🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود

❖
135 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - نبردها و فتح شهرهای روم
چون هنگام نبرد با قیصر روم نزدیک آمد، کسری نوشین‌روan بزم و رزم را در هم آمیخت؛ هر شب هزار گوهرآگین و پهلوان بر سفرهٔ شاهی می‌نشستند و شاهنشاه خزانه‌ها گشود تا سپاهیان را از درم و دینار سرشار سازد. آن‌گاه فرماندهان و ارکان دولت را بر پای داشت و ساختار لشکر را استوار نمود: سپهدار شیروی بهرام را که مردی پرتدبیر و گران‌سنگ بود پیشرو سپاه کرد، جناح چپ را به فرهاد سپرد، میمنه و مقدمهٔ بنه را به گشسب جهان‌جوی واگذاشت، قلبگاه رزمگاه را به مهران که دلی پولادین در کینه‌خواهی داشت سپرد و هرمزد خراد را بر طلایه گماشت.

شاهنشاه کارآگاهان و جاسوسان را به هر سو فرستاد تا هیچ رازی پنهان نماند. سپس سالارزادگان و بزرگان سپاه را گرد آورد و پندی داد که بنیاد دادگری نظامی بود: سوگند خورد به پروردگار کیوان و بهرام و خورشید که اگر سواری از راه داد خارج شود، رنجی به درویش یا توانگری رساند، کشتزاری را زیر سم اسب بکوبد یا میوه‌ای از درختی بی‌فرمان بچیند، گردنش به تیغ کشیده خواهد شد. شاه خود پیشاپیش طلایه و در قلب لشکر حرکت می‌کرد و بر همه‌چیز نظارت داشت. جارچی شاه، رشنواد، بر دوان در میان خیمه‌ها و خرگاه‌ها گشت و فرمان دادگرانهٔ کسری را به گوش همگان رساند تا بدانند تجاوز از حد، مرگی دردناک را به دنبال دارد.

کسری در جنگ نیز شیوه‌ای خردمندانه داشت؛ نخست فرستاده‌ای راستگو می‌فرستاد تا راه آشتی و داد را بگشاید و اگر دشمن سرکشی می‌کرد، همچون نهنگی ژیان در نبرد فرومی‌رفت و مال و ملک آنان را به تاراج می‌داد. فروغ دادگری او همچون خورشید بر تر و خشک می‌تابید و جنگ و بخشش برای او همپایه بود.

چون سپاه ایران به حصار استوار شوراب رسید—دژی که پیِ آن در آب و باره‌اش در سحاب بود—کسری از چهار سو منجنیق‌ها برپا کرد. با گردش خورشید، حصار جاثلیق خرد شد، خاک با دود و آتش درآمیخت و آواز زاریِ روم برآمد. کسری بزرگان دژ را به بند کشید و با بنه بر پیلان نهاد، اما بر زیردستنان ستم ننمود.

سپس روی به دژ «آرایش روم» نهاد که گنجینهٔ قیصر در آن نهان بود. تیربارانی همچون تگرگ بهاران به راه انداخت و گنج قیصر را میان سپاهیان بخشید. مردمان و کودکان نالان به پیشگاه شاه آمدند و امان خواستند؛ کسری گناهشان را بخشید و بر آنان خواسته بخشید.

در ادامه، سپاه قیصر به فرماندهی پهلوانی بزرگ به نام فرفوریوس پدیدار شد. نوشین‌روان به لبخندی سپاه را صف کشید و ایرانیان بسان پلنگانی بر غرم افتادند؛ درفش فرفوریوس دریده شد و رومیان سرگردان گریختند. کسری سپس به دژ قالینیوس رسید؛ شهری بزرگ با خندقی پرآب و باره‌ای بلندتر از پر عقاب. پس از نبردی سهمگین که تیر و قاروره‌های آتشین فرو می‌بارید، دژ با خاک یکسان شد. کسری برای جلوگیری از آسیب به زنان و کودکان، فرمان داد سپاه شبانه از شهر بیرون رود تا غارت و ستمی رخ ندهد. با سپیده‌دم، مردمان شهر به پوزش آمدند و شاه آنان را بخشید و از آنان گذشت.

