🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

❖
30 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۹ - گریز شبانهٔ افراسیاب از جیحون، نیایش کیخسرو و دخمهٔ کشتگان ایران
چون نیمه‌ای از تیره شب گذشت و چرخ گردون بر فراز کوهساران آرام گرفت، افراسیاب، سالار تورانیان، فرمان عقب‌نشینی صادر کرد. او دستور داد تا بنه‌وبار را بربندند و به تمامی لشکریانش کلاه‌خود و جوشن پوشاند. ده هزار سوار برگستوان‌پوش از ترکان را به طلایه‌داری گماشت و رو به لشکریان خویش گفت: «چون من خود از خروشان‌رود جیحون گذشتم، شما نیز بی‌درنگ و بی‌آنکه منتظر زورق و قایق بمانید، در پی من آب را بشکافید و بگذرید.» بدین‌سان در سیاهی شب، افراسیاب همراه با لشکر گرانش از آموی گذشت و موج‌های جیحون را پشت سر نهاد. سراسر بوم و بر، راه و بی‌راه، از خیمه‌ها و سراپرده‌های مجلل پر بود، اما هیچ رزمنده‌ای در آن‌ها بر جای نمانده بود.

با دمیدن نخستین پرتوهای سپیده‌دم از کرانه خاور، طلایه‌داران ایرانی بیدار شدند اما در هامون هیچ نشانه‌ای از لشکر توران نیافتند. پیشرو لشکریان با شتاب و مژده‌گویان به نزد کی‌خسرو آمد و گفت که شاه تورانیان رزمگاه را تهی کرده و گریخته است؛ تمام دشت پر از سراپرده و خیمه است، اما حتی یک سوار از دشمن در جای خویش نمانده است. چون کی‌خسرو این سخن را شنید، خاضعانه بر خاک افتاد و پیشگاه یزدان پاک را نیایش کرد. شاه دادگر زمزمه کرد: «ای کردگار روشن‌روان، ای جهاندار بیدار و پروردگار توانا! تو به من فرّه، تاج و نیرو بخشیدی و دل و چشم بدخواهان مرا کور ساختی. ستمکاران را از گیتی دور گردان و آنان را همواره در بیم و رنج بگذار.»

چون خورشید زرین‌سپر در آسمان برآمد و شب پیروزه‌گون رخت بربست، کی‌خسرو بر تخت عاج جلوس کرد و تاج دل‌افروز کیانی را بر سر نهاد. لشکریان ایران یک‌صدا به نیایش شاهنشاه پرداختند و پادشاهی‌اش را جاویدان خواستند. با به جای ماندن غنایم فراوان از لشکر شاه چین و توران، سپاه ایران از هر خواسته‌ای بی‌نیاز گشت. با این حال، برخی از پهلوانان با افسوس می‌گفتند که چگونه شهریاری چون افراسیاب توانست در سیاهی شب با همه کوس و شیپورش از چنگ چنین دلاورانی بگریزد.

کی‌خسرو بیدارکار به نامداران سپاه گفت: «اگرچه کشته شدن دشمن برای شاه بهتر است، اما آواره شدن و گریختن او نیز پیروزی بزرگی است. حال که پروردگار پیروزگر به ما فرّه، بزرگی و دیهیم شاهنشهی ارزانی داشته، باید شب و روز او را سپاس گوییم؛ چه اوست که هر که را بخواهد شوربخت می‌سازد یا بی‌هنری را بر تخت می‌نشاند. در دادگری الهی چون و چرا روا نیست. پنج روز در این رزمگاه می‌مانیم و در روز ششم (هرمزد) سپاه را روانه خواهیم ساخت.» در این پنج روز، ایرانیان در میدان نبرد به جستجوی پیکر یاران شهید خود پرداختند، گرد و غبار رزم را از چهره کشته‌شدگان شستند و برای هر یک دخمه‌ای سزاوار و والا برپا ساختند.
#1
چو نیمی ز تیره شب اندر گذشت
✦
سپهر از بر کوه ساکن بگشت
#2
سپهدار ترکان بنه بر نهاد
✦
سپه را همه ترگ و جوشن بداد
#3
طلایه بفرمود تا ده هزار
✦
بود ترک برگستوان ور سوار
#4
چنین گفت با لشکر افراسیاب
✦
که من چون گذر یابم از رود آب
#5
دمادم شما از پسم بگذرید
✦
به جیحون و زورق زمان مشمرید
#6
شب تیره با لشکر افراسیاب
✦
گذر کرد از آموی و بگذاشت آب
#7
همه روی کشور به بی راه و راه
✦
سراپرده و خیمه بد بی سپاه
#8
سپیده چو از باختر بردمید
✦
طلایه سپه را به هامون ندید
#9
بیامد به مژده بر شهریار
✦
که پردخته شد شاه ز این کارزار
#10
همه دشت خیمه‌ست و پرده‌سرای
✦
ز دشمن سواری نبینم به جای
#11
چو بشنید خسرو دوان شد به خاک
✦
نیایش کنان پیش یزدان پاک
#12
همی گفت کای روشن کردگار
✦
جهاندار و بیدار و پروردگار
#13
تو دادی مرا فر و دیهیم و زور
✦
تو کردی دل و چشم بدخواه کور
#14
ز گیتی ستمکاره را دور کن
✦
ز بیمش همه ساله رنجور کن
#15
چو خورشید زرین سپر برگرفت
✦
شب آن شعر پیروزه بر سر گرفت
#16
جهاندار بنشست بر تخت عاج
✦
به سر بر نهاد آن دل افروز تاج
#17
نیایش کنان پیش او شد سپاه
✦
که جاوید باد این سزاوار گاه
#18
شد این لشکر از خواسته بی‌نیاز
✦
که از لشکر شاه چین ماند باز
#19
همی گفت هر کس که اینت فسوس
✦
که او رفت با لشکر و بوق و کوس
#20
شب تیره از دست پرمایگان
✦
بشد نامداری چنین رایگان
#21
بدیشان چنین گفت بیدار شاه
✦
که ای نامداران ایران سپاه
#22
چو دشمن بود شاه را کشته به
✦
گر آواره از جنگ برگشته به
#23
چو پیروزگر دادمان فرهی
✦
بزرگی و دیهیم شاهنشهی
#24
ز گیتی ستایش مر او را کنید
✦
شب آید نیایش مر او را کنید
#25
که آن را که خواهد کند شوربخت
✦
یکی بی هنر برنشاند به تخت
#26
از این کوشش و پرسشت رای نیست
✦
که با داد او بنده را پای نیست
#27
بباشم بدین رزمگه پنج روز
✦
ششم روز هرمزد گیتی فروز
#28
برآید برانیم ز ایدر سپاه
✦
که او کین فزایست و ما کینه خواه
#29
بدین پنج روز اندر این رزمگاه
✦
همی کشته جستند ز ایران سپاه
#30
بشستند ایرانیان را ز گرد
✦
سزاوار هر یک یکی دخمه کرد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: