🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

❖
52 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳۰ - یک هفته نهان شدن کیخسرو، آمدن زال و رستم و آرزوی ناگفتهٔ شاه
چون یک هفته کامل سپری شد و کی‌خسرو، شهریار دادگر و کیانی ایران، از خلوتگاه عبادت خویش بیرون نیامد و رخ به هیچ‌یک از سران کشور ننمود، ولوله و نگرانی عمیقی در میان پهلوانان و بزرگان سپاه برپا گشت. بزرگان فرزانه و صاحب‌رای گرد هم آمدند؛ گودرز کشوادگان و طوسِ نوذرنژاد همراه دیگر نامداران، سخن از داد و بیداد و سیرت پادشاهان گذشته پیش کشیدند و تاریخِ یزدان‌پرستان و بدکرداران را مرور کردند.

در این میان، گودرز به فرزند دلاورش، گیو، رو کرد و گفت: «ای گیو، تو که در راه سر سرافرازی ایران رنج‌های فراوان کشیده‌ای و خانه و خویشان را رها کرده‌ای، بدان که اکنون کاری بس تاریک و خطیر پیش آمده است. باید بی‌درنگ شتاب کنی و رو به سوی زابلستان نهی و سواری تازه‌تاخت نیز به کابلستان بفرستی. در زابل به رستم بگوی که شهریار ایران رو از درگاه یزدان برتافته و در بارگاه را بر نامداران بسته است؛ گویی با دیوان خلوت کرده! ما هرچه پوزش و زاری آوردیم، پاسخ نگرفتیم و بیم آن داریم که او نیز مانند کاووس‌شاه گمراه گردد و دیو، دلش را از راه راست منحرف سازد. تنها زال زر و رستم و موبدان و اخترشناسان پاک‌نهاد زابل و کابل می‌توانند این گره گشایند.»

گیو سخنان پدر را شنید و با دلی پراندیشه و آشفته، سواران زبده را برداشت و راه سیستان در پیش گرفت. چون به نزد زال زر و رستم رسید و شگفتی‌های کردار شاه را بازگفت، زالِ سپیدموی غمدیده شد و گفت: «باز هم رنجی تازه دامن‌گیر ما شد.» سپس فرمود تا دانایان، اخترشناسان و موبدان از سراسر زابل و کابل گرد آیند. چون این انجمنِ فرزانه برپا شد، همگی همراه زال و رستم رو به سوی ایران و بارگاه کی‌خسرو نهادند.

از آن سو، پادشاه ایران پس از هفت روز نایش و نیایش، در روز هشتم چون خورشید جهان‌تاب دمید، فرمان داد تا پرده‌داران پردهٔ بارگاه را بردارند و خود بر تخت زرین پادشاهی جلوس نمود. پهلوانان و بزرگان و موبدان به درگاه آمدند و در برابرش بر پای ایستادند. کی‌خسرو چون آنان را دید، به رسم کیانیان بنواختشان و جایگاهی والا برایشان کاست. پهلوانان خسروپرست، دست‌برسینه، لب به ثنا گشودند و گفتند: «ای شهریار دادگر، فرّه و توانایی از آنِ توست؛ ما بندگان فرمانبردار توایم. اگر غم تو از دریاست، آن را خشک می‌سازیم و اگر کوهی در میان است، آن را از ریشه برمی‌کنیم؛ اگر چاره به گنج است، دریغ نخواهیم کرد. چرا درگاه را بر ما بسته‌ای؟»

کی‌خسرو با لحنی آرام پاسخ داد که دلتنگی او نه از کمی گنج است و نه از بیم دشمن یا کاستی نیروی سپاه؛ بلکه آرزویی والا و نهانی در دل دارد که شب و روز برای برآورده شدن آن به درگاه یزدان نالیده است و تا راز خویش را با پروردگار نگسلد، آن را آشکار نخواهد کرد. پس پهلوانان را دلداری داد تا شادمان بازگردند و بدسگالی را از دل بشویند.
#1
چو یک هفته بگذشت ننمود روی
✦
برآمد یکی غلغل و گفتگوی
#2
همه پهلوانان شدند انجمن
✦
بزرگان فرزانه و رای زن
#3
چو گودرز و چون طوس نوذرنژاد
✦
سخن رفت چندی ز بیداد و داد
#4
ز کردار شاهان برتر منش
✦
ز یزدان پرستان وز بدکنش
#5
همه داستانها زدند از مهان
✦
بزرگان و فرزانگان جهان
#6
پدر گیو را گفت کای نیکبخت
✦
همیشه پرستندهٔ تاج و تخت
#7
از ایران بسی رنج برداشتی
✦
بر و بوم و پیوند بگذاشتی
#8
به پیش آمد اکنون یکی تیره کار
✦
که آن را نشاید که داریم خوار
#9
بباید شدن سوی زابلستان
✦
سواری فرستی به کابلستان
#10
به زابل به رستم بگویی که شاه
✦
ز یزدان بپیچید و گم کرد راه
#11
در بار بر نامداران ببست
✦
همانا که با دیو دارد نشست
#12
بسی پوزش و خواهش آراستیم
✦
همی زان سخن کام او خواستیم
#13
فراوان شنید ایچ پاسخ نداد
✦
دلش خیره بینیم و سر پر ز باد
#14
بترسیم کو همچو کاووس شاه
✦
شود کژ و دیوش بپیچد ز راه
#15
شما پهلوانید و داناترید
✦
به هر بودنی بر تواناترید
#16
کنون هرکه او هست پاکیزه‌رای
✦
ز قنوج وز دنور و مرغ و مای
#17
ستاره‌شناسان کابلستان
✦
همه پاکرویان زابلستان
#18
بیارید ز این در یکی انجمن
✦
به ایران خرامید با خویشتن
#19
شد این پادشاهی پر از گفتگوی
✦
چو پوشید خسرو ز ما رای و روی
#20
فگندیم هرگونه رایی ز بن
✦
ز دستان گشاید همی این سخن
#21
سخنهای گودرز بشنید گیو
✦
ز لشکر گزین کرد مردان نیو
#22
برآشفت و اندیشه اندر گرفت
✦
ز ایران ره سیستان برگرفت
#23
چو نزدیک دستان و رستم رسید
✦
بگفت آن شگفتی که دید و شنید
#24
غمی گشت پس نامور زال گفت
✦
که گشتیم با رنج بسیار جفت
#25
به رستم چنین گفت کز بخردان
✦
ستاره‌شناسان و هم موبدان
#26
ز زابل بخوان و ز کابل بخواه
✦
بدان تا بیایند با ما به راه
#27
شدند انجمن موبدان و ردان
✦
ستاره‌شناسان و هم بخردان
#28
همه سوی دستان نهادند روی
✦
ز زابل به ایران نهادند روی
#29
جهاندار بر پای بد هفت روز
✦
به هشتم چو بفروخت گیتی‌فروز
#30
ز در پرده برداشت سالار بار
✦
نشست از بر تخت زر شهریار
#31
همه پهلوانان ابا موبدان
✦
برفتند نزدیک شاه جهان
#32
فراوان ببودند پیشش به پای
✦
بزرگان با دانش و رهنمای
#33
جهاندار چون دید بنواختشان
✦
به رسم کیان پایگه ساختشان
#34
از آن نامداران خسروپرست
✦
کس از پای ننشست و نگشاد دست
#35
گشادند لب کی سپهر روان
✦
جهاندار با داد و روشن‌روان
#36
توانایی و فر شاهی تراست
✦
ز خورشید تا پشت ماهی تراست
#37
همه بودنیها به روشن‌روان
✦
بدانی به کردار و دانش جوان
#38
همه بندگانیم در پیش شاه
✦
چه کردیم و بر ما چرا بست راه
#39
اگر غم ز دریاست خشکی کنیم
✦
همه چادر خاک مشکی کنیم
#40
وگر کوه باشد ز بن برکنیم
✦
به خنجر دل دشمنان بشکنیم
#41
وگر چارهٔ این برآید به گنج
✦
نبیند ز گنج درم نیز رنج
#42
همه پاسبانان گنج توایم
✦
پر از درد گریان ز رنج توایم
#43
چنین داد پاسخ جهاندار باز
✦
که از پهلوانان نیم بی‌نیاز
#44
ولیکن ندارم همی دل به رنج
✦
ز نیروی دست و ز مردان و گنج
#45
نه در کشوری دشمن آمد پدید
✦
که تیمار آن بد بباید کشید
#46
یکی آرزو خواست روشن دلم
✦
همی دل از آن آرزو نگسلم
#47
بدان آرزو دارم اکنون امید
✦
شب تیره تا گاه روز سپید
#48
چو یابم بگویم همه راز خویش
✦
برآرم نهان کرده آواز خویش
#49
شما بازگردید پیروز و شاد
✦
بد اندیشه بر دل مدارید یاد
#50
همه پهلوانان آزادمرد
✦
بر او خواندند آفرینی به درد
#51
چو ایشان برفتند پیروز شاه
✦
بفرمود تا پردهٔ بارگاه
#52
فروهشت و بنشست گریان به درد
✦
همی بود پیچان و رخ لاژورد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: