#1
همی بود یک چند با مهتران
✦
می روشن و جام و رامشگران
“For a time he dwelt amidst the grandees, with bright wine, goblets, and minstrelsy.”
#2
بهار آمد و شد جهان چون بهشت
✦
به خاک سیه بر فلک لاله کشت
“Then spring arrived and the world turned into paradise; heaven planted tulips upon the black soil.”
#3
همه بومها پر ز نخجیر گشت
✦
بجوی آبها چون می و شیر گشت
“Every domain became full of wild game; in every stream, water flowed sweet as wine and milk.”
#4
گرازیدن گور و آهو به شخ
✦
کشیدند بر سبزه هر جای نخ
“Wild asses and gazelles pranced upon the rocky hills; everywhere they stretched themselves upon the green sward.”
#5
همه جویباران پر از مشک دم
✦
بسان گل نارون می به خم
“All the streams were filled with musk-scented breezes, like pomegranate blossoms bending over wine.”
#6
بگفتند با شاه بهرام گور
✦
که شد دیر هنگام نخچیر گور
“They said to King Bahram Gur: 'The season for hunting wild asses has grown long overdue.'”
#7
چنین داد پاسخ که مردی هزار
✦
گزین کرد باید ز لشکر سوار
“The king made answer: 'A thousand chosen horsemen must be selected from the host.'”
#8
سوی تور شد شاه نخچیرجوی
✦
جهان گشت یکسر پر از گفت‌وگوی
“Toward Tur the king rode seeking game, and the whole world echoed with talk of him.”
#9
ز گور و ز غرم و ز آهو جهان
✦
بپرداختند آن دلاور مهان
“Those mighty lords cleared the earth of wild asses, mountain sheep, and gazelles.”
#10
سه دیگر چو بفروخت خورشید تاج
✦
زمین زرد شد کوه و دریا چو عاج
“On the third day, as the sun lit its crown, the earth turned golden and mountains and sea shone like ivory.”
#11
به نخچیر شد شهریار دلیر
✦
یکی اژدها دید چون نره شیر
“The valiant king rode forth to hunt, and beheld a dragon mighty as a ferocious lion.”
#12
به بالای او موی زیر سرش
✦
دو پستان بسان زنان از برش
“Hair hung beneath its head along its height, and upon its chest were two breasts like those of women.”
#13
کمان را به زه کرد و تیر خدنگ
✦
بزد بر بر اژدها بی‌درنگ
“He strung his bow and shot a poplar arrow straight into the dragon's chest without delay.”
#14
دگر تیز زد بر میان سرش
✦
فروریخت چون آب خون از برش
“Then struck another sharp arrow upon the middle of its head, until blood poured from it like water.”
#15
فرود آمد و خنجری برکشید
✦
سراسر بر اژدها بردرید
“He dismounted, drew his dagger, and slit the dragon completely open.”
#16
یکی مرد برنا فروبرده بود
✦
به خون و به زهر اندر افسرده بود
“A young man lay swallowed inside, steeped in blood and deadly venom.”
#17
بران مرد بسیار بگریست زار
✦
وزان زهر شد چشم بهرام تار
“Over that young man Bahram wept bitterly, and from that venom his eyes grew dim.”
#18
وزانجا بیامد به پرده‌سرای
✦
می آورد و خوبان بربط سرای
“From there he returned to his royal tent, called for wine and fair lute-playing maidens.”
#19
چو سی روز بگذشت ز اردیبهشت
✦
شد از میوه پالیزها چون بهشت
“When thirty days of Ordibehesht had passed, the orchards became like paradise with fruits.”
#20
چنان ساخت کاید به تور اندرون
✦
پرستنده با او یکی رهنمون
“He planned to enter Tur incognito, accompanied only by a single attendant to guide him.”
#21
به شبگیر هرمزد خرداد ماه
✦
ازان دشت سوی دهی رفت‌شاه
“At dawn on the day of Hormozd in Khordad month, the king rode from that plain toward a village.”
#22
ببیند که اندر جهان داد هست
✦
بجوید دل مرد یزدان‌پرست
“To see if justice reigned in the world, and to seek out the heart of the God-fearing man.”
#23
همی راند شبدیز را نرم‌نرم
✦
برین‌گونه تا روز برگشت گرم
“He rode Shabdiz gently onward thus, until the day grew hot.”
#24
همی‌راند حیران و پیچان به راه
✦
به خواب و به آب آرزومند شاه
“The king rode on, bewildered and weary, longing for sleep and refreshing water.”
#25
چنین تا به آباد جایی رسید
✦
به هامون به نزد سرایی رسید
“Thus he arrived at an inhabited spot, reaching a dwelling upon the plain.”
#26
زنی دید بر کتف او بر سبوی
✦
ز بهرام خسرو بپوشید روی
“He saw a woman carrying a pitcher upon her shoulder, who veiled her face from Khosrow Bahram.”
#27
بدو گفت بهرام کایدر سپنج
✦
دهید ار نه باید گذشتن به رنج
“Bahram said to her: 'Give shelter here to a guest, lest I must pass on in distress.'”
#28
چنین گفت زن کای نبرده سوار
✦
تو این خانه چون خانهٔ خویش دار
“The woman replied: 'O noble rider, hold this house as if it were thine own!'”
#29
چو پاسخ شنید اسپ در خانه راند
✦
زن میزبان شوی را پیش خواند
“Hearing her response, he rode his steed into the house; the hostess called her husband forward.”
#30
بدو گفت کاه آر و اسپش بمال
✦
چو گاه جو آید بکن در جوال
“She said to him: 'Bring straw and rub down his horse, and when barley comes, put it in the feed-bag.'”
#31
خود آمد به جایی که بودش نهفت
✦
ز پیش اندرون رفت و خانه برفت
“She herself went to a private corner, went ahead and swept the house clean.”
#32
حصیری بگسترد و بالش نهاد
✦
به بهرام بر آفرین کرد یاد
“She spread a reed mat, laid a pillow down, and spoke blessings upon Bahram.”
#33
سوی خانهٔ آب شد آب برد
✦
همی در نهان شوی را برشمرد
“She went toward the water-place to fetch water, chiding her husband in secret as she went.”
#34
که این پیر و ابله بماند به جای
✦
هرانگه که بیند کس اندر سرای
“Saying: 'This foolish old man stands helpless whenever he sees a stranger in the dwelling!'”
#35
نباشد چنین کار کار زنان
✦
منم لشکری‌دار دندان کنان
“'Such matters are not women's work; it is I who manage the house with firm resolve.'”
#36
بشد شاه بهرام و رخ را بشست
✦
کزان اژدها بود ناتن درست
“King Bahram went and washed his face, for his body was still unwell from the dragon's poison.”
#37
بیامد نشست از بر آن حصیر
✦
بدر خانه بر پای بد مرد پیر
“He came and sat upon that reed mat, while the old man stood ready outside the door.”
#38
بیاورد خوانی و بنهاد راست
✦
برو تره و سرکه و نان و ماست
“She brought a tray and set it straight, putting herbs, vinegar, bread, and yogurt upon it.”
#39
بخورد اندکی نان و نالان بخفت
✦
به دستار چینی رخ اندر نهفت
“He ate a little bread, lay down groaning, and covered his face with a Chinese cloth.”
#40
چو از خواب بیدار شد زن بشوی
✦
همی گفت کای زشت ناشسته روی
“When he awoke from sleep, the woman said to her husband: 'O thou sour-faced unwashed fool!'”
#41
بره کشت باید ترا کاین سوار
✦
بزرگست و از تخمهٔ شهریار
“'A lamb must be slaughtered, for this rider is a great man of royal blood!'”
#42
که فر کیان دارد و نور ماه
✦
نماند همی جز به بهرامشاه
“'He possesses the Royal Glory and the moon's radiance; he resembles none other than King Bahram!'”
#43
چنین گفت با زن گرانمایه شوی
✦
که چندین چرا بایدت گفت‌وگوی
“The noble husband said to his wife: 'Why must thou speak so much?'”
#44
نداری نمکسود و هیزم نه نان
✦
چه سازی تو برگ چنین میهمان
“'Thou hast no salted meat, no firewood, nor bread; how wilt thou prepare provision for such a guest?'”
#45
بره کشتی و خورد و رفت این سوار
✦
تو شو خر به انبوهی اندر گذار
“'If the lamb is killed, eaten, and this rider departs, thou wilt be left to struggle in hardship.'”
#46
زمستان و سرما و باد دمان
✦
به پیش آیدت یک زمان بی‌گمان
“Winter, the bitter cold, and howling gale shall surely meet thee in a fleeting moment.”
#47
همی گفت انباز و نشنید زن
✦
که هم نیک‌پی بود و هم رای‌زن
“The husband kept insisting, yet his wife paid no heed, for she was both auspicious and wise in counsel.”
#48
بره کشته شد هم به فرجام کار
✦
به گفتار آن زن ز بهر سوار
“At long last, by the insistence of that noble woman, the lamb was slaughtered for the sake of the rider.”
#49
چو شد کشته دیگی هریسه بپخت
✦
برند آتش از هیزم نیم‌سخت
“Once it was slain, she prepared a rich porridge in the pot, fanning the blaze with dry firewood.”
#50
بیاورد چیزی بر شهریار
✦
برو خایه و تره جویبار
“She brought before the king a meal garnished with eggs and fresh herbs from the stream bank.”
#51
یکی پاره بریان ببرد از بره
✦
همان پخته چیزی که بد یکسره
“She served a roasted portion of the lamb, along with all the rest of the cooked dish.”
#52
چو بهرام دست از خورشها بشست
✦
همی بود بی‌خواب و ناتن‌درست
“When Bahram washed his hands of food, he remained sleepless and ailing at heart.”
#53
چو شب کرد با آفتاب انجمن
✦
کدوی می و سنجد آورد زن
“As dusk united the dark night with sun's last light, the woman brought a pitcher of wine and oleaster berries.”
#54
بدو گفت شاه ای زن کم‌سخن
✦
یکی داستان گوی با من کهن
“The King addressed her, 'O quiet woman, recite to me an ancient tale.'”
#55
بدان تا به گفتار تو می خوریم
✦
به می درد و اندوه را بشکریم
“'So that while listening to thy story we may drink wine, and chase away our grief and toil with the bowl.'”
#56
بتو داستان نیز کردم یله
✦
ز بهرامت آزادیست ار گله
“'I leave the choice of story to thee; tell if thou hast praise or grievance concerning King Bahram.'”
#57
زن کم‌سخن گفت آری نکوست
✦
هم آغاز هر کار و فرجام ازوست
“The quiet woman replied: 'Indeed, it is good; for the beginning and end of every affair rest with God.'”
#58
بدو گفت بهرام کاین است و بس
✦
ازو دادجویی نبینند کس
“Bahram said to her: 'Is that all? Does no one find justice from the King?'”
#59
زن برمنش گفت کای پاک‌رای
✦
برین ده فراوان کس است و سرای
“The high-minded woman replied: 'O pure-minded guest, in this village dwell many people and homesteads.'”
#60
همیشه گذار سواران بود
✦
ز دیوان و از کارداران بود
“'It is ever the passing-way of horsemen—officials and tax-collectors of the court.'”
#61
یکی نام دزدی نهد بر کسی
✦
که فرجام زان رنج یابد بسی
“'One of them might accuse an innocent man of theft, bringing endless misery upon him in the end.'”
#62
ز بهر درم گرددش کینه‌کش
✦
که ناخوش کند بر دلش روز خوش
“'For the sake of money he becomes vengeful, souring the man's happy days into sorrow.'”
#63
زن پاک‌تن را به آلودگی
✦
برد نام و آرد به بیهودگی
“'He slanders the name of a chaste woman with impurity, reducing her life to ruin.'”
#64
زیانی بود کان نیابد به گنج
✦
ز شاه جهاندار اینست رنج
“'A harm is done that no treasure can repair; such is the suffering caused under the world-ruling King.'”
#65
پراندیشه شد زان سخن شهریار
✦
که بد شد ورا نام زان مایه‌کار
“The king grew deep in thought at her words, grieved that his reputation was tarnished by such officials.”
#66
چنین گفت پس شاه یزدان‌شناس
✦
که از دادگر کس ندارد سپاس
“Then the God-fearing king said to himself: 'No one gives thanks to a just ruler!'”
#67
درشتی کنم زین سخن ماه چند
✦
که پیدا شود داد و مهر از گزند
“'I shall show severity for a few months, so that justice and mercy may be distinguished from tyranny.'”
#68
شب تیره ز اندیشه پیچان بخفت
✦
همه شب دلش با ستم بود جفت
“In the dark night he fell asleep twisted in anxious thought, his heart intent on severity all night long.”
#69
بدانگه که شب چادر مشک‌بوی
✦
بدرید و بر چرخ بنمود روی
“When night tore away her musk-scented veil and dawn revealed its face upon the sky,”
#70
بیامد زن از خانه با شوی گفت
✦
که هرکاره و آتش آر از نهفت
“The woman came out of the house and told her husband, 'Bring the stone pot and fire from the hearth.'”
#71
ز هرگونه تخم اندرافگن به آب
✦
نباید که بیند ورا آفتاب
“'Throw all sorts of herbs and seeds into the water, and let not the sunlight fall upon it.'”
#72
کنون تا بدوشم ازین گاو شیر
✦
تو این کار هرکاره، آسان مگیر
“'Now while I milk this cow, do not take the matter of this pot lightly.'”
#73
بیاورد گاو از چراگاه خویش
✦
فراوان گیا برد و بنهاد پیش
“She brought the cow from its pasture, carrying ample fresh grass and placing it before the beast.”
#74
به پستانش بر دست مالید و گفت
✦
به نام خداوند بی‌یار و جفت
“She stroked its udder with her hand and said: 'In the name of God, who hath no partner nor peer.'”
#75
تهی بود پستان گاوش ز شیر
✦
دل میزبان جوان گشت پیر
“Yet the cow's udder was void of milk; the heart of the young host grew withered and old with grief.”
#76
چنین گفت با شوی کای کدخدای
✦
دل شاه گیتی دگر شد بران
“She said to her husband: 'O master of the house, the heart of the sovereign of the world hath turned away!'”
#77
ستمکاره شد شهریار جهان
✦
دلش دوش پیچان شد اندر نهان
“'The ruler of the world hath embraced tyranny; last night in secret his heart turned to injustice.'”
#78
بدو گفت شوی از چه گویی همی
✦
به فال بد اندر چه جویی همی
“Her husband said to her: 'Why speakest thou thus? Why dost thou seek ill omens in this?'”
#79
چنین گفت زن کای گرانمایه شوی
✦
مرا بیهده نیست این گفت‌وگوی
“The woman replied: 'O noble husband, these words of mine are not spoken in vain.'”
#80
چو بیدادگر شد جهاندار شاه
✦
ز گردون نتابد ببایست ماه
“'When the ruler of the world turneth unjust, even the moon in the heavens shines not as it ought.'”
#81
به پستانها در شود شیرخشک
✦
نبودی به نافه درون نیز مشک
“The milk within the udders turns to dust,
And in the musk-gland, musk no more is found.”
#82
زنا و ربا آشکارا شود
✦
دل نرم چون سنگ خارا شود
“Adultery and usury walk unveiled,
And tender hearts grow hard as granite stone.”
#83
به دشت اندرون گرگ مردم خورد
✦
خردمند بگریزد از بی‌خرد
“Wolves prey on humankind across the plain,
And wise men flee before the foolish throngs.”
#84
شود خایه در زیر مرغان تباه
✦
هرانگه که بیدادگر گشت شاه
“The eggs decay beneath the brooding birds
Whenever kings turn to tyrannical rule.”
#85
چراگاه این گاو کمتر نبود
✦
هم آبشخورش نیز بتر نبود
“This cow's rich pasture had not shrunk at all,
Nor was its drinking-place worsened in aught.”
#86
به پستان چنین خشک شد شیراوی
✦
دگرگونه شد رنگ و آژیر اوی
“Yet in her udder thus the milk ran dry,
Her hue was altered and her nature changed.”
#87
چو بهرامشاه این سخنها شنود
✦
پشیمانی آمدش ز اندیشه زود
“When King Bahram listened to these words,
Swift penitence overcame his inner thought.”
#88
به یزدان چنین گفت کای کردگار
✦
توانا و دانندهٔ روزگار
“To God he prayed: "O Maker of the world,
Almighty One who knows all passing time,"”
#89
اگر تاب گیرد دل من ز داد
✦
ازین پس مرا تخت شاهی مباد
“"If e'er my heart swerves from the path of justice,
May royal throne be mine no more henceforth."”
#90
زن فرخ پاک یزدان‌پرست
✦
دگر باره بر گاو مالید دست
“The blest and pure God-fearing woman then
Laid once again her hand upon the cow.”
#91
به نام خداوند زردشت گفت
✦
که بیرون گذاری نهان از نهفت
“"In God of Zoroaster's name," she spoke,
"Who brings to light what lies concealed in deeps!"”
#92
ز پستان گاوش ببارید شیر
✦
زن میزبان گفت کای دستگیر
“Milk showered from the udder of the cow;
The hostess cried: "O Helper of mankind!"”
#93
تو بیداد را کرده‌ای دادگر
✦
وگرنه نبودی ورا این هنر
“"Thou hast transformed tyranny into justice,
Else would this beast possess no such virtue!"”
#94
ازان پس چنین گفت با کدخدای
✦
که بیداد را داد شد باز جای
“Thereafter to her husband thus she spoke:
"Justice hath reclaimed its rightful place from tyranny."”
#95
تو با خنده و رامشی باش زین
✦
که بخشود بر ما جهان‌آفرین
“"Be full of smiles and joy because of this,
For the Creator hath shown mercy to us."”
#96
به هرکاره چون شیربا پخته شد
✦
زن و مرد زان کار پردخته شد
“When in the pot the milk-stew had been cooked,
The man and wife completed all their task.”
#97
به نزدیک مهمان شد آن پاک‌رای
✦
همی برد خوان از پسش کدخدای
“That pure-souled woman went unto her guest;
Her husband carried in the tray behind.”
#98
نهاده بدو کاسهٔ شیربا
✦
چه نیکو بدی گر بدی زیربا
“She placed before him a bowl of milk-stew;
How grand if 'twere a fragrant stew of meat!”
#99
ازان شیربا شاه لختی بخورد
✦
چنین گفت پس با زن رادمرد
“The King partook a little of the stew,
And then addressed the noble-hearted dame:”
#100
که این تازیانه به درگاه بر
✦
بیاویز جایی که باشد گذر
“"Go hang this whip upon the outer gate,
In such a place where everyone may pass."”
#101
نگه کن یکی شاخ بر در بلند
✦
نباید که از باد یابد گزند
“"Look for a high branch by the door above;
Take heed it suffer no harm from the wind."”
#102
ازان پس ببین تا که آید ز راه
✦
همی کن بدین تازیانه نگاه
“"Then watch to see who comes along the road,
And keep your gaze upon this woven whip."”
#103
خداوند خانه بپویید سخت
✦
بیاویخت آن شیب شاه از درخت
“The master of the house made haste and ran,
And hung the royal whip upon the tree.”
#104
همی داشت آن را زمانی نگاه
✦
پدید آمد از راه بی‌مر سپاه
“He watched it for a fleeting moment's space,
When lo! an endless army hove in sight.”
#105
هرانکس که این تازیانه بدید
✦
به بهرامشاه آفرین گسترید
“Whoever among them saw that royal whip
Showerings praises upon King Bahram's name.”
#106
پیاده همه پیش شیب دراز
✦
برفتند و بردند یک یک نماز
“Dismounting all before the lengthy whip,
They marched in turn and paid their deep respect.”
#107
زن و شوی گفت این به جز شاه نیست
✦
چنین چهره جز درخور گاه نیست
“The man and wife declared: "This is the King!
Such visage suits none but the royal throne!"”
#108
پر از شرم رفتند هر دو ز راه
✦
پیاده دوان تا به نزدیک شاه
“Filled with deep shame, they ran along the path,
On foot hastening right unto the King.”
#109
که شاها بزرگا ردا بخردا
✦
جهاندار و بر موبدان موبدا
“Crying: "O Sovereign, Great and Wise Lord,
Ruler of Earth and Mobad of all priests!"”
#110
بدین خانه درویش بد میزبان
✦
زنی بی‌نوا شوی پالیزبان
“"Within this house a pauper was thy host:
A helpless woman and her gardener spouse!"”
#111
بران بندگی نیز پوزش نمود
✦
همان شاه ما را پژوهش نمود
“They offered apologies for their humble service,
While the King inquired after their poor state.”
#112
که چون تو بدین جای مهمان رسید
✦
بدین بی‌نوا خانه و مان رسید
“"That one like thee should come to be a guest,
And enter in this destitute abode!"”
#113
بدو گفت بهرام کای روزبه
✦
ترا دادم این مرز و این خوب ده
“Bahram replied: "O man of happy fate,
I grant to thee this realm and splendid vill!"”
#114
همیشه جز از میزبانی مکن
✦
برین باش و پالیزبانی مکن
“"Henceforth do naught but offer hospitality;
Pursue this path, and till the soil no more."”
#115
بگفت این و خندان بشد زان سرای
✦
نشست از بر بارهٔ بادپای
“He spoke, and laughing departed from that dwelling,
Mounting upon his swift, wind-footed steed.”
#116
بشد زان ده بی‌نوا شهریار
✦
بیامد به ایوان گوهرنگار
“The sovereign monarch departed from that humble village, and came unto his jewel-embellished hall.”