#1
بدو گفت قیصر که جاوید زی
✦
که دستور شاهنشهان را سزی
“Caesar said to him: 'May you live forever! For you are truly worthy to be the advisor of King of Kings.'”
#2
یکی خانه دارم در ایوان شگفت
✦
کزین برتر اندازه نتوان گرفت
“'I possess a chamber within a wondrous palace, the grandeur of which cannot be measured.'”
#3
یکی اسب و مردی برو بر سوار
✦
کز آنجا شگفتی شود هوشیار
“'Within it stands a horse and a mounted rider, a marvel that astounds even the most perceptive mind.'”
#4
چو بینی ندانی که این بند چیست
✦
طلسم است گر کردهٔ ایزدی‌ست
“'When you see it, you will not know its secret—whether it is a magical talisman or a work of God.'”
#5
چو خراد برزین شنید این سخن
✦
بیامد بر آن جایگاه کهن
“When Khorrad Barzin heard these words, he proceeded to that ancient place.”
#6
بدیدش یکی جای کرده بلند
✦
سوار ایستاده در او ارجمند
“He beheld a lofty chamber, wherein a noble horseman stood suspended.”
#7
کجا چشم بیننده چونان ندید
✦
بدان سان توگفتی خدای آفرید
“Never had an observer's eye beheld the like; one would say God Himself had fashioned it.”
#8
بدید ایستاده معلق سوار
✦
بیامد برِ قیصر نامدار
“Seeing the rider levitating in mid-air, he returned to the renowned Caesar.”
#9
چنین گفت کز آهن است آن سوار
✦
همه خانه از گوهر شاهوار
“He said: 'That horseman is forged of iron, while the entire chamber is set with regal jewels.'”
#10
که دانا ورا مغنیاطیس خواند
✦
که رومیش بر اسپ هندی نشاند
“'The wise call that stone loadstone (magnet), which the Rumis used to suspend the Indian steed.'”
#11
هرآنکس که او دفتر هندوان
✦
بخوانَد شود شاد و روشن‌روان
“'Whoever reads the texts of Hind shall become joyful and enlightened of soul.'”
#12
بپرسید قیصر که هندی ز راه
✦
همی تا کجا برکشد پایگاه
“Caesar asked: 'To what height does the Indian path of wisdom reach?'”
#13
ز دین پرستندگان برچِنَد
✦
همه بت پرستند گر خود کند
“'Do they turn away from worshipping faith? Do they all worship idols, even if wise?'”
#14
چنین گفت خراد برزین که راه
✦
به هند اندرون گاو شاه است و ماه
“Khorrad Barzin replied: 'In India, their path centers upon the King Cow and the Moon.'”
#15
به یزدان نگروند و گردان سپهر
✦
ندارد کسی بر تن خویش مهر
“'They believe not in God nor in the revolving sphere, and none among them shows compassion for his own body.'”
#16
ز خورشید گردنده بر بگذرند
✦
چو ما را ز دانندگان نشمرند
“'They claim to transcend the revolving sun, while viewing us as devoid of true wisdom.'”
#17
هرآنکس که او آتشی برفروخت
✦
شد اندر میان خویشتن را بسوخت
“'Whoever kindles a fire among them steps into the flames and burns himself alive.'”
#18
یکی آتشی داند اندر هوا
✦
به فرمان یزدان فرمان‌روا
“'They believe in a fire in the upper air, existing by command of the Sovereign God,'”
#19
که دانای هندوش خوانَد اثیر
✦
سخنهای نغز آورَد دلپذیر
“'Which the wise Hindu calls Ether, speaking fine and enchanting words about it.'”
#20
چنین گفت کآتش به آتش رسید
✦
گناهش ز کردار شد ناپدید
“'They say when fire merges with fire, one's sins vanish from their past deeds.'”
#21
از آن ناگزیر آتش افروختن
✦
همان راستی خواند این سوختن
“'They consider that self-immolation inevitable, calling such burning the ultimate truth.'”
#22
همان گفت‌وگوی شما نیست راست
✦
بر این بر روان مسیحا گواست
“'Yet your own theology is also inconsistent, to which the spirit of the Messiah bears witness.'”
#23
نبینی که عیسی مریم چه گفت
✦
بدانگه که بگشاد راز از نهفت
“'Do you not see what Jesus, son of Mary, declared when he revealed the sacred secrets?'”
#24
که پیراهنت گر ستانَد کسی
✦
میاویز با او به تندی بسی
“'That if someone takes your shirt, do not strive harshly against him in anger;'”
#25
وگر برزند کف به رخسار تو
✦
شود تیره زآن زخم دیدار تو
“'And if he slaps your cheek, causing your face to darken from the blow,'”
#26
مزن همچنان تا بماندت نام
✦
خردمند را نام بهتر ز کام
“'Strike not back, so that your noble name endures; for to the wise, a good name is better than worldly desire.'”
#27
بسوتام را بس کن از خوردنی
✦
مجو ار نباشدت گستردنی
“'Be content with dry bread for food, and seek no bed if you lack a carpet.'”
#28
بدین سر بدی را به بد مشمرید
✦
بی‌آزار از این تیرگی بگذرید
“'Repay not evil with evil in this world; pass through this darkness harmlessly.'”
#29
شما را هوا بر خرد شاه گشت
✦
دل از آز بسیار بیراه گشت
“'Yet passion has become king over your wisdom, and your hearts have strayed through excessive greed.'”
#30
که ایوانهاتان به کیوان رسید
✦
شماری که شد گنجتان را کلید
“'Your palaces reach to the heavens, beyond the measure of keys that open your treasuries.'”
