#1
یکی تاج دادش زبرجد نگار
✦
یکی طوق زرین و دو گوشوار
“To one he gave a chrysolite-studded crown, to another a golden collar and a pair of earrings.”
#2
همانگه بشد جهن پیش پدر
✦
بگفت آن سخنها همه در به در
“At that moment Jahan went before his father and reported all those words in full detail.”
#3
ز پاسخ برآشفت افراسیاب
✦
سواری ز ترکان کجا یافت خواب
“Afrasiab grew enraged at the reply; how could any rider among the Turks find sleep?”
#4
ببخشید گنج درم بر سپاه
✦
همان ترگ و شمشیر و تخت و کلاه
“He distributed treasures of silver to the army, along with helmets, swords, thrones, and crowns.”
#5
شب تیره تا برزد از چرخ شید
✦
بشد کوه چون پشت پیل سپید
“When the sun blazed forth from the sphere after the dark night, the mountain appeared like the back of a white elephant.”
#6
همی لشکر آراست افراسیاب
✦
دلش بود پردرد و سر پر شتاب
“Afrasiab arrayed his army, his heart brimming with pain and his head filled with haste.”
#7
چو از گنگ برخاست آوای کوس
✦
زمین آهنین شد هوا آبنوس
“When the sound of war drums echoed from Gang, the earth turned to iron and the air to ebony.”
#8
سر موبدان شاه نیکی گمان
✦
نشست از بر زین سپیدهدمان
“The leader of the priests, the King of righteous intent, mounted his saddle at dawn.”
#9
بیامد بگردید گرد حصار
✦
نگه کرد تا چون کند کارزار
“He rode around the citadel, inspecting how to wage the battle.”
#10
به رستم بفرمود تا همچو کوه
✦
بیارد به یک سو ز دریا گروه
“He commanded Rostam to bring a host like a mountain to one side near the sea.”
#11
دگر سوش گستهم نوذر به پای
✦
سه دیگر چو گودرز فرخنده رای
“On another side stood Gustahm son of Nowzar, and on the third, Goudarz of auspicious counsel.”
#12
به سوی چهارم شه نامدار
✦
ابا کوس و پیلان و چندی سوار
“On the fourth side stood the renowned King himself, with war drums, elephants, and many horsemen.”
#13
سپه را همه هرچه بایست ساز
✦
بکرد و بیامد بر دژ فراز
“He prepared all that the army required and came before the fortress.”
#14
به لشکر بفرمود پس شهریار
✦
یکی کنده کردن به گرد حصار
“Then the monarch ordered his host to dig a deep trench around the ramparts.”
#15
بدان کار هر کس که دانا بدند
✦
به جنگ دژ اندر توانا بدند
“All those who were wise and capable in siege warfare were put to work.”
#16
چه از چین وز روم وز هندوان
✦
چه رزم آزموده ز هر سو گوان
“Whether from China, Rome, or India, battle-tested warriors gathered from every direction.”
#17
همه گرد آن شارستان چون نوند
✦
بگشتند و جستند هر گونه بند
“They circled the citadel like swift messengers, seeking every manner of siege tactic.”
#18
دو نیزه به بالا یکی کنده کرد
✦
سپه را به گردش پراگنده کرد
“He dug a trench two spears deep in height and scattered the army all around it.”
#19
بدان تا شب تیره بی ساختن
✦
نیارند ترکان یکی تاختن
“So that in the dark night, the Turks could not launch a surprise raid unprepared.”
#20
دو صد ساخت عراده بر هر دری
✦
دو صد منجنیق از پس لشکری
“He set two hundred ballistas at every gate, and two hundred catapults behind the army.”
#21
دو صد چرخ بر هر دری با کمان
✦
ز دیوار دژ چون سر بدگمان
“Two hundred siege-bows at each gate, aiming over the wall like the head of a foe.”
#22
پدید آمدی منجینق از برش
✦
چو ژاله همی کوفتی بر سرش
“The catapult appeared from above, pounding upon their heads like hail.”
#23
پس منجنیق اندرون رومیان
✦
ابا چرخها تنگ بسته میان
“Behind the catapults stood Romans, their belts tightly girt beside the siege-bows.”
#24
دو صد پیل فرمود پس شهریار
✦
کشیدن ز هر سو به گرد حصار
“Then the King commanded two hundred elephants to be drawn from all sides around the fortress.”
#25
یکی کندهای زیر باره درون
✦
بکند و نهادند زیرش ستون
“They sapped beneath the rampart and placed wooden pillars beneath its base.”
#26
بد آن منکری باره مانده به پای
✦
بدان نیزهها برگرفته ز جای
“That formidable wall remained standing, supported only by those wooden beams.”
#27
پس آلود بر چوب نفط سیاه
✦
بدین گونه فرمود بیدار شاه
“Then they smeared black naphtha upon the wood; such was the command of the vigilant King.”
#28
به یک سو بر از منجنیق و ز تیر
✦
رخ سرکشان گشته همچون زریر
“On one side from catapults and arrows, the faces of the proud turned pale as saffron.”
#29
به زیر اندرون آتش و نفط و چوب
✦
ز بر گرزهای گران کوب کوب
“Beneath lay fire, naphtha, and wood; above were heavy pounding maces.”
#30
به هر چارسو ساخت آن کارزار
✦
چنانچون بود ساز جنگ حصار
“On all four sides he prepared the battle, just as siege warfare demands.”
#31
وزآن جایگه شهریار زمین
✦
بیامد به پیش جهانآفرین
“And from that place, the King of the Earth came before the Creator of the World.”
#32
ز لشکر بشد تا به جای نماز
✦
ابا کردگار جهان گفت راز
“He departed from the army to the place of prayer, whispering secrets to the Maker of the World.”
#33
ابر خاک چون مار پیچان ز کین
✦
همی خواند بر کردگار آفرین
“Upon the dust he writhed like a serpent in vengeance, offering praise unto the Creator.”
#34
همی گفت کام و بلندی ز تست
✦
به هر سختیی یارمندی ز تست
“He said: 'Desire and loftiness belong to Thee; in every hardship, succor comes from Thee.'”
#35
اگر داد بینی همی رای من
✦
مگردان از این جایگه پای من
“'If Thou seest justice in my intent, turn not my feet away from this place.'”
#36
نگون کن سر جادوان را ز تخت
✦
مرا دار شاداندل و نیکبخت
“'Overthrow the sorcerers from their thrones; keep me joyful-hearted and fortunate.'”
#37
چو برداشت از پیش یزدان سرش
✦
به جوشن بپوشید روشن برش
“When he raised his head from before Yazdan, he clad his bright chest in armor.”
#38
کمر بر میان بست و برجست زود
✦
به جنگ اندر آمد به کردار دود
“He girded his loins, leaped up swiftly, and entered the battle like billowing smoke.”
#39
بفرمود تا سخت بر هر دری
✦
به جنگ اندر آید یکی لشکری
“He commanded that at every gate, an army should fiercely press the attack.”
#40
بدان چوب و نفط آتش اندر زدند
✦
ز برشان همی سنگ بر سر زدند
“They set fire to the wood and naphtha, while stones rained down upon them from above.”
#41
ز بانگ کمانهای چرخ و ز دود
✦
شده روی خورشید تابان کبود
“From the twang of siege-bows and the thick smoke, the face of the shining sun turned dark.”
#42
ز عراده و منجنیق و ز گرد
✦
زمین نیلگون شد هوا لاژورد
“From ballistas, catapults, and dust, the earth turned indigo and the air blue as lapis lazuli.”
#43
خروشیدن پیل و بانگ سران
✦
درخشیدن تیغ و گرز گران
“The roaring of elephants, the shouts of commanders, the flash of swords and heavy maces filled the air.”
#44
تو گفتی برآویخت با شید ماه
✦
ز باریدن تیر و گرد سیاه
“Thou wouldst say the sun collided with the moon, from the rain of arrows and black dust.”
#45
ز نفط سیه چوبها برفروخت
✦
به فرمان یزدان چو هیزم بسوخت
“The black naphtha ignited the timbers, and by God's decree, they burned like firewood.”
#46
نگون باره گفتی که برداشت پای
✦
به کردار کوه اندر آمد ز جای
“You would say the rampart lifted its feet and collapsed headlong, tumbling from its place like a mountain.”
#47
وز آن باره چندی ز ترکان دلیر
✦
نگون اندر آمد چو باران به زیر
“And from that fortress wall, scores of brave Turanians tumbled headlong like rain.”
#48
که آید به دام اندرون ناگهان
✦
سر آرد بر آن شوربختی جهان
“For suddenly they were trapped in a snare, and ill-fortune brought their world to a sudden end.”
#49
به پیروزی از لشکر شهریار
✦
برآمد خروشیدن کارزار
“With the triumph of the King's host, the clamor and war-cries of battle resounded.”
#50
سوی رخنهٔ دژ نهادند روی
✦
بیامد دمان رستم کینهجوی
“They charged toward the breach in the fortress, while the vengeful Rostam swept forward like a hurricane.”
#51
خبر شد به نزدیک افراسیاب
✦
کجا بارهٔ شارستان شد خراب
“Word reached Afrasiab that the walls of the citadel had been breached and laid waste.”
#52
پس افراسیاب اندر آمد چو گرد
✦
به جهن و به گرسیوز آواز کرد
“Then Afrasiab arrived swiftly like dust, calling out to Jaham and Garsivaz:”
#53
که با بارهٔ دژ شما را چه کار
✦
سپه را ز شمشیر باید حصار
“"What concern have you with stone walls? A warrior army must forge a fortress out of swords!”
#54
ز بهر بر و بوم و پیوند خویش
✦
همان از پی گنج و فرزند خویش
“For the sake of our homeland, our kin, our treasures, and our offspring,”
#55
ببندیم دامن یک اندر دگر
✦
نمانیم بر دشمنان بوم و بر
“Let us gird our loins together and yield not a span of our realm to the enemy!"”
#56
سپاهی ز ترکان گروها گروه
✦
بدان رخنه رفتند بر سان کوه
“Troop upon troop of Turanian warriors rushed to that breach like a solid mountain.”
#57
به کردار شیران برآویختند
✦
خروش از دو رویه برانگیختند
“They clashed like ferocious lions, raising mighty war-cries from both sides.”
#58
سواران ترکان به کردار بید
✦
شده لرزلرزان و دل ناامید
“Yet the Turanian horsemen trembled like willow leaves, their hearts filled with despair.”
#59
به رستم بفرمود پس شهریار
✦
پیاده هر آن کس که بد نامدار
“Then the King commanded Rostam that every renowned foot-soldier,”
#60
که پیش اندر آید بدان رخنه گاه
✦
همیدون بسی نیزهور کینهخواه
“Should step forward into the breach, along with a multitude of vengeful spearmen,”
#61
ابا ترکش و تیغ و تیر و تبر
✦
سوار ایستاده پس نیزهور
“Armed with quiver, sword, arrow, and axe, with horsemen standing behind the spearmen,”
#62
سواران جنگی نگهدارشان
✦
بدانگه که شد سخت پیکارشان
“Mounted warriors guarding their rear as the fierce battle reached its peak.”
#63
سوار و پیاده به هر سو گروه
✦
به جنگ اندر آمد به کردار کوه
“Cavalry and infantry on all sides joined the fray like a moving mountain.”
#64
به رخنه در آورد یکسر سپاه
✦
چو شیر ژیان رستم کینهخواه
“Rostam the vengeful, like a fierce lion, drove the entire army into the fortress breach.”
#65
پیاده بیامد به کردار گرد
✦
درفش سیه را نگونسار کرد
“He advanced on foot like dust and cast down the black banner of the enemy.”
#66
نشان سپهدار ایران بنفش
✦
بر آن باره زد شیر پیکر درفش
“The violet banner of Iran's commander, bearing the lion emblem, was planted upon that rampart.”
#67
به پیروزی شاه ایران سپاه
✦
برآمد خروشیدن از رزمگاه
“At the triumph of the King of Iran's host, resounding shouts rose from the field of fight.”
#68
فراوان ز توران سپه کشته شد
✦
سر بخت تورانیان گشته شد
“Countless host of Turan were slain, and the star of the Turanians' fortune was overturned.”
#69
بدانگه کجا رزمشان شد درشت
✦
دو تن رستم آورد از ایشان به مشت
“Just as their battle grew most fierce, Rostam seized two of their chief commanders in his grasp:”
#70
چو گرسیوز و جهن رزم آزمای
✦
که بد تخت توران بدیشان به پای
“Garsivaz and Jaham, the battle-proven lords, upon whom rested the throne of Turan.”
#71
برادر یکی بود و فرخ پسر
✦
چنین آمد از شوربختی به سر
“One was a brother and the other a noble son; such was the bitter end brought by cruel fate.”
#72
بدان شارستان اندر آمد سپاه
✦
چنان داغدل لشکری کینهخواه
“The Iranian host swept into that citadel—an army grief-stricken and intent on vengeance.”
#73
به تاراج و کشتن نهادند روی
✦
برآمد خروشیدن های هوی
“They fell to plundering and slaying, and cries of distress and clamor filled the air.”
#74
زن و کودکان بانگ برداشتند
✦
به ایرانیان جای بگذاشتند
“Women and children raised a wail of sorrow, yielding their dwellings to the Iranians.”
#75
چه مایه زن و کودک نارسید
✦
که زیر پی پیل شد ناپدید
“How many women and tender children perished, crushed out of sight under the feet of war-elephants!”
#76
همه شهر توران گریزان چو باد
✦
نیامد کسی را بر و بوم یاد
“The entire city of Turan fled like the wind, no longer mindful of house or homeland.”
#77
بشد بخت گردان ترکان نگون
✦
به زاری همه دیدگان پر ز خون
“The fortune of the Turanian champions was overturned, their eyes filled with tears of blood in lamenting.”
#78
زن و گنج و فرزند گشته اسیر
✦
ز گردون روان خسته و تن به تیر
“Wives, treasures, and children were captive; their souls wounded by fate, their bodies pierced by arrows.”
#79
به ایوان برآمد پس افراسیاب
✦
پر از خون دل از درد و دیده پرآب
“Then Afrasiab mounted his palace hall, his heart bleeding with grief and his eyes brimming with tears.”
#80
بر آن باره بر شد که بد کاخ اوی
✦
بیامد سوی شارستان کرد روی
“He ascended the rampart where his palace stood, turning his face toward the ruined city.”
#81
دو بهره ز جنگاوران کشته دید
✦
دگر یکسر از جنگ برگشته دید
“He saw two-thirds of his warriors slain, and the remainder turned back from battle entirely.”
#82
خروش سواران و بانگ زنان
✦
هم از پشت پیلان تبیره زنان
“The clamor of horsemen and the cries of women resounded, while drums beat from the backs of elephants.”
#83
همی پیل بر زندگان راندند
✦
همی پشتشان بر زمین ماندند
“They drove the elephants over the living, crushing their backs into the earth.”
#84
همه شارستان دود و فریاد دید
✦
همان کشتن و غارت و باد دید
“He beheld the entire city filled with smoke and lamentation, swept by slaughter, pillage, and destruction.”
#85
یکی شاد و دیگر پر از درد و رنج
✦
چنانچون بود رسم و رای سپنج
“One was joyous while another was filled with pain and grief, just as is the custom and way of this transient world.”
#86
چو افراسیاب آنچنان دید کار
✦
چنان هول و برگشتن کارزار
“When Afrasiyab saw affairs brought to such a pass, amid such horror and the total turning of the tide of battle,”
#87
نه پور و برادر نه بوم و نه بر
✦
نه تاج و نه گنج و نه تخت و کمر
“Having no son, brother, land, or territory left, nor crown, treasure, throne, or royal girdle,”
#88
همی گفت با دل پر از داغ و درد
✦
که چرخ فلک خیره با من چه کرد
“With a heart laden with grief and anguish, he kept saying to himself, "What has the turning sky done to me so ruthlessly?"”
#89
به دیده بدیدم همان روزگار
✦
که آمد مرا کشتن و مرگ خوار
“"With my own eyes I have now witnessed the day when slaughter and a miserable death have come upon me."”
#90
پر از درد از آن باره آمد فرود
✦
همی داد تخت مهی را درود
“Full of sorrow, he descended from the ramparts, bidding farewell to his throne of majesty.”
#91
همی گفت کی بینمت نیز باز
✦
ایا روز شادی و آرام و ناز
“He cried, "O days of joy, tranquility, and delight, when shall I ever behold you again?"”
#92
وز آن جایگه خیره شد ناپدید
✦
تو گفتی چو مرغان همی بر پرید
“And from that place he vanished abruptly; as though, like a bird, he had taken flight.”
#93
در ایوان که در دژ برآورده بود
✦
یکی راه زیر زمین کرده بود
“Within the palace he had constructed in the fortress, he had dug a secret subterranean passage.”
#94
از آن نامداران دو صد برگزید
✦
بر آن راه بیراه شد ناپدید
“Selecting two hundred of his noble warriors, he vanished through that secret, hidden path.”
#95
وزآنجای راه بیابان گرفت
✦
همه کشورش ماند اندر شگفت
“From there he took the road to the desert, leaving his entire realm in utter astonishment.”
#96
نشانی ندادش کس اندر جهان
✦
بدان گونه آواره شد در نهان
“No one in the world could give any trace of him; in such a manner did he become an outlaw in secret.”
#97
چو کیخسرو آمد در ایوان اوی
✦
به پای اندر آورد کیوان اوی
“When Kay Khosrow entered his palace, he brought low the very splendor of his fortune.”
#98
ابر تخت زرینش بنشست شاه
✦
بجستنش بر کرد هر سو سپاه
“The King sat upon Afrasiyab's golden throne, and dispatched troops in every direction to search for him.”
#99
فراوان بجستند جایی نشان
✦
نیامد ز سالار گردنکشان
“They searched long and hard, yet no trace was found of the commander of the proud.”
#100
ز گرسیوز و جهن پرسید شاه
✦
ز کار سپهدار توران سپاه
“The King questioned Garsivaz and Jahan about the fate of the commander of Turan's host.”
#101
که چون رفت و آرامگاهش کجاست
✦
نهان گشته ز ایدر پناهش کجاست
“Asking, "How did he depart, and where is his resting place? Where has he found refuge after hiding from here?"”
#102
ز هر گونه گفتند و خسرو شنید
✦
نیامد همی روشنایی پدید
“They spoke of various matters and Khosrow listened, but no clear truth came to light.”
#103
به ایرانیان گفت پیروز شاه
✦
که دشمن چو آواره گردد ز گاه
“The victorious King said to the Iranians, "When an enemy is driven homeless from his throne,”
#104
ز گیتی بر او نام و کام اندکیست
✦
ورا مرگ با زندگانی یکیست
“Little remains to him of fame or desire in this world; for him, life and death are as one."”
#105
ز لشکر گزین کرد پس بخردان
✦
جهاندیده و کاربین موبدان
“Then from the army he selected wise men, world-experienced and experienced priests.”
#106
بدیشان چنین گفت کآباد بید
✦
همیشه به هر کار با داد بید
“He spoke to them, saying, "May you prosper, and may you always act with justice in every matter.”
#107
در گنج این ترک شوریده بخت
✦
شما را سپردم بکوشید سخت
“I entrust to you the treasury of this ill-fated Turk; strive diligently in your duty.”
#108
نباید که بر کاخ افراسیاب
✦
بتابد ز چرخ بلند آفتاب
“Let it not be that the sun from the high heavens shines down upon the palace of Afrasiyab.”
#109
هم آواز پوشیدهرویان اوی
✦
نخواهم که آید ز ایوان به کوی
“Nor do I wish the voices of his veiled ladies to reach from the inner palace to the street."”
#110
نگهبان فرستاد سوی گله
✦
که بودند گرد دژ اندر یله
“He sent guardians to the herds that were left roaming around the fortress.”
#111
ز خویشان او کس نیازرد شاه
✦
چنانچون بود در خور پیشگاه
“The King harmed none of Afrasiyab's kinsmen, acting as befitted a royal court.”
#112
چو زان گونه دیدند کردار اوی
✦
سپه شد سراسر پر از گفت و گوی
“When the army witnessed his righteous conduct, a murmur spread throughout the entire host,”
#113
که کیخسرو ایدر بدان سان شدست
✦
که گویی سوی باب مهمان شدست
“Saying, "Kay Khosrow behaves here as if he has come as a guest to his father's home!”
#114
همی یاد نایدش خون پدر
✦
به خیره بریده به بیداد سر
“He seems not to recall his father's blood, whose head was severed in vain and with injustice!”
#115
همان مادرش را که از تخت و گاه
✦
ز پرده کشیدند یکسو به راه
“Nor how his mother was dragged from throne and sanctuary, and cast out along the road!"”
#116
شبان پروریدست وز گوسفند
✦
مزیدست شیر این شه هوشمند
“This prudent king was nurtured by a shepherd and drank the milk of sheep.”
#117
چرا چون پلنگان به چنگال تیز
✦
نه انگیزد از خان او رستخیز
“Why does he not, like leopards with sharp claws, raise a storm of destruction upon his home?”
#118
فرود آورد کاخ و ایوان اوی
✦
برانگیزد آتش ز کیوان اوی
“Why does he not raze his palace and halls, and send flames mounting to Saturn?”
#119
ز گفتار ایرانیان پس خبر
✦
به کیخسرو آمد همه در به در
“Thereafter, news of the Iranians' murmurs reached Kay Khosrow, detail by detail.”
#120
فرستاد کس بخردان را بخواند
✦
بسی داستان پیش ایشان براند
“He dispatched a messenger to summon the wise men, and recounted many tales before them:”
#121
که هر جای تندی نباید نمود
✦
سر بیخرد را نشاید ستود
“'Harshness should not be shown everywhere, nor should an unreasoning head be praised.”
#122
همان به که با کینه داد آوریم
✦
به کام اندرون نام یاد آوریم
“It is better that we temper vengeance with justice, and keep a noble name upon our tongue.”
#123
که نیکیست اندر جهان یادگار
✦
نماند به کس جاودان روزگار
“For goodness alone remains as a legacy in the world, and time abides with no man forever.”
#124
همین چرخ گردنده با هر کسی
✦
تواند جفا گستریدن بسی
“This turning sky can deal much cruelty to any man.'”
#125
از آن پس بفرمود شاه جهان
✦
که آرند پوشیدگان را نهان
“Thereafter the King of the World commanded that the veiled ladies be brought out in secret.”
#126
چو ایرانیان آگهی یافتند
✦
پر از کین سوی کاخ بشتافتند
“When the Iranians learned of this, full of vengeance, they rushed toward the palace.”
#127
بر آن گونه بردند گردان گمان
✦
که خسرو سرآرد بر ایشان زمان
“The warriors assumed that Khosrow was about to bring their lives to an end.”
#128
به خواری همی نزدشان خواستند
✦
به تاراج و کشتن بیاراستند
“They demanded the women be brought forth in humiliation, preparing for plunder and slaughter.”
#129
ز ایوان به زاری برآمد خروش
✦
که ای دادگر شاه بسیار هوش
“A woeful cry arose from the hall: 'O just king, wise and full of understanding!”
#130
تو دانی که ما سخت بیچارهایم
✦
نه بر جای خواری و پیغارهایم
“Thou knowest that we are utterly helpless, undeserving of scorn and reproach!'”
#131
بر شاه شد مهتر بانوان
✦
ابا دختران اندر آمد نوان
“The chief of the ladies entered before the king, weeping bitterly alongside the royal daughters.”
#132
پرستنده صد پیش هر دختری
✦
ز یاقوت بر هر سری افسری
“A hundred maidservants walked before each princess, and upon each head rested a crown of rubies.”
#133
چو خورشید تابان از ایشان گهر
✦
به پیش اندر افگنده از شرم سر
“Their jewels shone radiant as the sun, yet out of modesty they bowed their heads low.”
#134
به یک دست مجمر به یک دست جام
✦
برافروخته عنبر و عود خام
“Holding a censer in one hand and a goblet in the other, burning raw aloe-wood and ambergris.”
#135
تو گفتی که کیوان ز چرخ برین
✦
ستاره فشاند همی بر زمین
“Thou wouldst say Saturn from the highest sphere was showering stars upon the earth.”
#136
مه بانوان شد به نزدیک تخت
✦
ابر شهریار آفرین کرد سخت
“The chief of the ladies approached the throne and bestowed great praise upon the monarch.”
#137
همان پروریده بتان طراز
✦
بر این گونه بردند پیشش نماز
“Likewise, the fair maidens of Taraz bowed down before him in profound homage.”
#138
همه یکسره زار بگریستند
✦
بدان شوربختی همی زیستند
“They all wept bitterly together, enduring the misery of their wretched fate.”
#139
کسی کو ندیدست جز کام و ناز
✦
بر او بر ببخشای روز نیاز
“'Upon one who has known naught but luxury and joy, show mercy in their hour of need!”
#140
همی خواندند آفرینی به درد
✦
که ای نیکدل خسرو رادمرد
“They recited a piteous blessing, crying: O noble-hearted Khosrow, generous lord!”
#141
چه نیکو بدی گر ز توران زمین
✦
نبودی به دلت اندرون ایچ کین
“How wonderful it would be if in thy heart there were no vengeance against the land of Turan!”
#142
تو ایدر به جشن و خرام آمدی
✦
ز شاهان درود و پیام آمدی
“Thou hast come here for feast and glory, carrying the greetings and messages of kings.”
#143
بر این بوم و بر نیست خود کدخدای
✦
به تخت نیا بر نهادی تو پای
“This land has no ruler of its own; thou hast set thy foot upon the throne of thy grandfather.”
#144
سیاوش نگشتی به خیره تباه
✦
ولیکن چنین گشت خورشید و ماه
“Would that Siyavash had not perished in vain! Yet such was the decree of the sun and moon.”
#145
چنان کرد بدگوهر افراسیاب
✦
که پیش تو پوزش نبیند به خواب
“The evil-natured Afrasiab acted in such a manner that he cannot even dream of forgiveness before thee.”
#146
بسی دادمش پند و سودی نداشت
✦
به خیره همی سر ز پندم بگاشت
“I gave him much counsel, but it availed nothing; in vain he turned his head away from my advice.”
#147
گوای منست آفرینندهام
✦
که بارید خون از دو بینندهام
“My Creator is my witness that blood rained from both my eyes for his folly.”
#148
چو گرسیوز و جهن پیوند تو
✦
که ساید به زاری کنون بند تو
“Like Garsivaz and Jah, thy kinsmen, who now tearfully bear the weight of thy chains.”
#149
ز بهر سیاوش که در خان من
✦
چه تیمار بد بر دل و جان من
“For the sake of Siyavash, what anguish lay upon my heart and soul in my own house!”
#150
که افراسیاب آن بداندیش مرد
✦
بسی پند بشنید و سودش نکرد
“For Afrasiab, that malevolent man, heard many counsels, yet they brought him no benefit.'”
#151
بدان تا چنین روزش آید به سر
✦
شود پادشاهیش زیر و زبر
“So that such a day of reckoning would overtake him, and his royal kingdom be overturned upside down.”
#152
به تاراج داده کلاه و کمر
✦
شده روز او تار و برگشته سر
“Having surrendered his crown and belt to pillage, his days turned dark and his fortune reversed.”
#153
چنین زندگانی همی مرگ اوست
✦
شگفت آن که بر تن ندردش پوست
“Such a life for him is no different than death; it is a wonder that the skin upon his body does not burst with grief.”
#154
کنون از پی بیگناهان به ما
✦
نگه کن بر آیین شاهان به ما
“Now, for the sake of the innocent, gaze upon us in accordance with the noble custom of kings.”
#155
همه پاک پیوستهٔ خسرویم
✦
جز از نام او در جهان نشنویم
“We are all utterly connected to Khosrow's grace, and hear of none other's name throughout the world.”
#156
به بد کردن جادو افراسیاب
✦
نگیرد بر این بیگناهان شتاب
“For the sorcery and evil deeds of Afrasiab, let not vengeance swiftly fall upon these innocent ones.”
#157
به خواری و زخم و به خون ریختن
✦
چه بر بیگنه خیره آویختن
“Why aggressively assail the guiltless with humiliation, wounds, and the shedding of blood?”
#158
که از شهریاران سزاوار نیست
✦
بریدن سری کان گنهکار نیست
“For it is not fitting for monarchs to sever a head that bears no guilt.”
#159
ترا شهریارا جز اینست جای
✦
نماند کسی در سپنجی سرای
“O King, your exalted rank is far above such cruelty; no one abides forever in this transient abode.”
#160
هم آن کن که پرسد ز تو کردگار
✦
نپیچی از آن شرم روز شمار
“Act in such a manner that when the Creator questions you, you will not turn away in shame on the Day of Reckoning.”
#161
چو بشنید خسرو ببخشود سخت
✦
بر آن خوبرویان برگشته بخت
“When Khosrow heard these words, his heart melted with great pity for those misfortune-stricken beauties.”
#162
که پوشیدهرویان از آن درد و داغ
✦
شده لعل رخسارشان چون چراغ
“For those veiled ladies, out of intense pain and grief, had cheeks turned crimson like glowing lamps from weeping.”
#163
بپیچید دل بخردان را ز درد
✦
ز فرزند و زن هر کسی یاد کرد
“The hearts of the wise twisted with compassion, as each warrior recalled his own wife and children.”
#164
همی خواندند آفرینی بزرگ
✦
سران سپه مهتران سترگ
“The commanders of the army and the great chieftains began to shower majestic blessings upon the king.”
#165
کز ایشان شه نامبردار کین
✦
نخواهد ز بهر جهان آفرین
“That for the sake of the Creator of the World, the renowned King sought no vengeance upon them.”
#166
چنین گفت کیخسرو هوشمند
✦
که هر چیز کان نیست ما را پسند
“Thus spoke the wise Kay Khosrow: 'Whatever is displeasing to ourselves,'”
#167
نیاریم کس را همان بد به روی
✦
وگر چند باشد جگر کینهجوی
“'We shall not inflict that same evil upon anyone else, no matter how vengeful our heart may feel.'”
#168
چو از کار آن نامدار بلند
✦
براندیشم اینم نیاید پسند
“'When I reflect upon the deeds of that renowned king, I do not find such cruelty acceptable.'”
#169
که بد کرد با پرهنر مادرم
✦
کسی را همان بد به سر ناورم
“'Though he did evil unto my virtuous mother, I shall not visit that same evil upon anyone.'”
#170
بفرمودشان بازگشتن به جای
✦
چنان پاکزاده جهان کدخدای
“That pure-born ruler of the world commanded them to return safely to their quarters.”
#171
بدیشان چنین گفت کایمن شوید
✦
ز گوینده گفتار بد مشنوید
“He said to them: 'Rest secure, and listen to no malicious words from any speaker.'”
#172
کز این پس شما را ز من بیم نیست
✦
مرا بیوفایی و دژخیم نیست
“'From this moment, you need have no fear of me; iniquity and cruelty are not in my nature.'”
#173
تن خویش را بد نخواهد کسی
✦
چو خواهد زمانش نباشد بسی
“'No man desires evil for himself; and if he wills evil, his time on earth shall not endure.'”
#174
بباشید ایمن به ایوان خویش
✦
به یزدان سپرده تن و جان خویش
“'Remain peaceful in your palaces, having entrusted your bodies and souls to God.'”
#175
به ایرانیان گفت پیروزبخت
✦
بماناد تا جاودان تاج و تخت
“The victorious king then addressed the Iranians: 'May the crown and throne endure forever!'”
#176
همه شهر توران گرفته به دست
✦
به ایران شما را سرای و نشست
“'Now that the entire realm of Turan is in your grasp, yet your true homeland and home is Iran.'”
#177
ز دلها همه کینه بیرون کنید
✦
به مهر اندر این کشور افسون کنید
“'Cast out all malice from your hearts, and enchant this land with loving-kindness.'”
#178
که از ما چنین دردشان در دلست
✦
ز خون ریختن گرد کشور گلست
“'For their hearts are heavy with grief because of us, and the soil of this country has turned to mud from bloodshed.'”
#179
همه گنج توران شما را دهم
✦
بر آن گنج دادن سپاهی نهم
“'I shall bestow all the treasures of Turan upon you, and place a guard over that distribution of wealth.'”
#180
بکوشید و خوبی به کار آورید
✦
چو دیدند سرما بهار آورید
“'Strive and bring forth goodness; when they have witnessed the winter of hardship, bring them spring!'”
#181
من ایرانیان را یکایک نه دیر
✦
کنم یکسر از گنج دینار سیر
“'Without delay, I shall satisfy every single Iranian with treasures of gold coins.'”
#182
ز خون ریختن دل بباید کشید
✦
سر بیگناهان نباید برید
“'One must withhold the heart from shedding blood; the heads of the innocent must not be severed.'”
#183
نه مردی بود خیره آشوفتن
✦
به زیر اندر آورده را کوفتن
“'It is not chivalry to rage blindly and strike down those who are already subdued.'”
#184
ز پوشیدهرویان بپیچید روی
✦
هر آن کس که پوشیده دارد به کوی
“'Turn your gaze away from the veiled women, and respect every modest woman who dwells in her home.'”
#185
ز چیز کسان سر بتابید نیز
✦
که دشمن شود دوست از بهر چیز
“'Turn your hands away from the possessions of others as well, for even an enemy can become a friend through fair dealing with goods.'”
#186
نیاید جهانآفرین را پسند
✦
که جوینده بر بیگناهان گزند
“It is never pleasing to the Creator of the world for anyone to seek harm against the innocent.”
#187
هر آن کس که جوید همی رای من
✦
نباید که ویران کند جای من
“Whoever desires to follow my counsel must not lay waste to my realm.”
#188
و دیگر که خوانند بیداد و شوم
✦
که ویران کند مهتر آباد بوم
“Furthermore, it is deemed unrighteous and evil for a ruler to ruin a prosperous land.”
#189
از آن پس به لشکر بفرمود شاه
✦
گشادن در گنج توران سپاه
“Thereupon the King commanded his army to throw open the doors of the Turanian treasury.”
#190
جز از گنج ویژه رد افراسیاب
✦
که کس را نبود اندر آن دست یاب
“Excepting the private treasure of noble Afrasiab, to which no man was granted access.”
#191
ببخشید دیگر همه بر سپاه
✦
چه گنج سلیح و چه تخت و کلاه
“All the rest he distributed among the host—armories of weapons, thrones, and royal crowns.”
#192
ز هر سو پراگنده بی مر سپاه
✦
ز ترکان بیامد به نزدیک شاه
“From every side, scattered and countless troops of Turkmens came before the King.”
#193
همی داد زنهار و بنواختشان
✦
به زودی همی کار بر ساختشان
“He granted them quarter, comforted them, and swiftly put all their affairs in order.”
#194
سران را ز توران زمین بهر داد
✦
به هر نامداری یکی شهر داد
“He granted shares to the chieftains of Turan's land, entrusting a city to every renowned lord.”
#195
به هر کشوری هر که فرمان نبرد
✦
ز دست دلیران او جان نبرد
“In every realm, whoever refused obedience did not escape alive from the hands of his brave warriors.”
#196
شدند آن زمان شاه را چاکران
✦
چو پیوسته شد نامهٔ مهتران
“They became servants to the King at that hour, as letters of allegiance from the nobles arrived without end.”
#197
ز هر سو فرستادگان نزد شاه
✦
یکایک سر اندر نهاده به راه
“From every direction envoys approached the King, submissively setting forth upon the road.”
#198
ابا هدیه و نامهٔ مهتران
✦
شده یک به یک شاه را چاکران
“Bearing tribute gifts and letters from the magnates, one by one they entered the service of the King.”