بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم

#1

وزان جایگه لشکر اندر کشید

✦

بیک منزلی بر یکی شهر دید

#2

کجا نام آن شهر بیداد بود

✦

دژی بود وز مردم آباد بود

#3

همه خوردنیشان ز مردم بدی

✦

پری چهره‌ای هر زمان گم بدی

#4

بخوان چنان شهریار پلید

✦

نبودی جز از کودک نارسید

#5

پرستندگانی که نیکو بدی

✦

به دیدار و بالا بی‌آهو بدی

#6

از آن ساختندی بخوان بر خورش

✦

بدین گونه بد شاه را پرورش

#7

تهمتن بفرمود تا سه هزار

✦

زرهدار برگستوان‌ور سوار

#8

بدان دژ فرستاد با گستهم

✦

دو گرد خردمند با اوبهم

#9

مرین مرد را نام کافور بود

✦

که او را بران شهر منشور بود

#10

بپوشید کافور خفتان جنگ

✦

همه شهر با او بسان پلنگ

#11

کمندافگن و زورمندان بدند

✦

برزم اندرون پیل دندان بدند

#12

چو گستهم گیتی بران گونه دید

✦

جهان در کف دیو وارونه دید

#13

بفرمود تا تیر باران کنند

✦

بریشان کمین سواران کنند

#14

چنین گفت کافور با سرکشان

✦

که سندان نگیرد ز پیکان نشان

#15

همه تیغ و گرز و کمند آورید

✦

سر سرکشان را ببند آورید

#16

زمانی بران سان برآویختند

✦

که آتش ز دریا برانگیختند

#17

فراوان ز ایرانیان کشته شد

✦

بسر بر سپهر بلا گشته شد

#18

ببیژن چنین گفت گستهم زود

✦

که لختی عنانت بباید بسود

#19

برستم بگویی که چندین مایست

✦

بجنبان عنان با سواری دویست

#20

بشد بیژن گیو برسان باد

✦

سخن بر تهمتن همه کرد یاد

#21

گران کرد رستم زمانی رکیب

✦

ندانست لشکر فراز از نشیب

#22

بدانسان بیامد بدان رزمگاه

✦

که باد اندر آید ز کوه سیاه

#23

فراوان ز ایرانیان کشته دید

✦

بسی سرکش از جنگ برگشته دید

#24

بکافور گفت ای سگ بدگهر

✦

کنون رزم و رنج تو آمد بسر

#25

یکی حمله آورد کافور سخت

✦

بران بارور خسروانی درخت

#26

بینداخت تیغی بکردار تیر

✦

که آید مگر بر یل شیرگیر

#27

بپیش اندر آورد رستم سپر

✦

فرو ماند کافور پرخاشخر

#28

کمندی بینداخت بر سوی طوس

✦

بسی کرد رستم برو بر فسوس

#29

عمودی بزد بر سرش پور زال

✦

که بر هم شکستش سر و ترگ و یال

#30

چنین تا در دژ یکی حمله برد

✦

بزرگان نبودند پیدا ز خرد

#31

در دژ ببستند وز باره تیز

✦

برآمد خروشیدن رستخیز

#32

بگفتند کای مرد بازور و هوش

✦

برین گونه با ما بکینه مکوش

#33

پدر نام تو چون بزادی چه کرد

✦

کمندافگنی گر سپهر نبرد

#34

دریغست رنج اندرین شارستان

✦

که داننده خواند ورا کارستان

#35

چو تور فریدون ز ایران براند

✦

ز هر گونه دانندگان را بخواند

#36

یکی باره افگند زین گونه پی

✦

ز سنگ و ز خشت و ز چوب و ز نی

#37

برآورد ازینسان بافسون و رنج

✦

بپالود رنج و تهی کرد گنج

#38

بسی رنج بردند مردان مرد

✦

کزین بارهٔ دژ برآرند گرد

#39

نبدکس بدین شارستان پادشا

✦

بدین رنج بردن نیارد بها

#40

سلیحست و ایدر بسی خوردنی

✦

بزیر اندرون راه آوردنی

#41

اگر سالیان رنج و رزم آوری

✦

نباشد بدستت جز از داوری

#42

نیاید برین باره بر منجنیق

✦

از افسون سلم و دم جاثلیق

#43

چو بشنید رستم پر اندیشه شد

✦

دلش از غم و درد چون بیشه شد

#44

یکی رزم کرد آن نه بر آرزوی

✦

سپاه اندر آورد بر چار سوی

#45

بیک روی گودرز و یک روی طوس

✦

پس پشت او پیل با بوق و کوس

#46

بیک روی بر لشکر زابلی

✦

زره‌دار با خنجر کابلی

#47

چو آن دید رستم کمان برگرفت

✦

همه دژ بدو ماند اندر شگفت

#48

هر آنکس که از باره سر بر زدی

✦

زمانه سرش را بهم در زدی

#49

ابا مغز پیکان همی راز گفت

✦

ببدسازگاری همی گشت جفت

#50

بن باره زان پس بکندن گرفت

✦

ز دیوار مردم فگندن گرفت

#51

ستونها نهادند زیر اندرش

✦

بیالود نفط سیاه از برش

#52

چو نیمی ز دیوار دژکنده شد

✦

بچوب اندر آتش پراگنده شد

#53

فرود آمد آن بارهٔ تور گرد

✦

ز هر سو سپاه اندر آمد بگرد

#54

بفرمود رستم که جنگ آورید

✦

کمانها و تیر خدنگ آورید

#55

گوان از پی گنج و فرزند خویش

✦

همان از پی بوم و پیوند خویش

#56

همه سر بدادند یکسر بباد

✦

گرامی‌تر آنکو ز مادر نزاد

#57

دلیران پیاده شدند آن زمان

✦

سپرهای چینی و تیر و کمان

#58

برفتند با نیزه‌داران بهم

✦

بپیش اندرون بیژن و گستهم

#59

دم آتش تیز و باران تیر

✦

هزیمت بود زان سپس ناگزیر

#60

چو از بارهٔ دژ بیرون شدند

✦

گریزان گریزان بهامون شدند

#61

در دژ ببست آن زمان جنگجوی

✦

بتاراج و کشتن نهادند روی

#62

چه مایه بکشتند و چندی اسیر

✦

ببردند زان شهر برنا و پیر

#63

بسی سیم و زر و گرانمایه چیز

✦

ستور و غلام و پرستار نیز

#64

تهمتن بیامد سر و تن بشست

✦

بپیش جهانداور آمد نخست

#65

ز پیروز گشتن نیایش گرفت

✦

جهان آفرین را ستایش گرفت

#66

بایرانیان گفت با کردگار

✦

بیامد نهانی هم از آشکار

#67

بپیروزی اندر نیایش کنید

✦

جهان آفرین را ستایش کنید

#68

بزرگان بپیش جهان‌آفرین

✦

نیایش گرفتند سر بر زمین

#69

چو از پاک یزدان بپرداختند

✦

بران نامدار آفرین ساختند

#70

که هر کس که چون تو نباشد بجنگ

✦

نشستن به آید بنام و بننگ

#71

تن پیل داری و چنگال شیر

✦

زمانی نباشی ز پیگار سیر

#72

تهمتن چنین گفت کین زور و فر

✦

یکی خلعتی باشد از دادگر

#73

شما سربسر بهره دارید زین

✦

نه جای گله‌ست از جهان آفرین

#74

بفرمود تا گیو با ده هزار

✦

سپردار و بر گستوان ور سوار

#75

شود تازیان تا بمرز ختن

✦

نماند که ترکان شوند انجمن

#76

چو بنمود شب جعد زلف سیاه

✦

از اندیشه خمیده شد پشت ماه

#77

بشد گیو با آن سواران جنگ

✦

سه روز اندر آن تاختن شد درنگ

#78

بدانگه که خورشید بنمود تاج

✦

برآمد نشست از بر تخت عاج

#79

ز توران بیامد سرافراز گیو

✦

گرفته بسی نامداران نیو

#80

بسی خوب چهره بتان طراز

✦

گرانمایه اسپان و هرگونه ساز

#81

فرستاد یک نیمه نزدیک شاه

✦

ببخشید دیگر همه بر سپاه

#82

وزان پس چو گودرز و چون طوس و گیو

✦

چو گستهم و شیدوش و فرهاد نیو

#83

ابا بیژن گیو برخاستند

✦

یکی آفرین نو آراستند

#84

چنین گفت گودرز کای سرفراز

✦

جهان را بمهر تو آمد نیاز

#85

نشاید که بی‌آفرین تو لب

✦

گشاییم زین پس بروز و بشب

#86

کسی کو بپیمود روی زمین

✦

جهان دید و آرام و پرخاش و کین

#87

بیک جای زین بیش لشکر ندید

✦

نه از موبد سالخورده شنید

#88

ز شاهان و پیلان وز تخت عاج

✦

ز مردان و اسپان و از گنج و تاج

#89

ستاره بدان دشت نظاره بود

✦

که این لشکر از جنگ بیچاره بود

#90

بگشتیم گرد دژ ایدر بسی

✦

ندیدیم جز کینه درمان کسی

#91

که خوشان بدیم از دم اژدها

✦

کمان تو آورد ما را رها

#92

توی پشت ایران و تاج سران

✦

سزاوار و ما پیش تو کهتران

#93

مکافات این کار یزدان کند

✦

که چهر تو همواره خندان کند

#94

بپاداش تو نیست‌مان دسترس

✦

زبانها پر از آفرینست و بس

#95

بزرگیت هر روز بافزون ترست

✦

هنرمند رخش تو صد لشکرست

#96

تهمتن بریشان گرفت آفرین

✦

که آباد بادا بگردان زمین

#97

مرا پشت ز آزادگانست راست

✦

دل روشنم بر زبانم گواست

#98

ازان پس چنین گفت کایدر سه روز

✦

بباشیم شادان و گیتی فروز

#99

چهارم سوی جنگ افراسیاب

✦

برانیم و آتش برآریم ز آب

#100

همه نامداران بگفتار اوی

✦

ببزم و بخوردن نهادند روی

#101

پس آگاهی آمد بافراسیاب

✦

که بوم و بر از دشمنان شد خراب

#102

دلش زان سخن پر ز تیمار شد

✦

همه پرنیان بر تنش خار شد

#103

بدل گفت پیگار او کار کیست

✦

سپاهست بسیار و سالار کیست

#104

گر آنست رستم که من دیده‌ام

✦

بسی از نبردش بپیچیده‌ام

#105

بپیچید وزان پس به آواز گفت

✦

که با او که داریم در جنگ جفت

#106

یکی کودکی بود برسان نی

✦

که من لشکر آورده بودم بری

#107

بیامد تن من ز زین برگرفت

✦

فرو ماند زان لشکر اندر شگفت

#108

چنین گفت لشکر بافراسیاب

✦

که چندین سر از جنگ رستم متاب

#109

تو آنی که از خاک آوردگاه

✦

همی جوش خون اندر آری بماه

#110

سلیحست بسیار و مردان جنگ

✦

دل از کار رستم چه داری بتنگ

#111

ز جنگ سواری تو غمگین مشو

✦

نگه کن بدین نامداران نو

#112

چنان دان که او یکسر از آهنست

✦

اگر چه دلیرست هم یک تنست

#113

سخنهای کوتاه زو شد دراز

✦

تو با لشکری چارهٔ او را بساز

#114

سرش را ز زین اندرآور بخاک

✦

ازان پس خود از شاه ایران چه باک

#115

نه کیخسرو آباد ماند نه گنج

✦

نداریم این زرم کردن برنج

#116

نگه کن بدین لشکر نامدار

✦

جوانان و شایستهٔ کارزار

#117

ز بهر بر و بوم و پیوند خویش

✦

زن و کودک خرد و فرزند خویش

#118

همه سر به سر تن به کشتن دهیم

✦

به آید که گیتی به دشمن دهیم

#119

چو بشنید افراسیاب این سخن

✦

فراموش کرد آن نبرد کهن

#120

بفرمود تا لشکر آراستند

✦

بکین نو از جای برخاستند

#121

ز بوم نیاکان وز شهر خویش

✦

یکی تازه اندیشه بنهاد پیش

#122

چنین داد پاسخ که من ساز جنگ

✦

بپیش آورم چون شود کار تنگ

#123

نمانم که کیخسرو از تخت خویش

✦

شود شاد و پدرام از بخت خویش

#124

سر زابلی را بروز نبرد

✦

بچنگ دراز اندر آرم بگرد

#125

برو سرکشان آفرین خواندند

✦

سرافراز را سوی کین خواندند

#126

که جاوید و شادان و پیروز باش

✦

بکام دلت گیتی افروز باش

#127

سپهبد بسی جنگها دیده بود

✦

ز هر کار بهری پسندیده بود

#128

یکی شیر دل بود فرغار نام

✦

قفس دیده و جسته چندی ز دام

#129

ز بیگانگان جای پردخته کرد

✦

بفرغار گفت ای گرانمایه مرد

#130

هم اکنون برو سوی ایران سپاه

✦

نگه کن بدین رستم رزمخواه

#131

سواران نگه کن که چنداند و چون

✦

که دارد برین بوم و بر رهنمون

#132

وزان نامداران پرخاشجوی

✦

ببینی که چنداند و بر چند روی

#133

ز گردان پهلومنش چند مرد

✦

که آورد سازند روز نبرد

#134

چو فرغار برگشت و آمد براه

✦

بکارآگهی شد بایران سپاه

#135

غمی شد دل مرد پرخاشجوی

✦

ببیگانگان ایچ ننمود روی

#136

فرستاد و فرزند را پیش خواند

✦

بسی راز بایسته با او براند

#137

بشیده چنین گفت کای پر خرد

✦

سپاه تو تیمار تو کی خورد

#138

چنین دان که این لشکر بی‌شمار

✦

که آمد برین مرز چندین هزار

#139

سپهدارشان رستم شیر دل

✦

که از خاک سازد بشمشیر گل

#140

گو پیلتن رستم زابلیست

✦

ببین تا مر او را هم‌آورد کیست

#141

چو کاموس و منشور و خاقان چین

✦

گهار و چو گرگوی با آفرین

#142

دگر کندر و شنگل آن شاه هند

✦

سپاهی ز کشمیر تا پیش سند

#143

بنیروی این رستم شیر گیر

✦

بکشتند و بردند چندی اسیر

#144

چهل روز بالشکر آویز بود

✦

گهی رزم و گه بزم و پرهیز بود

#145

سرانجام رستم بخم کمند

✦

ز پیل اندر آورد و بنهاد بند

#146

سواران و گردان هر کشوری

✦

ز هر سو که بود از بزرگان سری

#147

بدین کشور آمد کنون زین نشان

✦

همان تاجداران گردنکشان

#148

من ایدر نمانم بسی گنج و تخت

✦

که گردان شدست اندرین کار سخت

#149

کنون هرچ گنجست و تاج و کمر

✦

همان طوق زرین و زرین سپر

#150

فرستم همه سوی الماس رود

✦

نه هنگام جامست و بزم و سرود

#151

هراسانم از رستم تیز چنگ

✦

تن‌آسان که باشد بکام نهنگ

#152

بمردم نماند بروز نبرد

✦

نپیچد ز بیم و ننالد ز درد

#153

ز نیزه نترسد نه از تیغ تیز

✦

برآرد ز دشمن همی رستخیز

#154

تو گفتی که از روی وز آهنست

✦

نه مردم نژادست کهرمنست

#155

سلیحست چندان برو روز کین

✦

که سیر آمد از بار پشت زمین

#156

زره دارد و جوشن و خود و گبر

✦

بغرد بکردار غرنده ابر

#157

نه برتابد آهنگ او ژنده پیل

✦

نه کشتی سلیحش بدریای نیل

#158

یکی کوه زیرش بکردار باد

✦

تو گویی که از باد دارد نژاد

#159

تگ آهوان دارد و هول شیر

✦

بناورد با شیر گردد دلیر

#160

سخن گوید ار زو کنی خواستار

✦

بدریا چو کشتی بود روز کار

#161

مرا با دلاور بسی بود جنگ

✦

یکی جوشنستش ز چرم پلنگ

#162

سلیحم نیامد برو کارگر

✦

بسی آزمودم بگرز و تبر

#163

کنون آزمون را یکی کارزار

✦

بسازیم تا چون بود روزگار

#164

گر ایدونک یزدان بود یارمند

✦

بگردد ببایست چرخ بلند

#165

نه آن شهر ماند نه آن شهریار

✦

سرآید مگر بر من این کارزار

#166

اگر دست رستم بود روز جنگ

✦

نسازم من ایدر فراوان درنگ

#167

شوم تا بدان روی دریای چین

✦

بدو مانم این مرز توران زمین

#168

بدو شیده گفت ای خردمند شاه

✦

انوشه بدی تا بود تاج و گاه

#169

ترا فر و برزست و مردانگی

✦

نژاد و دل و بخت و فرزانگی

#170

نباید ترا پند آموزگار

✦

نگه کن بدین گردش روزگار

#171

چو پیران و هومان و فرشیدورد

✦

چو کلباد و نستیهن شیر مرد

#172

شکسته سلیح و گسسته دلند

✦

ز بیم و ز غم هر زمان بگسلند

#173

تو بر باد این جنگ کشتی مران

✦

چو دانی که آمد سپاهی گران

#174

ز شاهان گیتی گزیده توی

✦

جهانجوی و هم کار دیده توی

#175

بجان و سر شاه توران سپاه

✦

بخورشید و ماه و بتخت و کلاه

#176

که از کار کاموس و خاقان چین

✦

دلم گشت پر خون و سر پر ز کین

#177

شب تیره بگشاد چشم دژم

✦

ز غم پشت ماه اندر آمد بخم

#178

جهان گشت برسان مشک سیاه

✦

چو فرغار برگشت ز ایران سپاه

#179

بیامد بنزدیک افراسیاب

✦

شب تیره هنگام آرام و خواب

#180

چنین گفت کز بارگاه بلند

✦

برفتم سوی رستم دیوبند

#181

سراپردهٔ سبز دیدم بزرگ

✦

سپاهی بکردار درنده گرگ

#182

یکی اژدهافش درفشی بپای

✦

نه آرام دارد تو گفتی نه جای

#183

فروهشته بر کوههٔ زین لگام

✦

بفتراک بر حلقهٔ خم خام

#184

بخیمه درون ژنده پیلی ژیان

✦

میان تنگ بسته به ببر بیان

#185

یکی بور ابرش به پیشش بپای

✦

تو گفتی همی اندر آید ز جای

#186

سپهدار چون طوس و گودرز و گیو

✦

فریبرز و شیدوش و گرگین نیو

#187

طلایه گرازست با گستهم

✦

که با بیژن گیو باشد بهم

#188

غمی شد ز گفتار فرغار شاه

✦

کس آمد بر پهلوان سپاه

#189

بیامد سپهدار پیران چو گرد

✦

بزرگان و مردان روز نبرد

#190

ز گفتار فرغار چندی بگفت

✦

که تا کیست با او به پیکار جفت

#191

بدو گفت پیران که ما را ز جنگ

✦

چه چارست جز جستن نام و ننگ

#192

چو پاسخ چنین یافت افراسیاب

✦

گرفت اندران کینه جستن شتاب

#193

بپیران بفرمود تا با سپاه

✦

بیاید بر رستم کینه‌خواه

#194

ز پیش سپهبد به بیرون کشید

✦

همی رزم را سوی هامون کشید

#195

خروش آمد از دشت و آوای کوس

✦

جهان شد ز گرد سپاه آبنوس

#196

سپه بود چندانک گفتی جهان

✦

همی گردد از گرد اسپان نهان

#197

تبیره زنان نعره برداشتند

✦

همی پیل بر پیل بگذاشتند

#198

از ایوان بدشت آمد افراسیاب

✦

همی کرد بر جنگ جستن شتاب

#199

بپیران بگفت آنچ بایست گفت

✦

که راز بزرگان بباید نهفت

#200

یکی نامه نزدیک پولادوند

✦

بیارای وز رای بگشای بند

#201

بگویش که ما را چه آمد بسر

✦

ازین نامور گرد پرخاشخر

#202

اگر یارمندست چرخ بلند

✦

بیاید بدین دشت پولادوند

#203

بسی لشکر از مرز سقلاب و چین

✦

نگونسار و حیران شدند اندرین

#204

سپاهست برسان کوه روان

✦

سپهدارشان رستم پهلوان

#205

سپهکش چو رستم سپهدار طوس

✦

بابر اندر اورده آوای کوس

#206

چو رستم بدست تو گردد تباه

✦

نیابد سپهر اندرین مرز راه

#207

همه مرز را رنج زویست و بس

✦

تو باش اندرین کار فریادرس

#208

گر او را بدست تو آید زمان

✦

شود رام روی زمین بی‌گمان

#209

من از پادشاهی آباد خویش

✦

نه برگیرم از رنج یک رنج بیش

#210

دگر نیمه دیهیم و گنج آن تست

✦

که امروز پیگار و رنج آن تست

#211

نهادند بر نامه بر مهر شاه

✦

چو برزد سر از برج خرچنگ ماه

#212

کمر بست شیده ز پیش پدر

✦

فرستاده او بود و تیمار بر

#213

بکردار آتش ز بیم گزند

✦

بیامد بنزدیک پولادوند

#214

برو آفرین کرد و نامه بداد

✦

همه کار رستم برو کرد یاد

#215

که رستم بیامد ز ایران بجنگ

✦

ابا او سپاهی بسان پلنگ

#216

ببند اندر آورد کاموس را

✦

چو خاقان و منشور و فرطوس را

#217

اسیران بسیار و پیلان رمه

✦

فرستاد یکسر بایران همه

#218

کنارنگ و جنگ‌آوران را بخواند

✦

ز هر گونه‌ای داستانها براند

#219

بدیشان بگفت انچ در نامه بود

✦

جهانگیر برنا و خودکامه بود

#220

بفرمود تا کوس بیرون برند

✦

سراپردهٔ او به هامون برند

#221

سپاه انجمن شد بکردار دیو

✦

برآمد ز گردان لشکر غریو

#222

درفش از پس و پیش پولادوند

✦

سپردار با ترکش و با کمند

#223

فرود آمد از کوه و بگذاشت آب

✦

بیامد بنزدیک افراسیاب

#224

پذیره شدندش یکایک سپاه

✦

تبیره برآمد ز درگاه شاه

#225

ببر در گرفتش جهاندیده مرد

✦

ز کار گذشته بسی یاد کرد

#226

بگفت آنک تیمار ترکان ز کیست

✦

سرانجام درمان این کار چیست

#227

خرامان بایوان خسرو شدند

✦

برای و باندیشهٔ نو شدند

#228

سخن راند هر گونه افراسیاب

✦

ز کار درنگ و ز بهر شتاب

#229

ز خون سیاوش که بر دست اوی

✦

چه آمد ز پرخاش وز گفت و گوی

#230

ز خاقان و منشور و کاموس گرد

✦

گذشته سخنها همه برشمرد

#231

بگفت آنک این رنجم از یک تنست

✦

که او را پلنگینه پیراهنست

#232

نیامد سلیحم بدو کارگر

✦

بران ببر و آن خود و چینی سپر

#233

بیابان سپردی و راه دراز

✦

کنون چارهٔ کار او را بساز

#234

پر اندیشه شد جان پولادوند

✦

که آن بند را چون شود کاربند

#235

چنین داد پاسخ بافراسیاب

✦

که در جنگ چندین نباید شتاب

#236

گر آنست رستم که مازندران

✦

تبه کرد و بستد بگرز گران

#237

بدرید پهلوی دیو سپید

✦

جگرگاه پولاد غندی و بید

#238

مرا نیست پایاب با جنگ اوی

✦

نیارم ببد کردن آهنگ اوی

#239

تن و جان من پیش رای تو باد

✦

همیشه خرد رهنمای تو باد

#240

من او را بر اندیشه دارم بجنگ

✦

بگردش بگردم بسان پلنگ

#241

تو لشکر برآغال بر لشکرش

✦

بانبوه تا خیره گردد سرش

#242

مگر چاره سازم و گر نی بدست

✦

بر و یال او را نشاید شکست

#243

ازو شاد شد جان افراسیاب

✦

می روشن آورد و چنگ و رباب

#244

بدانگه که شد مست پولادوند

✦

چنین گفت با او ببانگ بلند

#245

که من بر فریدون و ضحاک و جم

✦

خور و خواب و آرام کردم دژم

#246

برهمن بترسد ز آواز من

✦

وزین لشکر گردن‌افراز من

#247

من این زابلی را بشمشیر تیز

✦

برآوردگه بر کنم ریز ریز

داستان خاقان چین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما