#1
گرازان به درگاه شاه آمدند
✦
گشاده دل و نیک خواه آمدند
“Proudly they came to the court of the King, open-hearted and wishing him well.”
#2
چو رفتند و بردند پیشش نماز
✦
برآشفت و پاسخ نداد ایچ باز
“When they entered and bowed in homage before him, he flared up in rage and gave no reply.”
#3
یکی بانگ برزد به گیو از نخست
✦
پس آنگاه شرم از دو دیده بشست
“He first shouted angrily at Giv, casting all shame and restraint from his eyes.”
#4
که رستم که باشد که فرمان من
✦
کند پست و پیچد ز پیمان من
“'Who is Rostam that he should belittle my command and twist away from my covenant?'”
#5
بگیر و ببر زنده بر دار کن
✦
وزو نیز با من مگردان سخن
“'Seize him, take him away, and hang him alive upon the gallows, and speak no more of him to me!'”
#6
ز گفتار او گیو را دل بخست
✦
که بردی به رستم بر آن‌گونه دست
“Giv's heart bled at these words, that such a hand should be laid upon Rostam.”
#7
برآشفت با گیو و با پیلتن
✦
فرو ماند خیره همه انجمن
“The King turned his rage upon Giv and the Elephant-bodied hero, leaving the whole assembly stunned.”
#8
بفرمود پس طوس را شهریار
✦
که رو هردو را زنده برکن به دار
“Then the monarch commanded Tus: 'Go and hang both of them alive upon the gallows!'”
#9
خود از جای برخاست کاووس کی
✦
برافروخت برسان آتش ز نی
“Kay Kavus rose from his seat, blazing like fire set to dry reeds.”
#10
بشد طوس و دست تهمتن گرفت
✦
بدو مانده پرخاش جویان شگفت
“Tus stepped forward and took the Elephant-bodied champion's hand, while the warlike hero stood amazed.”
#11
که از پیش کاووس بیرون برد
✦
مگر کاندر آن تیزی افسون برد
“He sought to lead him out from before Kavus, hoping to soothe the King's violent temper.”
#12
تهمتن برآشفت با شهریار
✦
که چندین مدار آتش اندر کنار
“The Elephant-bodied Rostam flared up against the King, saying: 'Nurture not such fire in your bosom!'”
#13
همه کارت از یکدگر بدترست
✦
ترا شهریاری نه اندرخَورست
“'All your deeds are worse than one another; kingship is truly unbecoming of you!'”
#14
تو سهراب را زنده بر دار کن
✦
پرآشوب و بدخواه را خوار کن
“'Go and hang Sohrab alive upon the gallows! Humiliate the rebellious foe!'”
#15
بزد تند یک دست بر دست طوس
✦
تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس
“He struck a fierce backhand blow upon Tus's hand—you would say a furious elephant struck him down.”
#16
ز بالا نگون اندرآمد به سر
✦
برو کرد رستم به تندی گذر
“Tus fell headlong to the ground, and Rostam swept past him in fierce anger.”
#17
به در شد به خشم اندرآمد به رخش
✦
منم گفت شیراوژن و تاج‌بخش
“He walked out in rage and mounted Rakhsh, declaring: 'I am the lion-slayer and the bestower of crowns!'”
#18
چو خشم آورم شاه کاووس کیست
✦
چرا دست یازد به من طوس کیست
“'When I am wrathful, who is King Kay Kavus, and who is Tus that he should lay a hand on me?'”
#19
زمین بنده و رخش گاه من‌ست
✦
نگین گرز و مغفر کلاه من‌ست
“'The earth is my servant and Rakhsh my throne; my mace is my jewel and my helmet my crown!'”
#20
شب تیره از تیغ رخشان کنم
✦
به آورد گه بر سر افشان کنم
“'I turn the dark night radiant with my shining blade, and sever heads upon the field of battle!'”
#21
سر نیزه و تیغ یار من‌اند
✦
دو بازو و دل شهریار من‌اند
“'The spear-tip and sword are my companions; my two arms and my brave heart are my sovereigns!'”
#22
چه آزاردم او نه من بنده‌ام
✦
یکی بندهٔ آفریننده‌ام
“'Why should he harm me? I am not his bondman; I am a servant of the Almighty Creator alone!'”
#23
به ایران ار ایدون که سهراب گرد
✦
بیاید نماند بزرگ و نه خرد
“'If mighty Sohrab comes upon Iran now, neither great nor small shall be left alive!'”
#24
شما هر کسی چارهٔ جان کنید
✦
خرد را بدین کار پیچان کنید
“'Now each of you find a remedy for your own life, and strain your minds over this grave affair!'”
#25
به ایران نبینید ازین پس مرا
✦
شما را زمین، پَرّ کرگس مرا
“'You shall see me in Iran no more; to you belongs the land, and to me the far horizon!'”
#26
غمی شد دل نامداران همه
✦
که رستم شبان بود و ایشان رمه
“The hearts of all the nobles grew heavy with sorrow, for Rostam was the shepherd and they were his flock.”
#27
به گودرز گفتند کاین کار تست
✦
شکسته به دست تو گردد درست
“They said to Goudarz: 'This task falls to you; what is broken must be mended by your hand.'”
#28
سپهبد جز از تو سخن نشنود
✦
همی بخت تو زین سخن نغنود
“'The commander will listen to no one but you; your fortune will not slumber through this crisis.'”
#29
به نزدیک این شاه دیوانه رو
✦
وزین در سخن یاد کن نو به نو
“'Go to this wild king and speak to him wisely of this matter once again.'”
#30
سخنهای چرب و دراز آوری
✦
مگر بخت گم بوده بازآوری
“'Bring soft, persuasive, and measured words, so that perchance our lost fortune may return.'”
#31
سپهدار گودرز کشواد رفت
✦
به نزدیک خسرو خرامید تفت
“Lord Goudarz, son of Kashvad, departed; he strode swiftly to the presence of the King.”
#32
به کاووس کی گفت رستم چه کرد
✦
کز ایران برآوردی امروز گرد
“He said to Kay Kavus: 'What has Rostam done that you have raised dust over Iran today?'”
#33
فراموش کردی ز هاماوران
✦
وزان کار دیوان مازندران
“'Have you forgotten Hamavaran and the deeds of the demons of Mazandaran?'”
#34
که گویی ورا زنده بر دار کن
✦
ز شاهان نباید گزافه سخن
“'That you order him to be hanged alive? Kings should never utter extravagant and foolish words!'”
#35
چو او رفت و آمد سپاهی بزرگ
✦
یکی پهلوانی به کردار گرگ
“'Now that he is gone and a great army approaches, with a hero ferocious as a wolf,'”
#36
که داری که با او به دشت نبرد
✦
شود برفشاند برو تیره گرد
“'Whom do you have that can go to the field of combat and cover him in dark dust?'”
#37
یلان ترا سر به سر گژدهم
✦
شنیده‌ست و دیده‌ست از بیش و کم
“'Your brave warriors have all heard and seen what Gazhdaham has reported of him,'”
#38
همی گوید آن روز هرگز مباد
✦
که با او سواری کند رزم یاد
“'And each says: May the day never come when any knight thinks to battle him!'”
#39
کسی را که جنگی چو رستم بود
✦
بیازارد او را خرد کم بود
“'He who offends a warrior like Rostam possesses but little wisdom!'”
#40
چو بشنید گفتار گودرز شاه
✦
بدانست کاو دارد آیین و راه
“When King Kavus heard Goudarz's words, he recognized that he spoke with justice and wisdom.”
#41
پشیمان بشد زان کجا گفته بود
✦
به بیهودگی مغزش آشفته بود
“He repented of what he had spoken, for his mind had been foolishly clouded.”
#42
به گودرز گفت این سخن درخورست
✦
لب پیر با پند نیکوترست
“He said to Goudarz: 'These words are fitting; the lips of an elder are best suited for counsel.'”
#43
خردمند باید دل پادشا
✦
که تیزی و تندی نیارد بها
“'The heart of a king ought to be wise, for haste and fierce temper bring no worth.'”
#44
شما را بباید برِ او شدن
✦
به خوبی بسی داستانها زدن
“'You must go to him now and recount many fair stories before him,'”
#45
سرش کردن از تیزی من تهی
✦
نمودن بدو روزگار بهی
“'Empty his mind of my sharp anger, and show him the promise of brighter days.'”
#46
چو گودرز برخاست از پیش اوی
✦
پس پهلوان تیز بنهاد روی
“When Goudarz rose from before the King, he swiftly set out after the great champion.”
#47
برفتند با او سران سپاه
✦
پس رستم اندر گرفتند راه
“The commanders of the army departed with him, taking the road in pursuit of Rostam.”
#48
چو دیدند گرد گو پیلتن
✦
همه نامداران شدند انجمن
“When the renowned nobles saw the elephant-bodied hero, they all gathered around him.”
#49
ستایش گرفتند بر پهلوان
✦
که جاوید بادی و روشن‌روان
“They began to offer praise unto the champion, saying: 'May you live eternally with an enlightened soul!'”
#50
جهان سر به سر زیر پای تو باد
✦
همیشه سر تخت جای تو باد
“'May the entire world lie beneath your feet, and may the crown of your throne ever be your place!'”
#51
تو دانی که کاووس را مغز نیست
✦
به تیزی سخن گفتنش نغز نیست
“'You well know that Kay Kavus lacks wisdom, and his harsh speech is devoid of goodness.'”
#52
بجوشد همانگه پشیمان شود
✦
به خوبی ز سر باز پیمان شود
“'He flares up in anger and instantly regrets it, returning with goodness to renew his bond.'”
#53
تهمتن گر آزرده گردد ز شاه
✦
هم ایرانیان را نباشد گناه
“'If Tahamtan is aggrieved by the King, the Iranian people bear no fault in this.'”
#54
هم او زان سخنها پشیمان شده‌ست
✦
ز تندی بخاید همی پشت دست
“'He too regrets those words, biting the back of his hand in remorse for his fiery temper.'”
#55
تهمتن چنین پاسخ آورد باز
✦
که هستم ز کاووس کی بی‌نیاز
“Tahamtan offered this reply: 'I have no need whatsoever of Kay Kavus.'”
#56
مرا تخت زین باشد و تاج ترگ
✦
قبا جوشن و دل نهاده به مرگ
“'My throne is the saddle, my crown the helmet, my robe the coat of mail, and I have set my heart upon death.'”
#57
چرا دارم از خشم کاووس باک
✦
چه کاووس پیشم چه یک مشت خاک
“'Why should I fear the wrath of Kavus? What is Kavus to me but a handful of dust?'”
#58
سرم گشت سیر و دلم کرد بس
✦
جز از پاک یزدان نترسم ز کس
“'My head is weary and my heart has had enough; save for Pure God, I fear no man!'”
#59
ز گفتار چون سیر گشت انجمن
✦
چنین گفت گودرز با پیلتن
“When the assembly grew weary of talk, Goudarz thus addressed the elephant-bodied hero:”
#60
که شهر و دلیران و لشکر گمان
✦
به دیگر سخنها برند این زمان
“'The city, the warriors, and the army will now harbor other thoughts in their minds;'”
#61
کزین ترک ترسنده شد سرفراز
✦
همی رفت زین گونه چندی به راز
“'That the exalted hero grew fearful of this Turk, and all this was secretly done out of fear;'”
#62
که چونان که گژدهم داد آگهی
✦
همه بوم و بر کرد باید تهی
“'For just as Gazhdaham warned us, the whole land must now be evacuated.'”
#63
چو رستم همی زو بترسد به جنگ
✦
مرا و ترا نیست جای درنگ
“'Since even Rostam fears him in battle, there is no place left for you or me to stand!'”
#64
از آشفتن شاه و پیگار اوی
✦
بدیدم به درگاه بر گفت‌وگوی
“'I saw the King's distress and wrath at court, and heard all the dispute.'”
#65
ز سهراب یل رفت یکسر سخن
✦
چنین پشت بر شاه ایران مکن
“'All the talk was truly about mighty Sohrab; do not turn your back on the King of Iran in this manner!'”
#66
چنین بر شده نامت اندر جهان
✦
بدین بازگشتن مگردان نهان
“Your name has risen so high in the world; do not tarnish and obscure it with such a retreat!”
#67
و دیگر که تنگ اندرآمد سپاه
✦
مکن تیره بر خیره این تاج و گاه
“'Furthermore, the enemy army draws near; do not darken this crown and throne in vain!'”
#68
به رستم بر این داستانها بخواند
✦
تهمتن چو بشنید خیره بماند
“He recited these arguments unto Rostam; when Tahamtan heard them, he was struck amazed.”
#69
بدو گفت اگر بیم دارد دلم
✦
نخواهم که باشد ز تن بگسلم
“He said to him: 'If my heart harbours fear, I wish for my soul to be severed from my body!'”
#70
ازین ننگ برگشت و آمد به راه
✦
گرازان و پویان به نزدیک شاه
“To avert this shame, he turned back onto the road, walking proudly and swiftly toward the King.”
#71
چو در شد ز در شاه بر پای خاست
✦
بسی پوزش اندر گذشته بخواست
“As he entered through the doors, the King rose to his feet and offered many apologies for what had passed.”
#72
که تندی مرا گوهرست و سرشت
✦
چنان زیست باید که یزدان بکشت
“'Violent temper is my very nature and essence; one must live as God has ordained.'”
#73
وزین ناسگالیده بدخواه نو
✦
دلم گشت باریک چون ماه نو
“'And because of this unexpected new enemy, my heart grew thin as the crescent moon.'”
#74
بدین چاره جستن ترا خواستم
✦
چو دیر آمدی تندی آراستم
“'I summoned you to seek a remedy for this; when you were delayed, I gave way to rash anger.'”
#75
چو آزرده گشتی تو ای پیلتن
✦
پشیمان شدم خاکم اندر دهن
“'When you became aggrieved, O elephant-bodied hero, I felt deeply repentant—dust be in my mouth!'”
#76
بدو گفت رستم که گیهان تراست
✦
همه کهترانیم و فرمان تراست
“Rostam said to him: 'The world is yours; we are all your subjects, and the command is yours.'”
#77
کنون آمدم تا چه فرمان دهی
✦
روانت ز دانش مبادا تهی
“'Now I have come to receive whatever command you give; may your soul never be devoid of wisdom.'”
#78
بدو گفت کاووس کامروز بزم
✦
گزینیم و فردا بسازیم رزم
“Kavus said to him: 'Today let us choose feasting, and tomorrow prepare for battle.'”
#79
بیاراست رامشگهی شاهوار
✦
شد ایوان به کردار باغ بهار
“He arrayed a royal place of pleasure; the palace became like a garden of spring.”
#80
ز آواز ابریشم و بانگ نای
✦
سمن عارضان پیش خسرو به پای
“To the melody of harps and the sound of pipes, jasmine-cheeked maidens stood attentive before the King.”
#81
همی باده خوردند تا نیم شب
✦
ز خنیاگران برگشاده دو لب
“They drank of the wine until the depth of midnight, while the minstrels' lips overflowed with song.”