#1
چو یک پاس بگذشت از تیره شب
✦
چنان چون کسی راز گوید به تب
“When one watch had passed of the dark night, like one who speaks secrets in a fever,”
#2
خروشی برآمد ز افراسیاب
✦
بلرزید بر جای آرام و خواب
“A howl erupted from Afrasiab, trembling in the very place of his rest and sleep.”
#3
پرستندگان تیز برخاستند
✦
خروشیدن و غلغل آراستند
“The attendants swiftly arose, raising a tumult and loud cries of panic.”
#4
چو آمد به گرسیوز آن آگهی
✦
که شد تیره دیهیم شاهنشهی
“When news reached Garsivaz that the sovereign diadem of the king was darkened,”
#5
به تیزی بیامد به نزدیک شاه
✦
ورا دید بر خاک خفته به راه
“He came in haste to the king's presence and saw him fallen upon the bare earth.”
#6
به بر در گرفتش بپرسید زوی
✦
که این داستان با برادر بگوی
“He embraced him and asked, 'Tell this story to your brother!'”
#7
چنین داد پاسخ که پرسش مکن
✦
مگو این زمان ایچ با من سخن
“Thus answered Afrasiab: 'Ask me nothing; speak no words to me at this moment.'”
#8
بمان تا خرد بازیابم یکی
✦
به بر گیر و سختم بدار اندکی
“'Wait until I regain my wisdom; hold me close and support me firmly for a while.'”
#9
زمانی برآمد چو آمد به هوش
✦
جهان دیده با ناله و با خروش
“After a time, when his senses returned, the experienced monarch wept and wailed.”
#10
نهادند شمع و برآمد به تخت
✦
همی بود لرزان بسان درخت
“They set up candles and he ascended the throne, trembling continually like a tree.”
#11
بپرسید گرسیوز نامجوی
✦
که بگشای لب زین شگفتی بگوی
“The renowned Garsivaz asked him, 'Open your lips and speak of this marvel!'”
#12
چنین گفت پرمایه افراسیاب
✦
که هرگز کسی این نبیند به خواب
“Noble Afrasiab replied, 'No one has ever beheld such a dream,'”
#13
کجا چون شب تیره من دیده‌ام
✦
ز پیر و جوان نیز نشنیده‌ام
“'For what I saw in this dark night, I have never heard from old or young.'”
#14
بیابان پر از مار دیدم به خواب
✦
جهان پر ز گرد آسمان پر عقاب
“'I saw a desert teeming with serpents, the world full of dust, and the sky filled with eagles.'”
#15
زمین خشک شخی که گفتی سپهر
✦
بدو تا جهان بود ننمود چهر
“'A dry, hard earth, as if the heavens had never shown a kindly face upon it since the world began.'”
#16
سراپردهٔ من زده بر کران
✦
به گردش سپاهی ز کندآوران
“'My pavilion was pitched on its edge, surrounded by an army of brave champions.'”
#17
یکی باد برخاستی پر ز گرد
✦
درفش مرا سر نگونسار کرد
“'A wind arose full of dust and knocked my royal banner upside down.'”
#18
برفتی ز هر سو یکی جوی خون
✦
سراپرده و خیمه گشتی نگون
“'Streams of blood ran from every side; pavilions and tents were overturned.'”
#19
وزان لشکر من فزون از هزار
✦
بریده سران و تن افگنده خوار
“'And of my army, more than a thousand lay with severed heads and bodies cast down in contempt.'”
#20
سپاهی ز ایران چو باد دمان
✦
چه نیزه به دست و چه تیر و کمان
“'An army from Iran charged like a roaring gale, bearing spears, bows, and arrows.'”
#21
همه نیزهاشان سر آورده بار
✦
وزان هر سواری سری در کنار
“'All their spears were laden at the tip, and each horseman carried a severed head at his side.'”
#22
بر تخت من تاختندی سوار
✦
سیه پوش و نیزه‌وران صد هزار
“'A hundred thousand spearmen clad in black charged straight toward my throne.'”
#23
برانگیختندی ز جای نشست
✦
مرا تاختندی همی بسته دست
“'They dragged me from my seat and carried me away with bound hands.'”
#24
نگه کردمی نیک هر سو بسی
✦
ز پیوسته پیشم نبودی کسی
“'I looked closely on every side, yet none of my kinsmen stood before me.'”
#25
مرا پیش کاووس بردی دوان
✦
یکی بادسر نامور پهلوان
“'A reckless, renowned champion dragged me running before Kavus.'”
#26
یکی تخت بودی چو تابنده ماه
✦
نشسته برو پور کاووس شاه
“'There was a throne shining like the radiant moon, and upon it sat the son of King Kavus.'”
#27
دو هفته نبودی ورا سال بیش
✦
چو دیدی مرا بسته در پیش خویش
“'He was no more than fourteen years of age; when he saw me bound before him,'”
#28
دمیدی به کردار غرنده میغ
✦
میانم بدو نیم کردی به تیغ
“'He roared like a thunderous cloud and sliced me in two with his sword!'”
#29
خروشیدمی من فراوان ز درد
✦
مرا ناله و درد بیدار کرد
“'I screamed aloud in agony, and that pain and cry awakened me.'”
#30
بدو گفت گرسیوز این خواب شاه
✦
نباشد جز از کامهٔ نیک خواه
“Garsivaz said to him, 'This dream of the king shall bring nothing but good desire.'”
#31
همه کام دل باشد و تاج و تخت
✦
نگون گشته بر بدسگال تو بخت
“'All heart's desire, crown, and throne shall be yours, while fortune turns dark for your enemies.'”
#32
گزارندهٔ خواب باید کسی
✦
که از دانش اندازه دارد بسی
“'We need an interpreter of dreams who possesses great knowledge.'”
#33
بخوانیم بیدار دل موبدان
✦
از اخترشناسان و از بخردان
“'Let us summon wise mobads, astrologers, and sagacious men.'”
#34
هر آنکس کزین دانش آگه بود
✦
پراگنده گر بر در شه بود
“'Whoever is learned in this science, even if scattered far from the king's door.'”
#35
شدند انجمن بر در شهریار
✦
بدان تا چرا کردشان خواستار
“They gathered at the monarch's door to learn why he had summoned them.”
#36
بخواند و سزاوار بنشاند پیش
✦
سخن راند با هر یک از کم و بیش
“He called them in and seated them according to rank, speaking of matters great and small.”
#37
چنین گفت با نامور موبدان
✦
که‌ای پاک‌دل نیک‌پی بخردان
“He said to the renowned mobads, 'O pure-hearted, auspicious sages!'”
#38
گر این خواب و گفتار من در جهان
✦
ز کس بشنوم آشکار و نهان
“'If I hear this dream and story of mine spoken by anyone in the world, openly or in secret,'”
#39
یکی را نمانم سر و تن به هم
✦
اگر زین سخن بر لب آرند دم
“'I will not leave a single head upon a body if they breathe a word of this!'”
#40
ببخشیدشان بیکران زر و سیم
✦
بدان تا نباشد کسی زو ببیم
“He bestowed boundless gold and silver upon them so that none would fear him.”
#41
ازان پس بگفت آنچ در خواب دید
✦
چو موبد ز شاه آن سخنها شنید
“Thereafter he related what he had seen in his dream; when the mobad heard those words,”
#42
بترسید و ز شاه زنهار خواست
✦
که این خواب را کی توان گفت راست
“He trembled with fear and sought royal sanctuary, asking how one could speak the truth of such a vision.”
#43
مگر شاه با بنده پیمان کند
✦
زبان را به پاسخ گروگان کند
“'Unless the king makes a covenant with his servant, engaging his tongue to guarantee safety,'”
#44
کزین در سخن هرچ داریم یاد
✦
گشاییم بر شاه و یابیم داد
“'So that whatever we recall of this lore, we may open to the king and find justice.'”
#45
به زنهار دادن زبان داد شاه
✦
کزان بد ازیشان نبیند گناه
“The king gave his solemn pledge of sanctuary, promising they would suffer no harm for it.”
#46
زبان آوری بود بسیار مغز
✦
کجا برگشادی سخنهای نغز
“There was an eloquent sage, deeply wise, who unloosed words of exquisite grace.”
#47
چنین گفت کز خواب شاه جهان
✦
به بیداری آمد سپاهی گران
“He spoke thus: "From the dream of the King of the World, a mighty army has come forth into reality.”
#48
یکی شاهزاده به پیش اندرون
✦
جهان دیده با وی بسی رهنمون
“At its head marches a prince, accompanied by many experienced guides.”
#49
بران طالع او را گسی کرد شاه
✦
که این بوم گردد بما بر تباه
“Under such an omen did the King dispatch him, that this land should fall into ruin by our hands.”
#50
اگر با سیاوش کند شاه جنگ
✦
چو دیبه شود روی گیتی به رنگ
“If the King wages war against Siyavash, the face of the earth will turn red like dyed silk.”
#51
ز ترکان نماند کسی پارسا
✦
غمی گردد از جنگ او پادشا
“Not a single righteous soul shall remain among the Turanians, and the King himself shall be filled with grief from this battle.”
#52
وگر او شود کشته بر دست شاه
✦
به توران نماند سر و تاج و گاه
“And if he be slain by the King's own hand, neither crown, throne, nor sovereignty shall remain in Turan.”
#53
سراسر پر آشوب گردد زمین
✦
ز بهر سیاوش بجنگ و به کین
“The entire earth shall be thrown into turmoil and strife, all for Siyavash, in vengeance and war.”
#54
بدانگاه یاد آیدت راستی
✦
که ویران شود کشور از کاستی
“Only then will you remember the truth—when the realm lies shattered in ruin and decay.”
#55
جهاندار گر مرغ گردد بپر
✦
برین چرخ گردان نیابد گذر
“Even if the ruler of the world were to take wing like a bird, he could not escape the turning celestial sphere.”
#56
برین سان گذر کرد خواهد سپهر
✦
گهی پر ز خشم و گهی پر ز مهر
“For the heavens will revolve in this manner—at times full of wrath, and at times full of affection.”
#57
غمی شد چو بشنید افراسیاب
✦
نکرد ایچ بر جنگ جستن شتاب
“When Afrasiab heard these words, he grew sorrowful and made no haste to seek battle.”
#58
به گرسیوز آن رازها برگشاد
✦
نهفته سخنها بسی کرد یاد
“He revealed those secrets to Garsivaz and recalled many hidden matters.”
#59
که گر من به جنگ سیاوش سپاه
✦
نرانم نیاید کسی کینه خواه
“Saying, "If I do not march an army to war against Siyavash, no seeker of vengeance shall step forth.”
#60
نه او کشته آید به جنگ و نه من
✦
برآساید از گفت و گوی انجمن
“Neither shall he be slain in battle nor I, and the assemblies shall be freed from idle talk.”
#61
نه کاووس خواهد ز من نیز کین
✦
نه آشوب گیرد سراسر زمین
“Neither will Kavus seek vengeance against me, nor will turmoil engulf the entire earth.”
#62
بجای جهان جستن و کارزار
✦
مبادم به جز آشتی هیچ کار
“Instead of seeking world conquest and war, may I have no purpose other than peace.”
#63
فرستم به نزدیک او سیم و زر
✦
همان تاج و تخت و فراوان گهر
“I shall send him silver and gold, along with a crown, a throne, and countless jewels.”
#64
مگر کاین بلاها ز من بگذرد
✦
که ترسم روانم فرو پژمرد
“Perchance these calamities may pass from me, for I fear my soul would wither away.”
#65
چو چشم زمانه بدوزم به گنج
✦
سزد گر سپهرم نخواهد به رنج
“If I seal the eyes of fate with treasures, it is fitting that the heavens spare me from grief.”
#66
نخواهم زمانه جز آن کاو نوشت
✦
چنان زیست باید که یزدان سرشت
“I seek nothing from destiny save what it has written; one must live as God has decreed.”
#67
چو بگذشت نیمی ز گردان سپهر
✦
درخشنده خورشید بنمود چهر
“When half of the revolving sky had passed, the radiant sun revealed its face.”
#68
بزرگان بدرگاه شاه آمدند
✦
پرستنده و با کلاه آمدند
“The nobles came to the King's court, devoted and wearing their crowns of state.”
#69
یکی انجمن ساخت با بخردان
✦
هشیوار و کارآزموده ردان
“He assembled a council of sages—prudent, wise, and battle-tested chieftains.”
#70
بدیشان چنین گفت کز روزگار
✦
نبینم همی بهره جز کارزار
“He spoke to them, saying: "From fate I have gained no benefit save warfare and conflict.”
#71
بسا نامداران که بر دست من
✦
تبه شد به جنگ اندرین انجمن
“How many renowned heroes have perished at my hands in battle among this company!”
#72
بسی شارستان گشت بیمارستان
✦
بسی بوستان نیز شد خارستان
“Many a city has become a place of sickness, and many a garden turned into a field of thorns.”
#73
بسا باغ کان رزمگاه منست
✦
به هر سو نشان سپاه منست
“How many orchards have become my battlefield, bearing everywhere the marks of my army!”
#74
ز بیدادی شهریار جهان
✦
همه نیکوی باشد اندر نهان
“From the injustice of the ruler of the world, all goodness conceals itself from view.”
#75
نزاید به هنگام در دشت گور
✦
شود بچهٔ باز را دیده کور
“The wild ass gives no birth in season in the plain, and the eyes of the young falcon turn blind.”
#76
نپرد ز پستان نخچیر شیر
✦
شود آب در چشمهٔ خویش قیر
“Milk flows not from the wild beast's teats, and the water in its spring turns to black pitch.”
#77
شود در جهان چشمهٔ آب خشک
✦
نگیرد به نافه درون بوی مشک
“The springs of fresh water dry up across the world, and musk yields no fragrance within its pod.”
#78
ز کژی گریزان شود راستی
✦
پدید آید از هر سوی کاستی
“Truth flees away from dishonesty, and scarcity appears from every side.”
#79
کنون دانش و داد یاد آوریم
✦
بجای غم و رنج داد آوریم
“Now let us remember wisdom and justice; in place of grief and pain, let us bring forth righteousness.”
#80
برآساید از ما زمانی جهان
✦
نباید که مرگ آید از ناگهان
“May the world rest from our strife for a season, lest sudden death claim us unawares."”
#81
دو بهر از جهان زیر پای منست
✦
به ایران و توران سرای منست
“Two-thirds of the world lie beneath my feet; both Iran and Turan are my domain.”
#82
نگه کن که چندین ز کندآوران
✦
بیارند هر سال باژ گران
“Behold how many mighty warriors bring heavy tribute to me every year!”
#83
گر ایدونک باشید همداستان
✦
به رستم فرستم یکی داستان
“If you now agree with me, I shall send a message to Rustam.”
#84
در آشتی با سیاووش نیز
✦
بجویم فرستم بی‌اندازه چیز
“I shall also seek the path of peace with Siyavash, and send him treasures beyond measure.”
#85
سران یک به یک پاسخ آراستند
✦
همی خوبی و راستی خواستند
“The chieftains one by one prepared their response, seeking only goodness and righteousness.”
#86
که تو شهریاری و ما چون رهی
✦
بران دل نهاده که فرمان دهی
“They said, "You are the sovereign king and we are your servants, prepared in heart to obey whatever you command."”
#87
همه بازگشتند سر پر ز داد
✦
نیامد کسی را غم و رنج یاد
“They all returned with hearts filled with justice, and no one remembered grief or distress.”
#88
به گرسیوز آنگه چنین گفت شاه
✦
که ببسیج کار و بپیمای راه
“Then the king spoke thus to Garsivaz: "Prepare for the task and set forth upon the road."”
#89
به زودی بساز و سخن را مه‌ایست
✦
ز لشگر گزین کن سواری دویست
“"Prepare quickly and tarry not in speech; choose two hundred horsemen from the army."”
#90
به نزد سیاووش برخواسته
✦
ز هر چیز گنجی بیاراسته
“"Take riches to Siyavash, treasures prepared from every fine thing."”
#91
از اسپان تازی به زرین ستام
✦
ز شمشیر هندی به زرین نیام
“"Arabian horses with golden bridles, and Indian swords in scabbards of gold,"”
#92
یکی تاج پرگوهر شاهوار
✦
ز گستردنی صد شتروار بار
“"A royal crown studded with gems, and a hundred camel-loads of woven fabrics,"”
#93
غلام و کنیزک به بر هم دویست
✦
بگویش که با تو مرا جنگ نیست
“"Two hundred young male and female slaves together; and say to him: 'I have no war with thee!'"”
#94
بپرسش فراوان و او را بگوی
✦
که ما سوی ایران نکردیم روی
“"Greet him abundantly and say to him: 'We have not set our sights on invading Iran.'"”
#95
زمین تا لب رود جیحون مراست
✦
به سغدیم و این پادشاهی جداست
“'The land up to the bank of the River Jayhun is mine; we abide in Sogdia, and this realm is distinct.'”
#96
همانست کز تور و سلم دلیر
✦
زبر شد جهان آن کجا بود زیر
“'It is the same since brave Tur and Salm turned the world upside down from what it was before,'”
#97
از ایرج که بر بیگنه کشته شد
✦
ز مغز بزرگان خرد گشته شد
“'Ever since Iraj was slain guiltless, and wisdom departed from the minds of the great.'”
#98
ز توران به ایران جدایی نبود
✦
که باکین و جنگ آشنایی نبود
“'Before that, there was no division between Turan and Iran, for they knew neither malice nor war.'”
#99
ز یزدان بران گونه دارم امید
✦
که آید درود و خرام و نوید
“'I hope in God that blessings, grace, and good tidings shall now arrive,'”
#100
برانگیخت از شهر ایران ترا
✦
که بر مهر دید از دلیران ترا
“'Who brought thee forth from the land of Iran, seeing thee filled with love among brave men.'”
#101
به بخت تو آرام گیرد جهان
✦
شود جنگ و ناخوبی اندر نهان
“'Through thy good fortune the world shall find rest, and war and evil shall vanish into hiding.'”
#102
چو گرسیوز آید به نزدیک تو
✦
به باز آید آن رای تاریک تو
“'When Garsivaz comes before thee, thy dark thoughts shall turn to light again.'”
#103
چنان چون به گاه فریدون گرد
✦
که گیتی ببخشش به گردان سپرد
“'Just as in the time of Fereydun the hero, who divided the world and entrusted it to brave warriors.'”
#104
ببخشیم و آن رای بازآوریم
✦
ز جنگ و ز کین پای بازآوریم
“'We shall divide the realm, restore sound judgment, and withdraw our feet from war and vengeance.'”
#105
تو شاهی و با شاه ایران بگوی
✦
مگر نرم گردد سر جنگجوی
“'Thou art a king; speak to the Shah of Iran, so that perchance his warlike spirit may soften.'”
#106
سخنها همی گوی با پیلتن
✦
به چربی بسی داستانها بزن
“'Speak also with the elephant-bodied hero Rustam, recounting many stories with softness and charm.'”
#107
برین هم نشان نزد رستم پیام
✦
پرستنده و اسپ و زرین ستام
“'Likewise send a message to Rustam, along with servants, horses, and golden bridles,'”
#108
به نزدیک او هم چنین خواسته
✦
ببر تا شود کار پیراسته
“'Take such riches to him as well, so that the affair may be set right.'”
#109
جز از تخت زرین که او شاه نیست
✦
تن پهلوان از در گاه نیست
“'Except for a golden throne, since he is no king, for a champion's person is not fit for the royal throne.'”