#1
به روز سدیگر برون رفت شاه
✦
ابا لشکر و ساز نخچیرگاه
“On the third day the King rode forth into the wilderness, accompanied by his host and equipped for the chase.”
#2
بزرگان ایران ز بهر شکار
✦
به درگاه رفتند سیصد سوار
“Three hundred noble champions of Iran attended the court to join the royal hunt.”
#3
ابا هر سواری پرستنده سی
✦
ز ترک و ز رومی و از پارسی
“Every knight was accompanied by thirty attendants—Turks, Romans, and Persians alike.”
#4
پرستنده سیصد ز ایوان شاه
✦
برفتند با ساز نخچیرگاه
“Three hundred royal servants also departed from the palace fully outfitted for hunting.”
#5
ز دیبا بیاراسته صد شتر
✦
رکابش همه زر و پالانش در
“A hundred camels were adorned in brocade, their stirrups forged of gold and saddles set with pearls.”
#6
ده اشتر نشستنگه شاه را
✦
به دیبا بیاراسته گاه را
“Ten magnificent camels carried the royal pavilion, covered in silk to honor the monarch's seat.”
#7
به پیش اندر آراسته هفت پیل
✦
برو تخت پیروزه همرنگ نیل
“In front marched seven war elephants bearing turquoise thrones blue as the Nile.”
#8
همه پایهٔ تخت زر و بلور
✦
نشستنگه شاه بهرام گور
“The legs of the throne were crafted of gold and crystal, the glorious seat of King Bahram Gur.”
#9
ابا هر یکی تیغ‌زن صد غلام
✦
به زرین کمرها و زرین ستام
“With each elephant went a hundred sword-bearing youths wearing golden belts and golden harness fittings.”
#10
صد اشتر بد از بهر رامشگران
✦
همه بر سران افسر از گوهران
“A hundred camels carried the royal musicians, all bearing gem-studded crowns upon their heads.”
#11
ابا بازداران صد و شست باز
✦
دو صد چرغ و شاهین گردن‌فراز
“With the falconers rode one hundred and sixty falcons, alongside two hundred proud sakers and hawks.”
#12
پس‌اندر یکی مرغ بودی سیاه
✦
گرامی‌تر آن بود بر چشم شاه
“Behind the falconers flew a mysterious black bird, the most cherished in the King's eyes.”
#13
سیاهی به چنگ و به منقار زرد
✦
چو زر درخشنده بر لاژورد
“Its plumage was as black as pitch, yet its talons and beak gleamed like gold upon lapis lazuli.”
#14
همی خواندش شاه طغری به نام
✦
دو چشمش به رنگ پر از خون دو جام
“The King called the bird Toghrol; its two eyes burned like ruby cups filled with blood.”
#15
که خاقان چینش فرستاده بود
✦
یکی تخت با تاج بیجاده بود
“It had been sent by the Khaqan of China as a gift, alongside a throne adorned with amber and jewels.”
#16
یکی طوق زرین زبرجد نگار
✦
چهل یاره و سی و شش گوشوار
“He sent a golden collar inlaid with chrysolite, forty armlets, and thirty-six earrings.”
#17
شتروار سیصد طرایف ز چین
✦
فرستاد و یاقوت سیصد نگین
“Three hundred camel-loads of rare Chinese gifts he dispatched, with three hundred ruby gems.”
#18
پس بازداران صد و شست یوز
✦
ببردند با شاه گیتی فروز
“Following the falconers went one hundred and sixty cheetahs, brought alongside the world-illuminating King.”
#19
بیاراسته طوق یوز از گهر
✦
بدو اندر افگنده زنجیر زر
“The collars of the cheetahs were encrusted with jewels, tied with golden chains.”
#20
بیامد شهنشاه زین سان به دشت
✦
همی تاجش از مشتری برگذشت
“Thus the Sovereign rode into the plains, his crown exalted higher than the planet Jupiter.”
#21
هرانکس که بودند نخچیرجوی
✦
سوی آب دریا نهادند روی
“All those who sought the thrill of the hunt turned their faces toward the waters of the sea.”
#22
جهاندار بهرام هر هفت سال
✦
بدان آب رفتی به فرخنده فال
“Every seven years, the world-lord Bahram visited those waters under an auspicious omen.”
#23
چو لشکر به نزدیک دریا رسید
✦
شهنشاه دریا پر از مرغ دید
“When the host neared the sea, the King saw the waters teeming with aquatic birds.”
#24
بزد طبل و طغری شد اندر هوا
✦
شکیبا نبد مرغ فرمانروا
“He struck the drum, and Toghrol soared into the air, restless and swift to obey.”
#25
زبون بود چنگال او را کلنگ
✦
شکاری چو نخچیر بود او پلنگ
“A heron was helpless in its talons; in pursuit of prey, it fought fiercely as a leopard.”
#26
سرانجام گشت از جهان ناپدید
✦
کلنگی به چنگ آمدش بردمید
“At last it vanished from sight, grasping a heron in its claws as it soared away.”
#27
بپرید بر سان تیر از کمان
✦
یکی بازدار از پس اندر دمان
“It flew swift as an arrow shot from a bow, with a falconer riding hard behind it.”
#28
دل شاه گشت از پریدنش تنگ
✦
همی تاخت از پس به آواز زنگ
“The King's heart grew heavy at its flight, and he spurred his horse after the sound of its bell.”
#29
یکی باغ پیش اندر آمد فراخ
✦
برآورده از گوشهٔ باغ کاخ
“A vast estate appeared before him, with a magnificent palace towering from one corner.”
#30
بشد تازیان با تنی چند شاه
✦
همی بود لشکر به نخچیرگاه
“The King rode swiftly with a few companions, while the main army remained at the hunting ground.”
#31
چو بهرام گور اندر آمد به باغ
✦
یکی جای دید از برش تند راغ
“When Bahram Gur entered the garden, he beheld a paradise beneath a steep hill.”
#32
میان گلستان یکی آبگیر
✦
بروبر نشسته یکی مرد پیر
“In the midst of the flower garden lay a clear pond, beside which sat an aged man.”
#33
زمینش به دیبا بیاراسته
✦
همه باغ پر بنده و خواسته
“The ground was draped in brocade, and the garden was filled with servants and riches.”
#34
سه دختر بر او نشسته چو عاج
✦
نهاده به سربر ز پیروزه تاج
“Three maidens sat beside him like ivory statues, turquoise crowns placed upon their heads.”
#35
به رخ چون بهار و به بالا بلند
✦
به ابرو کمان و به گیسو کمند
“Their faces were fresh as spring, their stature tall, brows arched like bows, and locks curled like lariats.”
#36
یکی جام بر دست هر یک بلور
✦
بدیشان نگه کرد بهرام گور
“Each held a crystal goblet in hand; upon them Bahram Gur fixed his gaze.”
#37
ز دیدارشان چشم او خیره شد
✦
ز باز و ز طغری دلش تیره شد
“At the sight of them his eyes grew dazed, and his grief over the lost falcon melted away.”
#38
چو دهقان پرمایه او را بدید
✦
رخ او شد از بیم چون شنبلید
“When the noble landowner saw the King, his face turned pale as a fenugreek blossom in fear.”
#39
خردمند پیری و برزین به نام
✦
دل او شد از شاه ناشادکام
“A wise elder named Barzin, his heart grew anxious before the sovereign.”
#40
برفت از بر حوض برزین چو باد
✦
بر شاه شد خاک را بوسه داد
“Barzin rose from the pond like the wind, approached the King, and kissed the ground.”
#41
چنین گفت کای شاه خورشیدچهر
✦
به کام تو گرداد گردان سپهر
“He said: 'O Sun-faced King! May the revolving heavens move according to thy heart's desire!'”
#42
نیارمت گفتن که ایدر بایست
✦
بدین مرز من با سواری دویست
“'I dare not say to thee to honor my land and rest here with thy two hundred knights.'”
#43
سر و نام برزین برآید به ماه
✦
اگر شاد گردد بدین باغ شاه
“'Yet Barzin's name and glory shall reach the moon if the King deigns to gladden this garden.'”
#44
به برزین چنین گفت شاه جهان
✦
که امروز طغری شد از من نهان
“The monarch of the world replied to Barzin: 'Today my falcon Toghrol vanished from me.'”
#45
دلم شد ازان مرغ گیرنده تنگ
✦
که مرغان چو نخچیر بد او پلنگ
“'My heart was heavy for that capturing bird, which hunted wild birds as a leopard hunts game.'”
#46
چنین پاسخ آورد برزین به شاه
✦
که اکنون یکی مرغ دیدم سیاه
“Barzin brought this answer to the King: "Just now I saw a black bird,”
#47
ابا زنگ زرین تنش همچو قیر
✦
همان چنگ و منقار او چون زریر
“With a golden bell upon it, its body black as pitch, its claws and beak yellow like gold.”
#48
بیامد بران گوزبن بر نشست
✦
بیاید هم‌اکنون به بختت به دست
“It came and perched upon that walnut tree; through your good fortune, it shall soon be caught in hand."”
#49
هم‌انگه یکی بنده را گفت شاه
✦
که رو گوزبن کن سراسر نگاه
“Thereupon the King commanded a servant: "Go and search the walnut tree thoroughly."”
#50
بشد بنده چون باد و آواز داد
✦
که همواره شاه جهان باد شاد
“The servant sped like the wind and called out: "May the King of the world be ever joyful!”
#51
که طغری به شاخی برآویختست
✦
کنون بازدارش بگیرد به دست
“For the falcon is entangled in a branch; now the falconer can take it in his hand!"”
#52
چو طغری پدید آمد آن پیر گفت
✦
که ای بر زمین شاه بی‌بار و جفت
“When the falcon appeared, the old man said: "O King peerless and matchless on earth,”
#53
پی مرزبان بر تو فرخنده باد
✦
همه تاجداران ترا بنده باد
“May the step of the border-lord bring you good omen, and may all crown-wearers be your servants!”
#54
بدین شادی اکنون یکی جام خواه
✦
چو آرام دل یافتی کام خواه
“In honor of this joy, ask now for a cup of wine; having found peace of heart, fulfill your desire!"”
#55
شهنشاه گیتی بران آبگیر
✦
فرود آمد و شادمان گشت پیر
“The Shahanshah of the world dismounted by that pool, and the old man rejoiced.”
#56
بیامد هم‌انگاه دستور اوی
✦
همان گنج داران و گنجور اوی
“Thereupon arrived his minister, as well as his treasurers and keeper of wealth.”
#57
بیاورد برزین می سرخ و جام
✦
نخستین ز شاه جهان برد نام
“Barzin brought red wine and goblets, first invoking the name of the King of the world.”
#58
بیاورد خوان و خورش ساختند
✦
چو از خوردن نان بپرداختند
“He laid out the feast and prepared rich food; when they had finished dining,”
#59
ازان پس بیاورد جامی بلور
✦
نهادند بر دست بهرام گور
“Thereafter they brought a goblet of crystal and placed it in the hand of Bahram Gur.”
#60
جهاندار بهرام بستد نبید
✦
از اندازهٔ خط برتر کشید
“Bahram, the ruler of the world, took the wine and drank beyond the customary line of the goblet.”
#61
چو برزین چنان دید برگشت شاد
✦
بیامد به هر جای خمی نهاد
“When Barzin saw this, he overflowed with joy, moving about and bowing low at every step.”
#62
چو شد مست برزین بدان دختران
✦
چنین گفت کای پرخرد مهتران
“When Barzin grew merry with wine, he said to those daughters: "O wise and noble maidens,”
#63
بدین باغ بهرامشاه آمدست
✦
نه گردنکشی با سپاه آمدست
“King Bahram has come to this garden; not an arrogant conqueror arriving with an army!"”
#64
هلا چامه پیش آور ای چامه‌گوی
✦
تو چنگ آور ای دختر ماه‌روی
“"Come, songstress, recite your poem! And you, moon-faced girl, bring forth your harp!"”
#65
برفتند هر سه به نزدیک شاه
✦
نهادند بر سر ز گوهر کلاه
“All three went into the presence of the King, wearing gem-encrusted crowns upon their heads.”
#66
یکی پای کوب و دگر چنگ‌زن
✦
سه دیگر خوش‌آواز لشکر شکن
“One was a dancer, another played the harp, and the third was a sweet-voiced, army-subduing singer.”
#67
به آواز ایشان شهنشاه جام
✦
ز باده تهی کرد و شد شادکام
“To their melodies, the Shahanshah drained his goblet of wine and became filled with delight.”
#68
بدو گفت کاین دختران کیند
✦
که با تو بدین شادمانی زیند
“He asked him: "Who are these maidens who live with you in such joy and radiance?"”
#69
چنین گفت برزین که ای شهریار
✦
مبیناد بی‌تو کسی روزگار
“Barzin replied: "O Sovereign! May no one ever see time pass without your presence!”
#70
چنان دان که این دلبران منند
✦
پسندیده و دختران منند
“Know that these fair ones are my beloved, chosen daughters, cherished by me.”
#71
یکی چامه‌گوی و یکی چنگ‌زن
✦
سیم پای کوبد شکن بر شکن
“One is a songstress, one a harpist, and the third dances with graceful curves and sways;”
#72
چهارم به کردار خرم بهار
✦
بدین سان که بیند همی شهریار
“The fourth is like joyful spring itself, just as the King beholds before him."”