سرانجام خبر به انطاکیه رسید. کسری سه روز پشت بارو ماند تا مگر بدون خونریزی تسلیم شوند، اما روز چهارم سپاه ایران چون کوهی خروشان فرود آمد و شهر را گشود. گنجوران و بزرگان روم تاج و گنج به شاه سپردند و اسیران جنگی به مداین فرستاده شدند. کسری چون در انطاکیه بگردید، با باغ‌ها، کاخ‌ها و چشمه‌های بوستان‌آسا روبرو شد و در شگفت افتاد؛ بدان سان که به موبدان گفت این انطاکیه نیست، بلکه بهشتی تازه و نوبهار زمین است.
#1
چنان بد که هر شب ز گردان هزار
✦
به بزم آمدندی بر شهریار
#2
چو نزدیک شد رزم را ساز کرد
✦
سپه را درم دادن آغاز کرد
#3
سپهدار شیروی بهرام بود
✦
که در جنگ با رای و آرام بود
#4
چپ لشکرش را به فرهاد داد
✦
بسی پندها بر برو کرد یاد
#5
چو استاد پیروز بر میمنه
✦
گشسب جهانجوی پیش بنه
#6
به قلب اندر اورند مهران به پای
✦
که در کینه گه داشتی دل به جای
#7
طلایه به هرمزد خراد داد
✦
بسی گفت با او ز بیداد و داد
#8
به هر سوی رفتند کارآگهان
✦
بدان تا نماند سخن در نهان
#9
ز لشکر جهاندیدگان را بخواند
✦
بسی پند و اندرز نیکو براند
#10
چنین گفت کین لشکر بی‌کران
✦
ز بی‌مایگان وز پرمایگان
#11
اگر یک تن از راه من بگذرند
✦
دم خویش بی‌رای من بشمرند
#12
بدرویش مردم رسانند رنج
✦
وگر بر بزرگان که دارند گنج
#13
وگر کشتمندی بکوبد به پای
✦
وگر پیش لشکر بجنبد ز جای
#14
ور آهنگ بر میوه‌داری کند
✦
وگر ناپسندیده کاری کند
#15
به یزدان که او داد دیهیم و زور
✦
خداوند کیوان و بهرام و هور
#16
که در پی میانش ببرم به تیغ
✦
وگر داستان را برآید به میغ
#17
به پیش سپه در طلایه منم
✦
جهانجوی و در قلب مایه منم
#18
نگهبان پیل و سپاه و بنه
✦
گهی بر میان گاه برمیمنه
#19
به خشکی روم گر بدریای آب
✦
نجویم برزم اندر آرام و خواب
#20
منادیگری نام او رشنواد
✦
گرفت آن سخنهای کسری به یاد
#21
بیامد دوان گرد لشکر بگشت
✦
به هر خیمه و خرگهی برگذشت
#22
خروشید کای بی‌کرانه سپاه
✦
چنینست فرمان بیدار شاه
#23
که گر جز به داد و به مهر و خرد
✦
کسی سوی خاک سیه بنگرد
#24
بران تیره خاکش بریزند خون
✦
چو آید ز فرمان یزدان برون
#25
به بانگ منادی نشد شاه رام
✦
به روز سپید و شب تیره‌فام
#26
همی گرد لشکر بگشتی به راه
✦
همی‌داشتی نیک و بد را نگاه
#27
ز کار جهان آگهی داشتی
✦
بد و نیک را خوار نگذاشتی
#28
ز لشکر کسی کو به مردی به راه
✦
ورا دخمه کردی بران جایگاه
#29
اگر بازماندی ازو سیم و زر
✦
کلاه و کمان و کمند و کمر
#30
بد و نیک با مرده بودی به خاک
✦
نبودی به از مردم اندر مغاک
#31
جهانی بدو مانده اندر شگفت
✦
که نوشین روان آن بزرگی گرفت
#32
به هر جایگاهی که جنگ آمدی
✦
ورارای و هوش و درنگ آمدی
#33
فرستاده‌ای خواستی راستگوی
✦
که رفتی بر دشمن چاره‌جوی
#34
اگر یافتندی سوی داد راه
✦
نکردی ستم خود خردمند شاه
#35
اگر جنگ جستی به جنگ آمدی
✦
به خشم دلاور نهنگ آمدی
#36
به تاراج دادی همه بوم و رست
✦
جهان را به داد و به شمشیر جست
#37
به کردار خورشید بد رای شاه
✦
که بر تر و خشکی بتابد به راه
#38
ندارد ز کس روشنایی دریغ
✦
چو بگذارد از چرخ گردنده میغ
#39
همش خاک و هم ریگ و هم رنگ و بوی
✦
همش در خوشاب و هم آب جوی
#40
فروغ و بلندی نبودش ز کس
✦
دلفروز و بخشنده او بود و بس
#41
شهنشاه را مایه این بود و فر
✦
جهان را همی‌داشت در زیر پر
#42
ورا جنگ و بخشش چو بازی بدی
✦
ازیران چنان بی‌نیازی بدی
#43
اگر شیر و پیل آمدندیش پیش
✦
نه برداشتی جنگ یک روز بیش
#44
سپاهی که با خود و خفتان جنگ
✦
به پیش سپاه آمدی بیدرنگ
#45
اگر کشته بودی و گر بسته زار
✦
بزندان پیروزگر شهریار
#46
چنین تا بیامد بران شارستان
✦
که شوراب بد نام آن کارستان
#47
برآورده‌ای دید سر بر هوا
✦
پر از مردم و ساز جنگ و نوا
#48
ز خارا پی افگنده در قعر آب
✦
کشیده سر باره اندر سحاب
#49
بگرد حصار اندر آمد سپاه
✦
ندیدند جایی به درگاه راه
#50
برو ساخت از چار سو منجنیق
✦
به پای آمد آن بارهٔ جاثلیق
#51
برآمد ز هر سوی دز رستخیز
✦
ندیدند جایی گذار و گریز
#52
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
✦
شد آن بارهٔ دز به کردار دشت
#53
خروش سواران و گرد سپاه
✦
ابا دود و آتش برآمد به ماه
#54
همه حصن بی‌تن سر و پای بود
✦
تن بی‌سرانشان دگر جای بود
#55
غو زینهاری و جوش زنان
✦
برآمد چو زخم تبیره‌زنان
#56
از ایشان هر آنکس که پرمایه بود
✦
به گنج و به مردی گرانپایه بود
#57
ببستند بر پیل و کردند بار
✦
خروش آمد و نالهٔ زینهار
#58
نبخشود بر کس به هنگام رزم
✦
نه بر گنج دینار برگاه بزم
#59
وزان جایگاه لشکر اندر کشید
✦
بره بر دزی دیگر آمد پدید
#60
که در بند او گنج قیصر بدی
✦
نگهدار آن دز توانگر بدی
#61
که آرایش روم بد نام اوی
✦
ز کسری برآمد به فرجام اوی
#62
بدان دز نگه کرد بیدار شاه
✦
هنوز اندرو نارسیده سپاه
#63
بفرمود تا تیرباران کنند
✦
هوا چون تگرگ بهاران کنند
#64
یکی تاجور خود به لشکر نماند
✦
بران بوم و بر خار و خاور بماند
#65
همه گنج قیصر به تاراج داد
✦
سپه را همه بدره و تاج داد
#66
برآورد زان شارستان رستخیز
✦
همه برگرفتند راه گریز
#67
خروش آمد از کودک و مرد و زن
✦
همه پیر و برنا شدند انجمن
#68
به پیش گرانمایه شاه آمدند
✦
غریوان و فریادخواه آمدند
#69
که دستور و فرمان و گنج آن تست
✦
بروم اندرون رزم و رنج آن تست
#70
به جان ویژه زنهار خواه توایم
✦
پرستار فر کلاه توایم
#71
بفرمود پس تا نکشتند نیز
✦
برایشان ببخشود بسیار چیز
#72
وزان جایگه لشکر اندر کشید
✦
از آرایش روم برتر کشید
#73
نوندی ز گفتار کارآگهان
✦
بیامد به نزدیک شاه جهان
#74
که قیصر سپاهی فرستاد پیش
✦
ازان نامداران و گردان خویش
#75
به پیش اندرون پهلوانی سترگ
✦
به جنگ اندرون هر یکی همچو گرگ
#76
به رومیش خوانند فرفوریوس
✦
سواری سرافراز با بوق و کوس
#77
چو این گفته شد پیش بیدار شاه
✦
پدید آمد از دور گرد سپاه
#78
بخندید زان شهریار جهان
✦
بدو گفت کین نیست از ما نهان
#79
کجا جنگ را پیش ازین ساختیم
✦
ز اندیشه هرگونه پرداختیم
#80
کی تاجور بر لب آورد کف
✦
بفرمود تا برکشیدند صف
#81
سپاهی بیامد به پیش سپاه
✦
بشد بسته بر گرد و بر باد راه
#82
شده، نامور لشکری انجمن
✦
یلان سرافراز شمشیرزن
#83
همه جنگ را تنگ بسته میان
✦
بزرگان و فرزانگان و کیان
#84
به خون آب داده همه تیغ را
✦
بدان تیغ برنده مر میغ را
#85
سپه را نبد بیشتر زان درنگ
✦
که نخچیر گیرد ز بالا پلنگ
#86
به هر سو ز رومی تلی کشته بود
✦
دگر خسته از جنگ برگشته بود
#87
بشد خسته از جنگ فرفوریوس
✦
دریده درفش و نگونسار کوس
#88
سواران ایران بسان پلنگ
✦
به هامون کجا غرمش آید بچنگ
#89
پس رومیان در همی‌تاختند
✦
در و دشت ازیشان بپرداختند
#90
چنان هم همی‌رفت با ساز جنگ
✦
همه نیزه و گُرز و خنجر به چنگ
#91
سپه را بهامونی اندر کشید
✦
برآوردهٔ دیگر آمد پدید
#92
دزی بود با لشکر و بوق و کوس
✦
کجا خواندندیش قالینیوس
#93
سر باره برتر ز پر عقاب
✦
یکی کنده‌ای گردش اندر پر آب
#94
یکی شارستان گردش اندر فراخ
✦
پر ایوان و پالیز و میدان و کاخ
#95
ز رومی سپاهی بزرگ اندروی
✦
همه نامداران پرخاشجوی
#96
دو فرسنگ پیش اندرون بود شاه
✦
سیه گشت گیتی ز گرد سپاه
#97
خروشی برآمد ز قالینیوس
✦
کزان نعره اندک شد آواز کوس
#98
بدان شارستان در نگه کرد شاه
✦
همی هر زمانی فزون شد سپاه
#99
ز دروازها جنگ برساختند
✦
همه تیر و قاروره انداختند
#100
چو خورشید تابنده برگشت زرد
✦
ز گردنده یک بهره شد لاژورد
#101
ازان بارهٔ دز نماند اندکی
✦
همه شارستان با زمی شد یکی
#102
خروشی برآمد ز درگاه شاه
✦
که ای نامداران ایران سپاه
#103
همه پاک زین شهر بیرون شوید
✦
به تاریکی اندر به هامون شوید
#104
اگر هیچ بانگ زن و مرد پیر
✦
وگر غارت و شورش و داروگیر
#105
به گوش من آید بتاریک شب
✦
که بگشاید از رنج یک مردلب
#106
هم اندر زمان آنک فریاد ازوست
✦
پر از کاه بینند آگنده پوست
#107
چو برزد ز خرچنگ تیغ آفتاب
✦
بفرسود رنج و بپالود خواب
#108
تبیره برآمد ز درگاه شاه
✦
گرانمایگان برگرفتند راه
#109
ازان دز و آن شارستان مرد و زن
✦
به درگاه کسری شدند انجمن
#110
که ایدر ز جنگی سواری نماند
✦
بدین شارستان نامداری نماند
#111
همه کشته و خسته شد بی‌گناه
✦
گه آمد که بخشایش آید ز شاه
#112
زن و کودک خرد و برنا و پیر
✦
نه خوب آید از داد یزدان اسیر
#113
چنان شد دز و باره و شارستان
✦
کزان پس ندیدند جز خارستان
#114
چو قیصر گنهکار شد ما که‌ایم
✦
بقالینیوس اندرون بر چه‌ایم
#115
بران رومیان بر ببخشود شاه
✦
گنهکار شد رسته و بیگناه
#116
بسی خواسته پیش ایشان بماند
✦
وزان جایگه نیز لشکر براند
#117
هران کس که بود از در کارزار
✦
ببستند بر پیل و کردند بار
#118
به انطاکیه در خبر شد ز شاه
✦
که با پیل و لشکر بیامد به راه
#119
سپاهی بران شهر شد بی‌کران
✦
دلیران رومی و کنداوران
#120
سه روز اندران شاه را شد درنگ
✦
بدان تا نباشد به بیداد جنگ
#121
چهارم سپاه اندر آمد چو کوه
✦
دلیران ایران گروها گروه
#122
برفتند یک سر سواران روم
✦
ز بهر زن و کودک و گنج و بوم
#123
به شهر اندر آمد سراسر سپاه
✦
پیی را نبد بر زمین نیز راه
#124
سه جنگ گران کرده شد در سه روز
✦
چهارم چو بفروخت گیتی‌فروز
#125
گشاده شد آن مرز آباد بوم
✦
سواری ندیدند جنگی بروم
#126
بزرگان که با تخت و افسر بدند
✦
هم آنکس که گنجور قیصر بدند
#127
به شاه جهاندار دادند گنج
✦
به چنگ آمدش گنج چون دید رنج
#128
اسیران و آن گنج قیصر به راه
✦
به سوی مداین فرستاد شاه
#129
وزیشان هران کس که جنگی بدند
✦
نهادند بر پشت پیلان ببند
#130
زمین دید رخشان‌تر از چرخ ماه
✦
بگردید بر گرد آن شهر شاه
#131
ز بس باغ و میدان و آب روان
✦
همی تازه شد پیر گشته جهان
#132
چنین گفت با موبدان شهریار
✦
که انطاکیه است این اگر نوبهار
#133
کسی کو ندیدست خرم بهشت
✦
ز مشک اندرو خاک وز زر خشت
#134
درختش ز یاقوت و آبش گلاب
✦
زمینش سپهر آسمان آفتاب
#135
نگه کرد باید بدین تازه بوم
✦
که آباد بادا همه مرز روم

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: