#1
به خیمه درآمد به کردار باد
✦
یکی ترگ دیگر به سر برنهاد
“He entered his pavilion swift as the wind, and placed another helm upon his head.”
#2
درفشی دگر جست و اسپی دگر
✦
دگرگونه جوشن دگرگون سپر
“He sought another banner and a different steed, a changed coat of mail and a altered shield.”
#3
بیامد چو نزدیک رستم رسید
✦
همی بود تا یال و شاخش بدید
“He rode until he drew near Rostam, halting when he beheld his mane and grand stature.”
#4
به رستم چنین گفت کای نامدار
✦
کمندافگن و گرد و جنگی سوار
“He spake to Rostam: 'O renowned one, lasso-flinger, warrior, and battle-tested horseman!'”
#5
به یزدان که بیزارم از تاج و گاه
✦
که چون تو ندیدم یکی رزم‌خواه
“'By God, I abhor crown and throne, for I have never seen a seeker of battle like unto thee!'”
#6
ز تو بگذرد زین سپاه بزرگ
✦
نبینم همی نامداری سترگ
“'Thy martial deeds surpass this vast host; I see no champion so formidable as thou.'”
#7
دلیری که چندین بجوید نبرد
✦
برآرد همی از دل شیر گرد
“'What valiant hero seeks combat so fiercely as to raise dust from the very heart of lions?'”
#8
ز شهر و نژاد و ز آرام خویش
✦
سخن‌گوی و از تخمه و نام خویش
“'Speak to me of thy city, thy lineage, thy peaceful abode, thy family line, and thy name!'”
#9
جز از تو کسی را ز ایران سپاه
✦
ندیدم که دارد دل رزمگاه
“'Save thee, I have seen none in the Iranian host who bears such a heart upon the battlefield.'”
#10
مرا مهربانیست بر مرد جنگ
✦
بویژه که دارد نهاد پلنگ
“'My heart holds affection for warriors, especially one who possesses the nature of a leopard.'”
#11
کنون گر بگویی مرا نام خویش
✦
بَر و بوم و پیوند وآرام خویش
“'Now if thou wilt tell me thy name, thy homeland, thy kin, and thy dwelling place...'”
#12
سپاسی برین کار بر من نهی
✦
کز اندیشه گردد دل من تهی
“'...Thou shalt place a favor upon me, so that my heart may be relieved of anxious thoughts.'”
#13
بدو گفت رستم که چندین سُخُن
✦
که گفتی و افگندی از مهر بُن
“Rostam answered him: 'So many words hast thou spoken, planting seeds of affection!'”
#14
چرا تو نگویی مرا نام خویش
✦
بر و کشور و بوم و آرام خویش
“'Why dost thou not disclose thy own name, thy realm, thy land, and thy abode to me?'”
#15
چرا آمده‌ستی به نزدیک من
✦
به نرمی و چربی و چندین سخن
“'Why hast thou come unto me with soft phrases, gentle tones, and such abundant speech?'”
#16
اگر آشتی جست خواهی همی
✦
بکوشی که این کینه کاهی همی
“'If peace is what thou truly seekest, striving to diminish this ancient feud...'”
#17
نگه کن که خون سیاوش که ریخت
✦
چنین آتش کین به ما بر که بیخت
“'Consider who shed the blood of Siyavash, and who fanned the fires of this vengeance upon us!'”
#18
همان خون پرمایه گودرزیان
✦
که بفزود چندین زیان بر زیان
“'Likewise the precious blood of Goudarz's kin, which multiplied loss upon loss!'”
#19
بزرگان کجا با سیاوش بُدند
✦
نجستند پیکار و خامش بُدند
“'The nobles who were with Siyavash sought no quarrel, remaining peaceful and silent.'”
#20
گنهکار خون سر بیگناه
✦
نگر تا که یابی ز توران سپاه
“'Seek out the guilty ones who spilled innocent blood from among the Turanian host!'”
