بخش ۱۸ - جستن هفت‌سالهٔ گیو در توران، یافتن کیخسرو کنار چشمه و نبرد با سپاه پیران

#1

بسا رنج‌ها کز جهان دیده‌اند

✦

ز بهر بزرگی پسندیده‌اند

#2

سرانجام بستر جز از خاک نیست

✦

از او بهره زهر است و تریاک نیست

#3

چو دانی که ایدر نمانی دراز

✦

به تارک چرا بر نهی تاج آز

#4

همان آز را زیر خاک آوری

✦

سرش را سر اندر مغاک آوری

#5

ترا زین جهان شادمانی بس است

✦

کجا رنج تو بهر دیگر کس است

#6

تو رنجی و آسان دگر کس خورد

✦

سوی گور و تابوت تو ننگرد

#7

بر او نیز شادی سرآید همی

✦

سرش زیر گرد اندر آید همی

#8

ز روز گذر کردن اندیشه کن

✦

پرستیدن دادگر پیشه کن

#9

بترس از خدا و میازار کس

✦

ره رستگاری همین است و بس

#10

کنون ای خردمند بیدار دل

✦

مشو در گمان‌، پای درکش ز گل

#11

ترا کردگار است پروردگار

✦

توی بنده و کردهٔ کردگار

#12

چو گردن به اندیشه زیر آوری

✦

ز هستی مکن پرسش و داوری

#13

نشاید خور و خواب با آن نشست

✦

که خستو نباشد به یزدان که هست

#14

دلش کور باشد سرش بی‌خرد

✦

خردمندش از مردمان نشمرد

#15

ز هستی نشان است بر آب و خاک

✦

ز دانش منش را مکن در مغاک

#16

توانا و دانا و دارنده اوست

✦

خرد را و جان را نگارنده اوست

#17

جهان آفرید و مکان و زمان

✦

پی پشهٔ خرد و پیل گران

#18

چو سالار ترکان به دل گفت من

✦

به بیشی برآرم سر از انجمن

#19

چنان شاهزاده جوان را بکشت

✦

ندانست جز گنج و شمشیر پشت

#20

هم از پشت او روشن کردگار

✦

درختی برآورد یازان به بار

#21

که با او بگفت آن که جز تو کس است

✦

که اندر جهان کردگار او بس است

#22

خداوند خورشید و کیوان و ماه

✦

کز اوی است پیروزی و دستگاه

#23

خداوند هستی و هم راستی

✦

نخواهد ز تو کژی و کاستی

#24

جز از رای و فرمان او راه نیست

✦

خور و ماه از این دانش آگاه نیست

#25

پسر را بفرمود گودرز پیر

✦

به توران شدن کار را ناگزیر

#26

به فرمان او گیو بسته میان

✦

بیامد به کردار شیر ژیان

#27

همی تاخت تا مرز توران رسید

✦

هر آن کس که در راه تنها بدید

#28

زبان را به ترکی بیاراستی

✦

ز کیخسرو از وی نشان خواستی

#29

چو گفتی ندارم ز شاه آگهی

✦

تنش را ز جان زود کردی تهی

#30

به خم کمندش بیاویختی

✦

سبک از برش خاک بر‌بیختی

#31

بدان تا نداند کسی راز او

✦

همان نشنود نام و آواز او

#32

یکی را همی برد با خویشتن

✦

ورا رهنمون بود زآن انجمن

#33

همی رفت بیدار با او به راه

✦

بر او راز نگشاد تا چندگاه

#34

بدو گفت روزی که اندر جهان

✦

سخن پرسم از تو یکی در نهان

#35

گر ایدون که یابم ز تو راستی

✦

بشویی به دانش دل از کاستی

#36

ببخشم ترا هرچه خواهی ز من

✦

ندارم دریغ از تو پرمایه تن

#37

چنین داد پاسخ که دانش بس است

✦

ولیکن پراگنده با هر کس است

#38

اگر زآن که پرسیم هست آگهی

✦

ز پاسخ زبان را نیابی تهی

#39

بدو گفت کیخسرو اکنون کجاست

✦

بباید به من برگشادنت راست

#40

چنین داد پاسخ که نشنیده‌ام

✦

چنین نام هرگز نپرسیده‌ام

#41

چو پاسخ چنین یافت از رهنمون

✦

بزد تیغ و انداختش سرنگون

#42

به توران همی رفت چون بیهشان

✦

مگر یابد از شاه جایی نشان

#43

چنین تا برآمد بر این هفت سال

✦

میان سوده از تیغ و بند دوال

#44

خورش گور و پوشش هم از چرم گور

✦

گیا خوردن باره و آب شور

#45

همی گشت گرد بیابان و کوه

✦

به رنج و به سختی و دور از گروه

#46

چنان بد که روزی پر‌اندیشه بود

✦

به پیشش یکی بارور بیشه بود

#47

بدان مرغزار اندر آمد دژم

✦

جهان خرم و مرد را دل به غم

#48

زمین سبز و چشمه پر از آب دید

✦

همی جای آرامش و خواب دید

#49

فرود آمد و اسپ را برگذاشت

✦

بخفت و همی بر دل اندیشه داشت

#50

همی گفت مانا که دیو پلید

✦

بر پهلوان بد که آن خواب دید

#51

ز کیخسرو ایدر نبینم نشان

✦

چه دارم همی خویشتن را کشان

#52

کنون گر به رزم‌اند یاران من

✦

به بزم اندرون غمگساران من

#53

یکی نامجوی و یکی شاد‌روز

✦

مرا بخت بر گنبد افشاند گوز

#54

همی برفشانم به خیره روان

✦

خمیده‌ست پشتم چو خم کمان

#55

همانا که خسرو ز مادر نزاد

✦

وگر زاد‌، دادش زمانه به باد

#56

ز جستن مرا رنج و سختی‌ست بهر

✦

انوشه کسی کاو بمیرد به زهر

#57

سرش پر ز غم گرد آن مرغزار

✦

همی گشت شه را کنان خواستار

#58

یکی چشمه‌ای دید تابان ز دور

✦

یکی سرو بالا دل آرام پور

#59

یکی جام پر می گرفته به چنگ

✦

به سر بر زده دستهٔ بوی و رنگ

#60

ز بالای او فرهٔ ایزدی

✦

پدید آمد و رایت بخردی

#61

تو گفتی منوچهر بر تخت عاج

✦

نشسته‌ست بر سر ز پیروزه تاج

#62

همی بوی مهر آمد از روی او

✦

همی زیب تاج آمد از موی او

#63

به دل گفت گیو این به جز شاه نیست

✦

چنین چهره جز در خور گاه نیست

#64

پیاده بدو تیز بنهاد روی

✦

چو تنگ اندر آمد گو شاه‌جوی

#65

گره سست شد بر در رنج او

✦

پدید آمد آن نامور گنج او

#66

چو کیخسرو از چشمه او را بدید

✦

بخندید و شادان دلش بردمید

#67

به دل گفت کاین گرد جز گیو نیست

✦

بدین مرز خود زین نشان نیو نیست

#68

مرا کرد خواهد همی خواستار

✦

به ایران برد تا کند شهریار

#69

چو آمد برش گیو بردش نماز

✦

بدو گفت کای نامور سرفراز

#70

بر آنم که پور سیاوش توی

✦

ز تخم کیانی و کیخسروی

#71

چنین داد پاسخ ورا شهریار

✦

که تو گیو گودرزی ای نامدار

#72

بدو گفت گیو ای سر راستان

✦

ز گودرز با تو که زد داستان

#73

ز کشواد و گیو‌ت که داد آگهی‌؟

✦

که با خرمی بادی و فرهی

#74

بدو گفت کیخسرو ای شیر مرد

✦

مرا مادر این از پدر یاد کرد

#75

که از فر یزدان گشادی سخن

✦

بدان‌گه که اندرز‌ش آمد به بن

#76

همی گفت با نامور مادرم

✦

کز ایدر چه آید ز بد بر سرم

#77

سرانجام کیخسرو آید پدید

✦

بجا آورد بندها را کلید

#78

بدانگه که گردد جهاندار نیو

✦

ز ایران بیاید سرافراز گیو

#79

مر او را سوی تخت ایران برد

✦

بر‌ِ نامداران و شیران برد

#80

جهان را به مردی به پای آورد

✦

همان کین ما را به جای آورد

#81

بدو گفت گیو ای سر سرکشان

✦

ز فر بزرگی چه داری نشان

#82

نشان سیاوش پدیدار بود

✦

چو بر گلستان نقطهٔ قار بود

#83

تو بگشای و بنمای بازو به من

✦

نشان تو پیداست بر انجمن

#84

برهنه تن خویش بنمود شاه

✦

نگه کرد گیو آن نشان سیاه

#85

که میراث بود از گه کیقباد

✦

درستی بدان بد کیان را نژاد

#86

چو گیو آن نشان دید بردش نماز

✦

همی ریخت آب و همی گفت راز

#87

گرفتش به بر شهریار زمین

✦

ز شادی بر او بر گرفت آفرین

#88

از ایران بپرسید و ز تخت و گاه

✦

ز گودرز وز رستم نیک‌خواه

#89

بدو گفت گیو ای جهاندار کی

✦

سرافراز و بیدار و فرخنده پی

#90

جهاندار دارندهٔ خوب و زشت

✦

مرا گر نمودی سراسر بهشت

#91

همان هفت کشور به شاهنشهی

✦

نهاده بزرگی و تاج مهی

#92

نبودی دل من بدین خرمی

✦

که روی تو دیدم به توران زمی

#93

که داند به گیتی که من زنده‌ام

✦

به خاکم و گر به‌آتش افگنده‌ام

#94

سپاس از جهاندار کاین رنج سخت

✦

به شادی و خوبی سرآورد بخت

#95

برفتند زآن بیشه هر دو به راه

✦

بپرسید خسرو ز کاووس شاه

#96

وزآن هفت ساله غم و درد او

✦

ز گستردن و خواب وز خورد او

#97

همی گفت با شاه یکسر سخن

✦

که دادار گیتی چه افگند بن

#98

همان خواب گودرز و رنج دراز

✦

خور و پوشش و درد و آرام و ناز

#99

ز کاووس کش سال بفگند فر

✦

ز درد پسر گشت بی پای و پر

#100

ز ایران پراکنده شد رنگ و بوی

✦

سراسر به ویرانی آورد روی

#101

دل خسرو از درد و رنجش بسوخت

✦

به کردار آتش رخش برفروخت

#102

بدو گفت کاکنون ز رنج دراز

✦

ترا بردهد بخت آرام و ناز

#103

مرا چون پدر باش و با کس مگوی

✦

ببین تا زمانه چه آرد به روی

#104

سپهبد نشست از بر اسپ گیو

✦

پیاده همی رفت بر پیش نیو

#105

یکی تیغ هندی گرفته به چنگ

✦

هر آن کس که پیش آمدی بی‌درنگ

#106

زدی گیو بیدار دل گردنش

✦

به زیر گل و خاک کردی تنش

#107

برفتند سوی سیاووش گرد

✦

چو آمد دو تن را دل و هوش گرد

#108

فرنگیس را نیز کردند یار

✦

نهانی بر آن بر نهادند کار

#109

که هر سه به راه اندر آرند روی

✦

نهان از دلیران پرخاشجوی

#110

فرنگیس گفت ار درنگ آوریم

✦

جهان بر دل خویش تنگ آوریم

#111

از این آگهی یابد افراسیاب

✦

نسازد به خورد و نیازد به خواب

#112

بیاید به کردار دیو سپید

✦

دل از جان شیرین شود ناامید

#113

یکی را ز ما زنده اندر جهان

✦

نبیند کسی آشکار و نهان

#114

جهان پر ز بدخواه و پر‌دشمن است

✦

همه مرز ما جای آهرمن است

#115

تو ای بافرین شاه فرزند من

✦

نگر تا نیوشی یکی پند من

#116

که گر آگهی یابد آن مرد شوم

✦

برانگیزد آتش ز آباد بوم

#117

یکی مرغزار‌ست ز ایدر نه دور

✦

به یک‌سو ز راه سواران تور

#118

همان جویبار است و آب روان

✦

که از دیدنش تازه گردد روان

#119

تو بر گیر زین و لگام سیاه

✦

برو سوی آن مرغزاران پگاه

#120

چو خورشید بر تیغ گنبد شود

✦

گه خواب و خورد سپهبد شود

#121

گله هرچه هست اندر آن مرغزار

✦

به آبشخور آید سوی جویبار

#122

به بهزاد بنمای زین و لگام

✦

چو او رام گردد تو بگذار گام

#123

چو آیی برش نیک بنمای چهر

✦

بیارای و ببسای رویش به مهر

#124

سیاوش چو گشت از جهان ناامید

✦

بر او تیره شد روی روز سپید

#125

چنین گفت شبرنگ بهزاد را

✦

که فرمان مبر ز این سپس باد را

#126

همی باش بر کوه و در مرغزار

✦

چو کیخسرو آید ترا خواستار

#127

ورا بارگی باش و گیتی بکوب

✦

ز دشمن زمین را به نعلت بروب

#128

نشست از بر اسپ سالار نیو

✦

پیاده همی رفت بر پیش گیو

#129

بدان تند بالا نهادند روی

✦

چنان چون بود مردم چاره‌جوی

#130

فسیله چو آمد به تنگی فراز

✦

بخوردند سیراب و گشتند باز

#131

نگه کرد بهزاد و کی را بدید

✦

یکی باد سرد از جگر برکشید

#132

بدید آن نشست سیاوش پلنگ

✦

رکیب دراز و جناغ خدنگ

#133

همی داشت در آبخور پای خویش

✦

از آنجا که بُد‌، دست ننهاد پیش

#134

چو کیخسرو او را به آرام یافت

✦

بپویید و با زین سوی او شتافت

#135

بمالید بر چشم او دست و روی

✦

بر و یال ببسود و بشخود موی

#136

لگامش بدو داد و زین بر نهاد

✦

بسی از پدر کرد با درد یاد

#137

چو بنشست بر باره بفشارد ران

✦

برآمد ز جا آن هیون گران

#138

به کردار باد هوا بردمید

✦

بپرید وز گیو شد ناپدید

#139

غمی شد دل گیو و خیره بماند

✦

بدان خیرگی نام یزدان بخواند

#140

همی گفت که‌آهرمن چاره‌جوی

✦

یکی بارگی گشت و بنمود روی

#141

کنون جان خسرو شد و رنج من

✦

همین رنج بد در جهان گنج من

#142

چو یک نیمه ببرید زآن کوه شاه

✦

گران کرد باز آن عنان سیاه

#143

همی بود تا پیش او رفت گیو

✦

چنین گفت بیدار دل شاه نیو

#144

که شاید که اندیشهٔ پهلوان

✦

کنم آشکارا به روشن روان

#145

بدو گفت گیو ای شه سرفراز

✦

سزد که‌آشکارا بود بر تو راز

#146

تو از ایزدی فر و برز کیان

✦

به موی اندر آیی ببینی میان

#147

بدو گفت زین اسپ فرخ نژاد

✦

یکی بر دل اندیشه آمدت یاد

#148

چنین بود اندیشهٔ پهلوان

✦

که اهریمن آمد برِ این جوان

#149

کنون رفت و رنج مرا باد کرد

✦

دل شاد من سخت ناشاد کرد

#150

ز اسپ اندر آمد جهان‌دیده گیو

✦

همی آفرین خواند بر شاه نیو

#151

که روز و شبان بر تو فرخنده باد

✦

سر بدسگالان تو کنده باد

#152

که با برز و اورندی و رای و فر

✦

ترا داد داور هنر با گهر

#153

ز بالا به ایوان نهادند روی

✦

پر‌اندیشه مغز و روان راه‌جوی

#154

چو نزد فرنگیس رفتند باز

✦

سخن رفت چندی ز راه دراز

#155

بدان تا نهانی بود کارشان

✦

نباشد کسی آگه از رازشان

#156

فرنگیس چون روی بهزاد دید

✦

شد از آب دیده رخش ناپدید

#157

دو رخ را به یال و برش بر نهاد

✦

ز درد سیاوش بسی کرد یاد

#158

چو آب دو دیده پراگنده کرد

✦

سبک‌سر سوی گنج آگنده کرد

#159

به ایوان یکی گنج بودش نهان

✦

نبد زآن کسی آگه اندر جهان

#160

یکی گنج آگنده دینار بود

✦

زره بود و یاقوت بسیار بود

#161

همان گنج گوپال و برگستوان

✦

همان خنجر و تیغ و گرز گران

#162

در گنج بگشاد پیش پسر

✦

پر از خون رخ از درد خسته جگر

#163

چنین گفت با گیو کای برده رنج

✦

ببین تا ز گوهر چه خواهی ز گنج

#164

ز دینار وز گوهر شاهوار

✦

ز یاقوت وز تاج گوهر‌نگار

#165

ببوسید پیشش زمین پهلوان

✦

بدو گفت کای مهتر بانوان

#166

همه پاسبانیم و گنج آن تست

✦

فدی کردن جان و رنج آن تست

#167

زمین از تو گردد بهار بهشت

✦

سپهر از تو زاید همی خوب و زشت

#168

جهان پیش فرزند تو بنده باد

✦

سر بدسگالانش افگنده باد

#169

چو افتاد بر خواسته چشم گیو

✦

گزین کرد درع سیاووش نیو

#170

ز گوهر که پرمایه‌تر یافتند

✦

ببردند چندان که برتافتند

#171

همان ترگ و پرمایه برگستوان

✦

سلیحی که بود از در پهلوان

#172

سر گنج را شاه کرد استوار

✦

به راه بیابان برآراست کار

#173

چو این کرده شد برنهادند زین

✦

بر آن بادپایان با‌آفرین

#174

فرنگیس ترگی به سر بر نهاد

✦

برفتند هر سه به کردار باد

#175

سران سوی ایران نهادند گرم

✦

نهانی چنان چون بود نرم نرم

#176

بشد شهر یکسر پر از گفت و گوی

✦

که خسرو به ایران نهاده‌ست روی

#177

نماند این سخن یک زمان در نهفت

✦

کس آمد به نزدیک پیران بگفت

#178

که آمد ز ایران سرافراز گیو

✦

به نزدیک بیدار دل شاه نیو

#179

سوی شهر ایران نهادند روی

✦

فرنگیس و شاه و گو جنگ‌جوی

#180

چو بشنید پیران غمی گشت سخت

✦

بلرزید بر سان برگ درخت

#181

ز گردان گزین کرد کلباد را

✦

چو نستیهن و گرد پولاد را

#182

بفرمود تا ترک سیصد سوار

✦

برفتند تازان بر آن کارزار

#183

سر گیو بر نیزه سازید گفت

✦

فرنگیس را خاک باید نهفت

#184

ببندید کیخسرو شوم را

✦

بد اختر پی او بر و بوم را

#185

سپاهی بر این گونه گرد و جوان

✦

برفتند بیدار دو پهلوان

#186

فرنگیس با رنج دیده پسر

✦

به خواب اندر آورده بودند سر

#187

ز پیمودن راه و رنج شبان

✦

جهانجوی را گیو بد پاسبان

#188

دو تن خفته و گیو با رنج و خشم

✦

به راه سواران نهاده دو چشم

#189

به برگستوان اندرون اسپ گیو

✦

چنان چون بود ساز مردان نیو

#190

زره در بر و بر سرش بود ترگ

✦

دل ارغنده و تن نهاده به مرگ

#191

چو از دور گرد سپه را بدید

✦

بزد دست و تیغ از میان برکشید

#192

خروشی برآورد بر سان ابر

✦

که تاریک شد مغز و چشم هژبر

#193

میان سواران بیامد چو گرد

✦

ز پرخاش او خاک شد لاژورد

#194

زمانی به خنجر زمانی به گرز

✦

همی ریخت آهن ز بالای برز

#195

از آن زخم گوپال گیو دلیر

✦

سران را همی شد سر از جنگ سیر

#196

دل گیو خندان شد از زور خشم

✦

که چون چشمه بودیش دریا به چشم

#197

از آن پس گرفتندش اندر میان

✦

چنان لشکری همچو شیر ژیان

#198

ز نیزه نیستان شد آوردگاه

✦

بپوشید دیدار خورشید و ماه

#199

غمی شد دل شیر در نیستان

✦

ز خون نیستان کرد چون میستان

#200

از ایشان بیفگند بسیار گیو

✦

ستوه آمدند آن سواران ز نیو

#201

به نستیهن گرد کلباد گفت

✦

که این کوه خارا‌ست نه یال و سفت

#202

همه خسته و بسته گشتند باز

✦

به نزدیک پیران گردن فراز

#203

همه غار و هامون پر از کشته بود

✦

ز خون خاک چون ارغوان گشته بود

#204

چو نزدیک کیخسرو آمد دلیر

✦

پر از خون بر و چنگ بر سان شیر

#205

بدو گفت کای شاه‌، دل شاد دار

✦

خرد را ز اندیشه آزاد دار

#206

یکی لشکر آمد بر ما به جنگ

✦

چو کلباد و نستیهن تیز چنگ

#207

چنان بازگشتند آن کس که زیست

✦

که بر یال و برشان بباید گریست

#208

گذشته ز رستم به ایران سوار

✦

ندانم که با من کند کارزار

#209

از او شاد شد خسرو پاک‌دین

✦

ستودش فراوان و کرد آفرین

#210

بخوردند چیزی کجا یافتند

✦

سوی راه بی‌راه بشتافتند

#211

چو ترکان به نزدیک پیران شدند

✦

چنان خسته و زار و گریان شدند

#212

برآشفت پیران به کلباد گفت

✦

که چونین شگفتی نشاید نهفت

#213

چه کردید با گیو و خسرو کجاست

✦

سخن بر چه سان است برگوی راست

#214

بدو گفت کلباد کای پهلوان

✦

به پیش تو گر برگشایم زبان

#215

که گیو دلاور به گردان چه کرد

✦

دلت سیر گردد به دشت نبرد

#216

فراوان به لشکر مرا دیده‌ای

✦

نبرد مرا هم پسندیده‌ای

#217

همانا که گوپال بیش از هزار

✦

گرفتی ز دست من آن نامدار

#218

سرش ویژه گفتی که سندان شده‌ست

✦

بر و ساعدش پیل دندان شده‌ست

#219

من آورد رستم بسی دیده‌ام

✦

ز جنگ‌آوران نیز بشنیده‌ام

#220

به زخمش ندیدم چنین پایدار

✦

نه در کوشش و پیچش کارزار

#221

همی هر زمان تیز و جوشان بدی

✦

به نوی چو پیلی خروشان بدی

#222

برآشفت پیران بدو گفت بس

✦

که ننگ است از این یاد کردن به کس

#223

نه از یک سوار است چندین سخن

✦

تو آهنگ آورد مردان مکن

#224

تو رفتی و نستیهن نامور

✦

سپاهی به کردار شیران نر

#225

کنون گیو را ساختی پیل مست

✦

میان یلان گشت نام تو پست

#226

چو ز این یابد افراسیاب آگهی

✦

بیندازد آن تاج شاهنشهی

#227

که دو پهلوان دلیر و سوار

✦

چنین لشکری از در کارزار

#228

ز پیش سواری نمودید پشت

✦

بسی از دلیران ترکان بکشت

#229

گواژه بسی باشدت با فسوس

✦

نه مرد نبردی و گوپال و کوس

داستان سیاوش

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما