شب‌هنگام، چو اسفندیارِ دلاور از بزمِ شهریار گشتاسپ سرمست و دژم‌خوی به کاخ خویش بازآمد، مادرش کتایون، دختر قیصر، او را مهرورزانه در آغوش کشید. چو تیرگیِ شب سپری شد و شاهزاده از خواب برخواست، جام می طلبید و پرده از راز دل برداشت. او به مادر گفت که پدرش گشتاسپ پیمان‌شکنی کرده است؛ چرا که وعده داده بود اگر کینِ لهراسپ‌شاه را از ارجاسپ ستاند، خواهرانش را از بند رها سازد و جهان را از پلیدی پاک گرداند، تاج و تختِ کیانی را به او واگذارد. اسفندیار سوگند یاد کرد که چو خورشید برآید، سخنِ گشتاسپ را به یادش آورد و اگر او سرپیچی کند، به زورِ بازو و بی‌رخصتِ پدر، تاجِ شهریاری بر سر نهد.
کتایون، غمگین و لرزان از اندیشهٔ فرزند، او را پند داد که از زیاده‌خواهی پرهیز کند؛ چرا که هم‌اکنون نیز فرماندهیِ سپاه و گنج و شکوهِ جهان در دستان اوست و حرمتِ پدر بر پسر واجب است. اما اسفندیار سخن مادر را خوار شمرد و با تندی اندرزش را پس زد. سپس شاهزاده به همراهی و میگساریِ دو روزه نشست. در روز سوم، گشتاسپ‌شاه که از آرزوی سرکشِ پسر برای دستیابی به تاج و تخت آگاه شد، بیمی سخت در دلش راه یافت. او جاماسپِ ستاره‌شناس و موبدانِ دانای روزگار را فراخواند و از آنان خواست تا زیج‌های کهن را بگشایند و سرنوشتِ اسفندیار را بازجویند؛ که آیا او به درازای عمر و تختِ شاهی خواهد رسید یا نبردگاه سرنوشت دیگری برایش رقم زده است؟
جاماسپ، دانای ایران، چو در اختران و جداول کهن بنگریست، چهره‌اش از اندوه درهم کشیده شد و اشک از دیدگانش فرو ریخت. او با ناله‌ای دردناک نالید که ای کاش پیش از این روز تیره‌گون جان باخته بود؛ چرا که اختران گواهی می‌دادند که اسفندیار—آن گوِ رویین‌تن که جهان را از اژدها و بداندیشان پاک کرده بود—چندان بر تخت نخواهد نشست و سرنوشتی بس تلخ و شوم در انتظار اوست.