring remorse to the soul and anguish to the body.”
#152
سری را که باشی بدو پادشا
✦
به تیزی بریدن نبینم روا
“A head over which you hold sovereign sway—I deem it unfit to be severed in haste.”
#153
ببندش همی دار تا روزگار
✦
برین بد ترا باشد آموزگار
“Keep him bound in chains until Time itself becomes your teacher in this dark affair.”
#154
چو باد خرد بر دلت بروزد
✦
از ان پس ورا سربریدن سزد
“When the breeze of wisdom blows upon your heart, only then will it be fitting to strike off his head.”
#155
بفرمای بند و تو تندی مکن
✦
که تندی پشیمانی آرد به بن
“Command him to be bound and forego hot wrath, for anger brings nothing in the end but bitter regret.”
#156
چه بری سری را همی بی‌گناه
✦
که کاووس و رستم بود کینه خواه
“Why slice off the head of an innocent man, when Kavus and Rostam shall surely seek revenge?”
#157
پدر شاه و رستمش پروردگار
✦
بپیچی به فرجام زین روزگار
“His father is king and Rostam his foster-parent; in the end, you shall suffer greatly at Fate's hand.”
#158
چو گودرز و چون گیو و برزین و طوس
✦
ببندند بر کوههٔ پیل کوس
“When Goudarz, Giv, Barzin, and Tous bind the war-drums upon the elephant saddles,”
#159
دمنده سپهبد گو پیلتن
✦
که خوارند بر چشم او انجمن
“And that raging general, the elephant-bodied hero, in whose eyes whole assemblies are held cheap,”
#160
فریبرز کاووس درنده شیر
✦
که هرگز ندیدش کس از جنگ سیر
“And Fariburz, son of Kavus, a tearing lion whom no one has ever seen sated with battle—”
#161
برین کینه بندند یکسر کمر
✦
در و دشت گردد پر از کینه‌ور
“They will all gird their loins to avenge this deed, and every hill and plain will teem with vengeful warriors.”
#162
نه من پای دارم نه پیوند من
✦
نه گردی ز گردان این انجمن
“Neither I nor my kin shall stand firm against them, nor any hero among this assembly.”
#163
همانا که پیران بیاید پگاه
✦
ازو بشنود داستان نیز شاه
“Surely Piran will arrive at dawn, and the king may hear his council as well on this tale.”
#164
مگر خود نیازت نیاید بدین
✦
مگستر یکی تا جهانست کین
“Perhaps you will not need to do this; sow not a feud that shall endure as long as the world remains.”
#165
بدو گفت گرسیوز ای هوشمند
✦
بگفت جوانان هوا را مبند
“Garsivaz said to him: "O clever man, do not let your desires be swayed by the words of youngsters!”
#166
از ایرانیان دشت پر کرگس است
✦
گر از کین بترسی ترا این بس است
“The plain is already filled with vultures feeding on Iranians; if you fear their vengeance, this alone should suffice you!”
#167
همین بد که کردی ترا خود نه بس
✦
که خیره همی بشنوی پند کس
“Is not the evil you have already done enough for you, that you now blindly listen to the counsel of others?”
#168
سیاوش چو بخروشد از روم و چین
✦
پر از گرز و شمشیر بینی زمین
“When Siyavash raises a war-cry from Rome and China, you shall see the earth filled with maces and swords!”
#169
بریدی دم مار و خستی سرش
✦
به دیبا بپوشید خواهی برش
“You have cut off the snake's tail and wounded its head—and now would you dress its body in silk?”
#170
گر ایدونک او را به جان زینهار
✦
دهی من نباشم بر شهریار
“If you grant him sanctuary and spare his life, I shall no longer remain in the King's service!”
#171
به بیغوله‌ای خیزم از بیم جان
✦
مگر خود به زودی سرآید زمان
“I shall flee into some dark corner for fear of my life, until perchance my mortal time soon comes to an end.”
#172
برفتند پیچان دمور و گروی
✦
بر شاه ترکان پر از رنگ و بوی
“Damur and Garui departed, full of deceit and artifice, and came before the King of the Turks,”
#173
که چندین به خون سیاوش مپیچ
✦
که آرام خوار آید اندر بسیچ
“Saying: "Hesitate not so long over Siyavash's blood, for slowness brings weakness when preparing for battle!”
#174
به گفتار گرسیوز رهنمای
✦
برآرای و بردار دشمن ز جای
“According to the advice of your guiding counsel Garsivaz, prepare your forces and uproot the enemy!"”
#175
زدی دام و دشمن گرفتی بدوی
✦
ز ایران برآید یکی های و هوی
“"You set a trap and captured the enemy within it; soon a tremendous uproar shall arise from Iran.”
#176
سزا نیست این را گرفتن به دست
✦
دل بدسگالان بباید شکست
“It is not fitting to handle this matter with softness; the heart of evil-wishers must be crushed!"”
#177
سپاهی بدین گونه کردی تباه
✦
نگر تا چگونه بود رای شاه
“"You have ruined an army in this fashion—consider well what the King's true judgment should be.”
#178
اگر خود نیازردتی از نخست
✦
به آب این گنه را توانست شست
“Had you not harmed him in the first place, this offense might have been washed clean with water;”
#179
کنون آن به آید که اندر جهان
✦
نباشد پدید آشکار و نهان
“But now it is best that he exist no more in this world, neither openly nor in secret."”
#180
بدیشان چنین پاسخ آورد شاه
✦
کزو من ندیدم به دیده گناه
“The King gave them this reply: "With my own eyes, I have seen no sin committed by him.”
#181
و لیکن ز گفت ستاره شمر
✦
به فرجام زو سختی آید به سر
“Yet according to the words of the astrologer, in the end, hardship shall befall us through him.”
#182
گر ایدونک خونش بریزم به کین
✦
یکی گرد خیزد ز ایران زمین
“If I shed his blood in vengeance, a mighty cloud of dust shall rise from the land of Iran.”
#183
رها کردنش بتر از کشتنست
✦
همان کشتنش رنج و درد منست
“Setting him free is worse than slaying him, yet killing him likewise brings me pain and suffering!”
#184
به توران گزند مرا آمدست
✦
غم و درد و بند مرا آمدست
“Upon Turan harm has descended through me; sorrow, pain, and bondage have come upon my realm."”
#185
خردمند گر مردم بدگمان
✦
نداند کسی چارهٔ آسمان
“Be one wise or full of mistrust, no man can find a remedy against Fate's decree.”
#186
فرنگیس بشنید رخ را بخست
✦
میان را به زنار خونین ببست
“When Farangis heard the dire news, she scratched her cheeks in grief and bound her waist with a blood-stained belt of mourning.”
#187
پیاده بیامد به نزدیک شاه
✦
به خون رنگ داده دو رخساره ماه
“On foot she rushed before the King, her moon-like cheeks stained red with tears of blood.”
#188
به پیش پدر شد پر از درد و باک
✦
خروشان به سر بر همی ریخت خاک
“She stood before her father full of agony and dread, wailing bitterly while pouring dust upon her head.”
#189
بدو گفت کای پرهنر شهریار
✦
چرا کرد خواهی مرا خاکسار
“She cried to him: 'O noble and accomplished sovereign, why would you bring such ruin and humiliation upon me?'”
#190
دلت را چرا بستی اندر فریب
✦
همی از بلندی نبینی نشیب
“'Why have you bound your heart to deceit and lies, blind to the swift downfall that follows high estate?'”
#191
سر تاجداران مبر بی‌گناه
✦
که نپسندد این داور هور و ماه
“'Do not behead innocent crowned rulers, for the Judge of Sun and Moon will never suffer such wrong.'”
#192
سیاوش که بگذاشت ایران زمین
✦
همی از جهان بر تو کرد آفرین
“'Siyavash, who left the realm of Iran behind, bestowed praise upon you before the entire world.'”
#193
بیازرد از بهر تو شاه را
✦
چنان افسر و تخت و آن گاه را
“'For your sake, he offended his own realm's monarch, turning his back on crown, throne, and glory.'”
#194
بیامد ترا کرد پشت و پناه
✦
کنون زو چه دیدی که بردت ز راه
“'He came and sought protection at your threshold; what harm have you seen in him now that has led you astray?'”
#195
نبرد سر تاجداران کسی
✦
که با تاج بر تخت ماند بسی
“'No ruler who severed the heads of innocent crowned kings ever endured long upon his throne.'”
#196
مکن بیگنه بر تن من ستم
✦
که گیتی سپنج است با باد و دم
“'Do not inflict cruelty upon my innocent soul, for this transient world is but a fleeting breath.'”
#197
یکی را به چاه افگند بی‌گناه
✦
یکی با کله برنشاند به گاه
“'Fate casts an innocent man into a pit, while elevating another to the royal throne with a crown.'”
#198
سرانجام هر دو به خاک اندرند
✦
ز اختر به چنگ مغاک اندرند
“'Yet in the end, both lie beneath the dust, seized from the stars into the clutches of the grave.'”
#199
شنیدی که از آفریدون گرد
✦
ستمگاره ضحاک تازی چه برد
“'Have you not heard what befell tyrant Zahhak the Arab at the hands of valiant Fereydun?'”
#200
همان از منوچهر شاه بزرگ
✦
چه آمد به سلم و به تور سترگ
“'Or what mighty Manuchehr the Great visited upon Salm and Tur for their misdeeds?'”
#201
کنون زنده بر گاه کاووس شاه
✦
چو دستان و چون رستم کینه خواه
“'Now alive beside King Kavus's throne stand champions like Dastan Zal and vengeance-seeking Rostam!'”
#202
جهان از تهمتن بلرزد همی
✦
که توران به جنگش نیرزد همی
“'The world trembles at Tahamtan's name, and all Turan is no match for him in war.'”
#203
چو بهرام و چون زنگهٔ شاوران
✦
که نندیشد از گرز کنداوران
“'Heroes like Bahram and Zangey-e Shavaran, who fear not the heaviest maces of valiant warriors!'”
#204
همان گیو کز بیم او روز جنگ
✦
همی چرم روباه پوشد پلنگ
“'And Gev, from whose fear on the day of battle, the leopard itself wears the hide of a fox!'”
#205
درختی نشانی همی بر زمین
✦
کجا برگ خون آورد بار کین
“'You are planting a tree in this soil whose leaves will yield blood and whose fruit will be vengeance!'”
#206
به کین سیاوش سیه پوشد آب
✦
کند زار نفرین به افراسیاب
“'In mourning for Siyavash, water itself shall wear black, and pour bitter curses upon Afrasiab!'”
#207
ستمگاره‌ای بر تن خویشتن
✦
بسی یادت آید ز گفتار من
“'You are playing the tyrant against your own soul; you will remember my words all too vividly!'”
#208
نه اندر شکاری که گور افگنی
✦
دگر آهوان را به شور افگنی
“'You are not out hunting wild asses that you might frighten the other gazelles in the hunt;'”
#209
همی شهریاری ربایی ز گاه
✦
درین کار به زین نگه کن پگاه
“'You are seizing sovereignty from a noble throne; consider the outcome of this act far better!'”
#210
مده شهر توران به خیره به باد
✦
بباید که روز بد آیدت یاد
“'Do not foolishly throw the land of Turan to the wind, lest bad days arrive to haunt your memory!'”
#211
بگفت این و روی سیاوش بدید
✦
دو رخ را بکند و فغان برکشید
“She spoke these words, and seeing Siyavash bound, tore her cheeks and let out a piercing wail.”
#212
دل شاه توران برو بر بسوخت
✦
همی خیره چشم خرد را بدوخت
“The heart of Turan's King burned for her grief, yet he wilfully blinded the eye of his wisdom.”
#213
بدو گفت برگرد و ایدر مپای
✦
چه دانی کزین بد مرا چیست رای
“He said to her: 'Turn back and stay not here; what do you know of my royal counsel in this ill affair?'”
#214
به کاخ بلندش یکی خانه بود
✦
فرنگیس زان خانه بیگانه بود
“Within his high palace stood a hidden chamber, to which Farangis was dragged as a stranger.”
#215
مر او را دران خانه انداختند
✦
در خانه را بند برساختند
“They cast her into that solitary room and firmly locked the heavy doors upon her.”
#216
بفرمود پس تا سیاووش را
✦
مرآن شاه بی‌کین و خاموش را
“He then commanded regarding Siyavash—that silent, malice-free Prince:”
#217
که این را بجایی بریدش که کس
✦
نباشد ورا یار و فریادرس
“'Take him away to a remote, desolate place where none may offer him help or succor!'”
#218
سرش را ببرید یکسر ز تن
✦
تنش کرگسان را بپوشد کفن
“'Sever his head entirely from his body, and let vultures provide a shroud for his corpse!'”
#219
بباید که خون سیاوش زمین
✦
نبوید نروید گیا روز کین
“'Let not the ground smell the blood of Siyavash, nor grass sprout where it spills on the day of vengeance!'”
#220
همی تاختندش پیاده کشان
✦
چنان روزبانان مردم کشان
“They dragged him along on foot with relentless speed, like murderous executioners driving their prey.”
#221
سیاوش بنالید با کردگار
✦
که‌ای برتر از گردش روزگار
“Siyavash cried out in agony to the Creator: 'O You who are far above the turnings of Time and Fate!'”
#222
یکی شاخ پیدا کن از تخم من
✦
چو خورشید تابنده بر انجمن
“'Bring forth a radiant branch from my seed, shining like the sun over every assembly,'”
#223
که خواهد ازین دشمنان کین خویش
✦
کند تازه در کشور آیین خویش
“'Who shall avenge my blood upon these foes and renew his righteous tradition throughout this realm.'”
#224
همی شد پس پشت او پیلسم
✦
دو دیده پر از خون و دل پر ز غم
“Pilsam walked behind him with tears of blood filling his eyes and a heart heavy with grief.”
#225
سیاوش بدو گفت پدرود باش
✦
زمین تار و تو جاودان پود باش
“Siyavash said to him: 'Farewell! Though the earth grow dark, may your foundation endure forever.'”
#226
درودی ز من سوی پیران رسان
✦
بگویش که گیتی دگر شد بسان
“'Convey a greeting from me to Piran, and tell him that the world has turned utterly upside down.'”
#227
به پیران نه زین‌گونه بودم امید
✦
همی پند او باد بد من چو بید
“'I expected not such a fate through Piran; his advice was but wind, and I now tremble like a willow tree.'”
#228
مرا گفته بود او که با صد هزار
✦
زره‌دار و برگستوان‌ور سوار
“'He had sworn to me that with a hundred thousand armored warriors and caparisoned horsemen,'”
#229
چو برگرددت روز یار توام
✦
بگاه چرا مرغزار توام
“'"If fortune turns away from thee, I am thy ally; in times of need, I am thy lush meadow."'”
#230
کنون پیش گرسیوز اندر دوان
✦
پیاده چنین خوار و تیره‌روان
“'Yet now, before Garsivaz, I am forced to run on foot, so humbled and heavy-hearted.'”
#231
نبینم همی یار با خود کسی
✦
که بخروشدی زار بر من بسی
“'I see no companion by my side who might weep bitterly over my wretched fate.'”
#232
چو از شهر و ز لشکر اندر گذشت
✦
کشانش ببردند بر سوی دشت
“When they had passed beyond the city and the host, they dragged him captive toward the open plain.”
#233
ز گرسیوز آن خنجر آبگون
✦
گروی زره بستد از بهر خون
“From Garsivaz, Gorui-ye Zereh took that tempered blade to shed the innocent prince's blood.”
#234
بیفگند پیل ژیان را به خاک
✦
نه شرم آمدش زان سپهبد نه باک
“He cast that fierce elephant to the earth, feeling neither shame before the warlord nor dread of consequences.”
#235
یکی تشت بنهاد زرین برش
✦
جدا کرد زان سرو سیمین سرش
“He placed a golden basin beside him and severed the head from that silver cypress-like body.”
#236
بجایی که فرموده بد تشت خون
✦
گروی زره برد و کردش نگون
“Where it had been commanded, Gorui-ye Zereh carried the bowl of blood and poured it out upon the soil.”
#237
یکی باد با تیره گردی سیاه
✦
برآمد بپوشید خورشید و ماه
“A tempestuous wind with pitch-black dust arose, eclipsing both the sun and the moon from sight.”
#238
همی یکدگر را ندیدند روی
✦
گرفتند نفرین همه بر گروی
“None could discern another's face in the darkness, and all who were present cast curses upon Gorui.”