#31
ابا گنجتان نیز چندان سپاه
✦
زره‌های رومی و رومی کلاه
“'Along with your treasures, you raise vast armies, with Roman armor and Roman helmets.'”
#32
به هر جای بیداد لشکر کشید
✦
ز آسودگی تیغها برکشید
“'Everywhere you march your armies in oppression, drawing swords away from peace.'”
#33
همی چشمه گردد بیابان ز خون
✦
مسیحا نبود اندر این رهنمون
“'The wilderness becomes a spring of blood—the Messiah never guided you to this path!'”
#34
یکی بینوا مرد درویش بود
✦
که نانش ز رنج تن خویش بود
“'He was a destitute, humble man whose bread came from the labor of his own body.'”
#35
جز از ترف و شیرش نبودی خورش
✦
فزونیش رخبین بُدی پرورش
“'He ate nothing save wild herbs and milk, nurtured on simple sustenance.'”
#36
چو آورد مرد جهودش به مشت
✦
چو بی‌یار و بیچاره دیدش بکشت
“'When the Jewish rulers captured him, seeing him friendless and helpless, they killed him.'”
#37
همان کشته را نیز بر دار کرد
✦
بر آن دار بر مر ورا خوار کرد
“'And they placed his body upon the gibbet, humiliating him upon that cross.'”
#38
چو روشن‌روان گشت و دانش‌پذیر
✦
سخن‌گوی و داننده و یادگیر
“'When he became enlightened of soul and receptive to knowledge, eloquent and wise,'”
#39
به پیغمبری نیز هنگام یافت
✦
به برنایی از زیرکی کام یافت
“'He attained the time of prophethood, achieving wisdom in his youth.'”
#40
تو گویی که فرزند یزدان بُد اوی
✦
بر آن دار برگشته خندان بُد اوی
“'Yet you claim he was the Son of God, smiling upon that cross of agony!'”
#41
بخندد بر این بر خردمند مرد
✦
تو گر بخردی گِردِ این فن مگرد
“'A wise man would laugh at such a claim; if you possess wisdom, wander not around such belief.'”
#42
که هست او ز فرزند و زن بی‌نیاز
✦
به نزدیک او آشکار است راز
“'For God is free from needing wife or child, and all secrets are open before Him.'”
#43
چه پیچی ز دین کیومرّثی
✦
هم از راه و آیین طهمورثی
“'Why do you turn away from the faith of Keyumars, and from the path and custom of Tahmuras?'”
#44
که گویند دارای گیهان یکی‌ست
✦
جز از بندگی کردنت رای نیست
“'Which teach that the Creator of the universe is One, and your only duty is to serve Him.'”
#45
جهاندار دهقان یزدان‌پرست
✦
چو بر واژه برسم بگیرد به دست
“'When the God-worshipping Dehqan who rules the land holds the sacred Barsam in hand during prayer,'”
#46
نشاید چشیدن یکی قطره آب
✦
گر از تشنگی آب بیند به خواب
“He ought not to taste even a single drop of water, though in his dreams he were perishing of thirst.”
#47
به یزدان پناهد به روز نبرد
✦
نخواهد به جنگ اندرون آب سرد
“On the day of battle he takes refuge in God, desiring no cool water in the midst of conflict.”
#48
همان قبله‌شان برترین گوهر است
✦
که از آب و خاک و هوا برتر است
“Likewise, their direction of prayer is that supreme Essence, which transcends water, earth, and air.”
#49
نباشند شاهان ما دین‌فروش
✦
به فرمان دارنده دارند گوش
“Our monarchs are no traders of their faith; they lend their ears solely to the Creator's decree.”
#50
به دینار و گوهر نباشند شاد
✦
نجویند نام و نشان جز به داد
“They take no joy in gold and precious gems, seeking renown and fame through justice alone.”
#51
ببخشیدن کاخ‌های بلند
✦
دگر شاد کردن دل مستمند
“Their joy lies in bestowing lofty palaces and bringing comfort to the hearts of the needy.”
#52
سدیگر کسی کو به روز نبرد
✦
بپوشد رخ شید گردان به گَرد
“Thirdly is the warrior who, on the day of battle, darkens the radiant sun with the dust of combat.”
#53
بروبوم دارد ز دشمن نگاه
✦
جز این را نخواهد خردمند شاه
“He guards the motherland against the enemy; a wise king desires nothing other than this.”
#54
جز از راستی هرک جوید ز دین
✦
بر او باد نفرین بی‌آفرین
“Whoever seeks from religion anything save truth, may endless curses fall upon him!”
#55
چو بشنید قیصر پسند آمدش
✦
سخنهای او سودمند آمدش
“When Caesar heard these words, he approved of them and deemed his discourse profoundly wise.”
#56
بدو گفت آن‌کو جهان آفرید
✦
تو را نامدار مِهان آفرید
“He said to him: 'He who created the world hath rendered thee illustrious among the great.”
#57
سخنهای پاک از تو باید شنید
✦
تو داری درِ رازها را کلید
“Pure and sublime words ought to be heard from thee, for thou holdest the key to hidden mysteries.”
#58
کسی را کز این گونه کهتر بُوَد
✦
سرش ز افسر ماه برتر بُوَد
“The monarch who has a servant such as thee shall wear a crown that towers above the moon.'”
#59
درم خواست از گنج و دینار خواست
✦
یکی افسری نامبردار خواست
“He ordered silver, gold coins, and a splendid crown brought forth from his royal treasury.”
#60
بدو داد و بسیار کرد آفرین
✦
که آباد باد از تو ایران زمین
“He bestowed them upon him with countless blessings, saying: 'May the land of Iran flourish through thee!'”