#73
بدان چامه‌زن گفت کای ماه‌روی
✦
بپرداز دل چامهٔ شاه گوی
“He said to that songstress: "O moon-faced maiden! Clear your heart of grief and sing a poem for the King!"”
#74
بتان چامه و چنگ برساختند
✦
یکایک دل از غم بپرداختند
“The beauties prepared their song and harp, cleansing every heart of sorrow.”
#75
نخستین شهنشاه را چامه‌گوی
✦
چنین گفت کای خسرو ماه‌روی
“First, the songstress addressed the Shahanshah: "O moon-faced Monarch,”
#76
نمانی مگر بر فلک ماه را
✦
به شادی همان خسرو گاه را
“You resemble the full moon in the heavens, and in happiness, the glorious King upon the throne!”
#77
به دیدار ماهی و بالای ساج
✦
بنازد بتو تخت شاهی و تاج
“In countenance a moon, in stature tall as teak wood; the royal throne and crown take pride in you!”
#78
خنک آنک شبگیر بیندت روی
✦
خنک آنک یابد ز موی تو بوی
“Blessed is he who beholds your face at dawn, blessed is he who catches the fragrance of your hair!”
#79
میان تنگ چون شیر و بازو ستبر
✦
همی فر تاجت برآید به ابر
“Slender-waisted like a lion, with powerful arms; the divine glory of your crown reaches the clouds!”
#80
به گلنار ماند همی چهر تو
✦
به شادی بخندد دل از مهر تو
“Your face resembles the pomegranate blossom, and the heart laughs with joy in your love!”
#81
دلت همچو دریا و رایت چو ابر
✦
شکارت نبینم همی جز هژبر
“Your heart is vast like the ocean, your judgment bountiful like rain-clouds; I see no prey of yours save the fierce lion.”
#82
همی مو شکافی به پیکان تیر
✦
همی آب گردد ز داد تو شیر
“You split a single hair with the tip of your arrow; and through your justice, even the lion turns to water in fear.”
#83
سپاهی که بیند کمند ترا
✦
همان بازوی زورمند ترا
“Any army that beholds your lariat, and witnesses the power of your mighty arm...”
#84
به درد دل و مغز جنگاوران
✦
وگر چند باشد سپاهی گران
“...will feel its warriors' hearts and brains burst with dread, no matter how vast that army may be.”
#85
چو آن چامه بشنید بهرام گور
✦
بخورد آن گران سنگ جام بلور
“When Bahram Gur heard that praise-song, the weighty monarch drank down his goblet of crystal.”
#86
بدو گفت شاه ای سرافراز مرد
✦
چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد
“The king said to him: 'O noble man, who hast tasted much of the world's hot and cold!”
#87
نیابی تو داماد بهتر ز من
✦
گو شهریاران سر انجمن
“'You shall find no better son-in-law than me, a champion among kings, preeminent in every assembly.”
#88
بمن ده تو این هر سه دخترت را
✦
به کیوان برافرازم اخترت را
“'Give unto me all three of your daughters, and I shall raise your star unto the heights of Saturn.'”
#89
به دو گفت برزین که ای شهریار
✦
بتو شاد بادا می و میگسار
“Barzin replied to him: 'O Sovereign King! May the wine and the wine-bearer ever bring thee delight!”
#90
که یارست گفت این خود اندر جهان
✦
که دارد چنین زهره اندر نهان
“'Who in all the world would dare utter such a thought? Who conceals such bold courage in his heart?”
#91
مرا گر پذیری بسان رهی
✦
که بپرستم این تخت شاهنشهی
“'If you accept me as your humble servant, that I may devote myself to this royal throne...”
#92
پرستش کنم تاج و تخت ترا
✦
همان فر و اورنگ و بخت ترا
“'...I shall revere your crown and throne, as well as your divine grace, royal seat, and auspicious fortune.”
#93
همان این سه دختر پرستنده‌اند
✦
به پیش تو بر پای چون بنده‌اند
“'Likewise, these three daughters are your handmaids, standing before you as loyal servants.'”
#94
پرستندگان را پسندید شاه
✦
بدان سان که از دور دیدش سه ماه
“The king looked upon the three maidens and favored them, for they appeared like three full moons from afar.”
#95
به بالای ساجند و همرنگ عاج
✦
سزاوار تخت‌اند و زیبای تاج
“Tall as teak trees and fair as ivory, worthy of royal thrones and adornment for crowns.”
#96
پس‌انگاه گفتش به بهرام پیر
✦
که ای شاه دشمن‌کش و شیرگیر
“Thereupon the old Barzin spoke to Bahram, saying: 'O monarch who slays enemies and captures lions!”
#97
بگویم کنون هرچ هستم نهان
✦
بد و نیک با شهریار جهان
“'Now I shall reveal all that lies hidden in my house, every good and ill, unto the ruler of the world:”
#98
ز پوشیدنی هم ز گستردنی
✦
ز افگندنی و پراگندگی
“'Of garments and woven carpets, of fine furnishings and scattered treasures.”
#99
همانا شتربار باشد دویست
✦
به ایوان من بنده‌گر بیش نیست
“'Truly, there are two hundred camel-loads of wealth in the hall of your servant, if not even more,”
#100
همان یاره و طوق و هم تاج و تخت
✦
کزان دختران را بود نیک‌بخت
“'Along with bracelets, necklaces, crowns, and thrones, through which these daughters shall be blessed with good fortune.'”
#101
ز برزین بخندید بهرام و گفت
✦
که چیزی که داری تو اندر نهفت
“Bahram laughed at Barzin's words and said: 'Whatever hidden wealth you possess,”
#102
بمان تا بباشد هم‌انجا به جای
✦
تو با جام می سوی رامش گرای
“'Let it remain right where it is; turn your heart instead toward joy and the cup of wine!'”
#103
بدو پیر گفت این سه دختر چو ماه
✦
به راه کیومرث و هوشنگ شاه
“The old man said to him: 'These three moon-like daughters are yours, in the tradition of King Gayomart and King Hushang!”
#104
ترا دادم و خاک پای تواند
✦
همه هر سه زنده برای تواند
“'I give them unto you; they are the dust of your feet, and all three live only for your sake.”
#105
مهین دخترم نام ماه‌آفرید
✦
فرانک دوم و سیوم شنبلید
“'My eldest daughter's name is Mah-Afarid, the second Faranak, and the third Shanbalid.'”
#106
پسندیدشان شاه چون دیدشان
✦
ز بانو زنان نیز بگزیدشان
“The king approved of them when he saw them, choosing them to be among his noble royal consorts.”
#107
به برزین چنین گفت کاین هر سه ماه
✦
پسندید چون دید بهرامشاه
“He said to Barzin: 'King Bahram has seen these three moons and accepted them with delight.'”
#108
بفرمود تا مهد زرین چهار
✦
بیارد ز لشکر یکی نامدار
“He commanded a renowned noble from his army to bring four golden litters.”
#109
چو هر سه مه اندر عماری نشست
✦
ز رومی همان خادم آورد شست
“When the three moon-faced ladies stepped into the litters, sixty Roman attendants were brought to serve them.”
#110
به مشکوی زرین شدند این سه ماه
✦
همی بود تا مست‌تر گشت شاه
“The three fair maidens proceeded to the golden palace, while the king remained behind, drinking until he grew merrier.”
#111
بدو گفت برزین که ای شهریار
✦
جهاندار و دانا و نیزه‌گزار
“Barzin then addressed him: 'O Sovereign Ruler, master of the world, wise and master of the spear!”
#112
یکی بنده‌ام تا زیم شاه را
✦
نیایش کنم خاک درگاه را
“'I am a servant unto the king as long as I live, offering praise unto the very dust of his threshold.”
#113
یکی بنده تازانهٔ شاه را
✦
ببرد و بیاراست درگاه را
“'A servant took the royal whip of the king, carrying it forth and decorating the threshold therewith.'”
#114
سپه را ز سالار گردنکشان
✦
جز از تازیانه نبودی نشان
“To the army of proud commanders, there was no sign of their king save that single whip.”
#115
چو دیدی کسی شاخ شیب دراز
✦
دوان پیش رفتی و بردی نماز
“Whenever anyone caught sight of that long-curved whip, he would run forward in reverence and bow down.”
#116
همی بود بهرام تا گشت مست
✦
چو خرم شد اندر عماری نشست
“Bahram remained feasting until he grew merry with wine; filled with joy, he took his seat within the royal litter.”
#117
بیامد به مشکوی زرین خویش
✦
سوی خانهٔ عنبر آگین خویش
“He returned to his golden palace, proceeding toward his amber-perfumed chambers.”
#118
چو آمد یکی هفته آنجا ببود
✦
بسی خورد و بخشید و شادی نمود
“Upon arriving, he stayed there for a full week, feasting richly, bestowing generous gifts, and making merry.”