#21
ز مردان و اسپان آراسته
✦
کز ایران بیاورد با خواسته
“'Together with the adorned steeds and warriors, and all wealth brought from Iran...'”
#22
چو یکسر سوی ما فرستید باز
✦
من از جنگ ترکان شوم بی‌نیاز
“'When ye return all of these back to us, I shall cease from warring with the Turks.'”
#23
ازان پس همه نیکخواه منید
✦
سراسر بر آیین و راه منید
“'Thereafter, ye shall all be my well-wishers, following completely my custom and path.'”
#24
نیازم بکین و نجویم نبرد
✦
نیارم سر سرکشان زیر گرد
“'I shall have no need of vengeance nor seek battle, nor bring down the heads of proud chiefs into the dust.'”
#25
وزان پس بگویم به کیخسرو این
✦
بشویم دل و مغزش از درد و کین
“'And then I shall tell Kay Khosrow of this, cleansing his heart and brain of grief and malice.'”
#26
به تو برشمارم کنون نامشان
✦
که مه نامشان باد و مه کامشان
“'I shall now recount their names to thee—may their names never be exalted, nor their desires fulfilled!'”
#27
سر کین ز گرسیوز آمد نخست
✦
که درد دل و رنج ایران بجست
“'The root of malice began first with Garsivaz, who sought heart-grief and anguish for Iran.'”
#28
کسی را که دانی تو از تخم کور
✦
که بر خیره این آب کردند شور
“'And whoever thou knowest from that blind lineage, who foolishly stirred up this clear water into mud!'”
#29
گروی زره و آنک از وی بزاد
✦
نژادی که هرگز مباد آن نژاد
“'Goroy Zereh and his offspring—a line that should never have been born!'”
#30
ستم بر سیاوش ازیشان رسید
✦
که زو آمد این بند بد را کلید
“'From them came the cruelty upon Siyavash, providing the key to this evil fetter.'”
#31
کسی کو دل و مغز افراسیاب
✦
تبه کرد و خون راند بر سان آب
“'Whoever corrupted the heart and mind of Afrasiab, making blood flow like streaming water!'”
#32
و دیگر کسی را کز ایرانیان
✦
نبد کین و بست اندرین کین میان
“'And anyone else who bore grudge against Iranians, binding their loins in this malice!'”
#33
بزرگان که از تخمهٔ ویسه‌اند
✦
دو رویند و با هر کسی پیسه‌اند
“'The chieftains who are of Viseh's seed—two-faced and deceitful with everyone!'”
#34
چو هومان و لهاک و فرشیدورد
✦
چو کلباد و نستیهن آن شوخ مرد
“'Like Houman, Lahhak, and Farshidvard; like Kalbad and Nastihen, that insolent man!'”
#35
اگر این که گفتم به جای آورید
✦
سر کینه جستن به پای آورید
“'If ye bring to pass all that I have declared, bringing this seeking of malice to an end...'”
#36
ببندم در کینه بر کشورت
✦
بجوشن نپوشید باید برت
“'...I shall close the door of vengeance upon thy land, and thou shalt need no armor upon thy chest.'”
#37
و گر جز بدین گونه گویی سُخَن
✦
کنم تازه پیکار و کین کُهَن
“'But if thou speakest otherwise, I shall renew the strife and the ancient feud!'”
#38
که خوکردهٔ جنگ توران منم
✦
یکی نامداری از ایران منم
“'For I am a warrior accustomed to fighting Turan, a renowned champion of Iran!'”
#39
بسی سر جدا کرده دارم ز تن
✦
که جز کام شیران نبودش کفن
“'Many heads have I severed from bodies, whose shroud was naught save the bellies of lions!'”
#40
مرا آزمودی بدین رزمگاه
✦
همینست رسم و همینست راه
“'Thou hast tested me in this arena of battle; such is my custom, such is my path!'”
#41
ازین گونه هرگز نگفتم سُخُن
✦
بجز کین نجستم ز سر تا به بُن
“'Never have I spoken in any other manner, seeking naught but vengeance from start to finish!'”
#42
کنون هرچ گفتم ترا گوش دار
✦
سخنهای خوب اندر آغوش دار
“'Now heed all that I have uttered, and embrace these good words closely!'”
#43
چو بشنید هومان بترسید سخت
✦
بلرزید بر سان برگ درخت
“When Houman heard this, he grew sorely afraid and trembled like a leaf upon a tree.”
#44
کزان گونه گفتار رستم شنید
✦
همه کینه از دودهٔ خویش دید
“For he heard Rostam speak in such fashion, seeing all the vengeance targeted at his own family.”
#45
چنین پاسخ آورد هومان بدوی
✦
که ای شیر دل مرد پرخاشجوی
“Houman answered him: 'O lion-hearted warrior of battle!'”
#46
بدین زور و این برز و بالای تو
✦
سر تخت ایران سزد جای تو
“With such strength, stature, and high bearing as yours, the supreme throne of Iran truly befits your place.”
#47
نباشی جز از پهلوانی بزرگ
✦
وگر نامداری ز ایران سترگ
“You can be none other than a great champion, or a renowned hero from mighty Iran.”
#48
بپرسیدی از گوهر و نام من
✦
به دل دیگر آمد ترا کام من
“You asked of my lineage and my name, but in your heart, your purpose concerning me lies elsewhere.”
#49
مرا کوه گوشست نام ای دلیر
✦
پدر بوسپاسست مردی چو شیر
“My name is Kuh-e Gush, O brave warrior, and my father is Bu Sepas, a lion-hearted man.”
#50
من از وهر با این سپاه آمدم
✦
سپاهی بدین رزمگاه آمدم
“I have come from Vahr with this army, leading a great force unto this battlefield.”
#51
ازان باز جویم همی نام تو
✦
که پیدا کنم در جهان کام تو
“The reason I inquire after your name is to reveal your identity and desire to the world.”
#52
کنون گر بگویی مرا نام خویش
✦
شوم شاد دل سوی آرام خویش
“Now, if you tell me your name, I shall return gladly to my camp with a contented heart.”
#53
همه هرچ گفتی بدین رزمگاه
✦
یکایک بگویم به پیش سپاه
“Whatever you have spoken on this battlefield, I shall recount word for word before the army,”
#54
همان پیش منشور و خاقان چین
✦
بزرگان و گردان توران زمین
“And before Manshur and the Khagan of Chin, and all the chieftains and heroes of the land of Turan.”
#55
بدو گفت رستم که نامم مجوی
✦
ز من هرچ دیدی بدیشان بگوی
“Rostam replied: "Seek not my name; relate to them only what you have witnessed of me.”
#56
ز پیران مرا دل بسوزد همی
✦
ز مهرش روان برفروزد همی
“Yet my heart burns with sympathy for Piran, and my soul flares up with affection for him.”
#57
ز خون سیاوش جگرخسته اوست
✦
ز ترکان کنون راد و آهسته اوست
“His heart is grieving for the blood of Siavash; among the Turks, he alone is noble and prudent.”
#58
سوی من فرستش هم اکنون دمان
✦
ببینیم تا بر چه گردد زمان
“Send him to me without delay at once, so we may see what Destiny has in store for us.”
#59
بدو گفت هومان که ای سرفراز
✦
بدیدار پیرانت آمد نیاز
“Houman said to him: "O exalted champion, do you truly desire to meet Piran?”
#60
چه دانی تو پیران و کلباد را
✦
گروی زره را و پولاد را
“How is it that you know Piran, Kulbad, Garwi-ye Zereh, and Pulad?”
#61
بدو گفت چندین چه پیچی سُخُن
✦
سر آب را سوی بالا مکن
“Rostam said to him: "Why do you twist words so much? Try not to make the river flow upstream!”
#62
نبینی که پیکار چندین سپاه
✦
بدویست و زو آمد این رزمگاه
“Do you not see that the conflict of these vast armies stems from him, and this battlefield exists because of him?”
#63
بشد تیز هومان هم اندر زمان
✦
شده گونه از روی و آمد دمان
“Houman at once departed in haste, his face drained of color, rushing back in turmoil.”
#64
به پیران چنین گفت کای نیک بخت
✦
بد افتاد ما را ازین کار سخت
“He spoke to Piran, saying: "O fortunate leader, a grave peril has befallen us from this arduous turn of events!”
#65
که این شیردل رستم زابلیست
✦
برین لشکر اکنون بباید گریست
“For this lion-hearted warrior is none other than Rostam of Zabol; now we must weep for the fate of this army!”
#66
که هرگز نتابند با او به جنگ
✦
به خشکی پلنگ و به دریا نهنگ
“Against him in battle, neither a leopard on dry land nor a sea-monster in the deep can ever hold out.”
#67
سخن گفت و بشنید پاسخ بسی
✦
همی یاد کرد از بد هر کسی
“He spoke much and heard many replies, recounting the evil deeds of every person among us.”
#68
نخست ای برادر مرا نام برد
✦
ز کین سیاوش بسی برشمرد
“First, O brother, he uttered my name, and enumerated much concerning the vengeance for Siavash.”
#69
ز کار گذشته بسی کرد یاد
✦
ز پیران و گردان ویسه‌نژاد
“He recalled much of past events, of Piran and the valiant heroes of the lineage of Viseh.”
#70
ز بهرام وز تخم گودرزیان
✦
ز هر کس که آمد بریشان زیان
“He spoke of Bahram, and of the lineage of Goudarz, and of everyone who suffered harm at our hands.”
#71
بجز بر تو بر کس ندیدمش مهر
✦
فراوان سخن گفت و نگشاد چهر
“Except for you, I saw no affection in him for anyone; he spoke abundantly, yet his countenance remained stern.”
#72
ازین لشکر اکنون ترا خواسته‌ست
✦
ندانم که بر دل چه آراسته‌ست
“Out of all this army, he has now demanded you; I know not what design he harbors in his heart.”
#73
برو تا ببینیش نیزه به دست
✦
تو گویی که بر کوه دارد نشست
“Go so that you may see him, spear in hand—you would say he sits enthroned upon a mountain!”
#74
ابا جوشن و ترگ و ببر بیان
✦
به زیر اندرون ژنده پیلی ژیان
“Clad in coat of mail, helmet, and Babr-e Bayan, mounted upon a ferocious, colossal elephant of a steed.”
#75
ببینی که من زین نجستم دروغ
✦
همی گیرد آتش ز تیغش فروغ
“You shall see that I have uttered no falsehood; the very fire gains its brilliance from his sword!”
#76
ترا تا نبیند نجنبد ز جای
✦
ز بهر تو مانده‌ست زان سان به پای
“Until he sees you, he will not move from his spot; for your sake alone has he remained standing thus.”
#77
چو بینیش با او سخن نرم گوی
✦
برهنه مکن تیغ و منمای روی
“When you meet him, speak gently to him; draw not your sword, nor show a defiant face.”
#78
بدو گفت پیران که ای رزمساز
✦
بترسم که روز بد آید فراز
“Piran said to him: "O warrior, I fear that an evil day has arrived for us.”
#79
گر ایدونک این تیغ‌زن رستمست
✦
بدین دشت ما را گه ماتمست
“If indeed this swordsman is Rostam, then in this plain it is now a time of mourning for us!”
#80
بر آتش بسوزد بر و بوم ما
✦
ندانم چه کرد اختر شوم ما
“Our land and realm shall be burnt in fire; I know not what our ill-omened star has wrought upon us!”
#81
بشد پیش خاقان پر از آب چشم
✦
جگر خسته و دل پر از درد و خشم
“With tear-filled eyes he went before the Khaqan, his heart wounded and filled with grief and anger.”
#82
بدو گفت کای شاه تندی مکن
✦
که اکنون دگرگونه گشت این سُخُن
“He said to him: 'O King, do not act rashly, for now this matter has taken a completely different turn.'”
#83
چو کاموس گو را سرآمد زمان
✦
همانگاه برد این دل من گمان
“'When the hero Kamus met his end, my heart at once suspected the truth:'”
#84
که این بارهٔ آهنین رستمست
✦
که خام کمندش خم اندر خمست
“'That this iron-armored rider is none other than Rostam, whose untamed lasso coils upon coil.'”
#85
گر افراسیاب آید اکنون چو آب
✦
نبینند جز سهم او را به خواب
“'Even if Afrasiab were to arrive like swift waters, they would see nothing of him but dread, even in their dreams.'”
#86
ازو دیو سیر آید اندر نبرد
✦
چه یک مرد با او چه یک دشت مرد
“'Even fierce demons grow weary of fighting him; to him, a single warrior or a plain full of men is the same.'”
#87
به زابلستان چند پرمایه بود
✦
سیاوش را آن زمان دایه بود
“'How illustrious was he in Zabulistan! Back then, he was the mentor and guardian of Siyavash.'”
#88
پدروار با درد جنگ آورد
✦
جهان بر جهاندار تنگ آورد
“'Like a grieving father he wages war, making the wide world narrow for the ruler of the world.'”
#89
شوم بنگرم تا چه خواهد همی
✦
که از غم روانم بکاهد همی
“'I shall go and see what it is he desires, for my soul is consumed with anguish.'”
#90
بدو گفت خاقان برو پیش اوی
✦
چنانچون بباید سخن نرم گوی
“The Khaqan said to him: 'Go before him, and speak soft and fitting words to him.'”
#91
اگر آشتی خواهد و دستگاه
✦
چه باید برین دشت رنج سپاه
“'If he desires peace and honorable terms, why should the army endure hardship on this field?'”
#92
بسی هدیه بپذیر و پس باز گرد
✦
سزد گر نجوییم چندین نبرد
“'Accept plentiful gifts and then return; it is fitting that we no longer seek such endless conflict.'”
#93
وگر زیر چرم پلنگ اندرست
✦
همانا که رایش به جنگ اندرست
“'But if he remains clad beneath his leopard skin armor, then surely his intention is for war.'”
#94
همه یکسره نیز جنگ آوریم
✦
برو دشت پیکار تنگ آوریم
“'Then we too shall all wage war together, and narrow the field of battle upon him.'”
#95
همه پشت را سوی یزدان کنیم
✦
به نیروی او رزم شیران کنیم
“'We shall all lean upon God for support, and by His strength fight like lions.'”
#96
هم او را تن از آهن و روی نیست
✦
جز از خون وز گوشت وز موی نیست
“'For his body and face are not made of iron; he is made of nothing but blood, flesh, and hair.'”
#97
نه اندر هوا باشد او را نبرد
✦
دلت را چه سوزی به تیمار و درد
“'He does not fight high up in the sky; why burn your heart with anxiety and pain?'”
#98
چنان دان که گر سنگ و آهن خورد
✦
همان تیر و ژوپین برو بگذرد
“'Know this: even if he consumed stone and iron, arrows and javelins would still pierce him.'”
#99
به هر مرد ازیشان ز ما سیصدست
✦
درین رزمگه غم کشیدن بدست
“'For every single one of their men, we have three hundred; it is wrong to suffer grief on this battlefield.'”
#100
همین زابلی نامبردار مرد
✦
ز پیلی فزون نیست گاه نبرد
“'This renowned man of Zabul is no greater than a single elephant on the day of battle.'”
#101
یکی پیلبازی نمایم بدوی
✦
کزان پس نیارد سوی جنگ روی
“'I shall show him such elephant-play that he will never turn his face toward war again!'”