#1
بدو گفت شاه ای سرفراز مرد
✦
نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد
“He said to him: 'O proud champion, who hast tested neither the heat nor cold of the world...'”
#2
از ایدر برو تا میان سپاه
✦
از ایشان یکی مرد دانا بخواه
“'Go hence into the midst of the host, and demand a wise man from among them.'”
#3
به کیخسرو از من پیامی رسان
✦
که گیتی جز این دارد آیین و سان
“'Deliver a message from me to Kay Khosrow, saying that the world operates by another custom and rule.'”
#4
نبیره که رزم آورد با نیا
✦
دلش بر بدی باشد و کیمیا
“'A grandson who wages war against his grandfather—his heart must be inclined toward evil and sorcery.'”
#5
چنین بود رای جهان آفرین
✦
که گردد جهان پر ز پرخاش و کین
“'Yet such was the decree of the Creator of the World, that the earth be filled with strife and hatred.'”
#6
سیاوش نه بر بیگنه کشته شد
✦
شد از روزگاران سرش گشته شد
“'Siyavash was not slain guiltlessly; his head was turned upside down by the turns of Fate.'”
#7
گنه گر مرا بود پیران چه کرد
✦
چو رویین و لهاک و فرشیدورد
“'If the guilt was mine, what did Piran do? Or Ruyin, Lahhak, and Farshidvard?'”
#8
که بر پشت زینشان ببایست بست
✦
پر از خون به کردار پیلان مست
“'That they had to be bound to the back of saddles, drenched in blood like drunken elephants?'”
#9
گر ایدونک گویم که تو بدتنی
✦
بد اندیش وز تخم آهرمنی
“'If I were to say that thou art of evil nature, malicious, and of Ahriman’s seed...'”
#10
به گوهر نگه کن به تخمه منم
✦
نکوهش همی خویشتن را کنم
“'Look upon thy lineage—I am thy stock! To reproach thee is to reproach myself.'”
#11
تو این کین به گودرز و کاووس مان
✦
که پیش من آرند لشکر دمان
“'Leave this vengeance to Goudarz and Kavus, who bring raging armies against me.'”
#12
نه زان گفتم این کز تو ترسان شدم
✦
وگر پیر گشتم دگر سان شدم
“'I say this not because I have grown fearful of thee, or because in old age I have become altered.'”
#13
همه ریگ و دریا مرا لشکرند
✦
همه نره شیرند و کنداورند
“'The sands and the sea are my armies; all are fierce lions and valiant warriors.'”
#14
هر آنگه که فرمان دهم کوه گنگ
✦
چو دریا کنند ای پسر روز جنگ
“'Whenever I give the command, O son, they shall turn the mountain of Gang into a sea on the day of battle.'”
#15
ولیکن همی ترسم از کردگار
✦
ز خون ریختن وز بد روزگار
“'Yet I fear the Creator, the shedding of blood, and the turns of bad fortune,'”
#16
که چندین سر نامور بیگناه
✦
جدا گردد از تن بدین رزمگاه
“'Lest so many innocent, renowned heads be severed from their bodies on this battlefield.'”
#17
گر از پیش من بر نگردی ز جنگ
✦
نگردی همانا که آیدت ننگ
“'If thou wilt not turn back from battle before me, lest shame fall upon thee...'”
#18
چو با من به سوگند پیمان کنی
✦
بکوشی که پیمان من نشکنی
“'When thou makest a covenant by oath with me, strive that thou breakest not my pledge.'”
#19
بدین کار باشم ترا رهنمای
✦
که گنج و سپاهت بماند به جای
“'In this matter I shall be thy guide, so that thy treasure and thy army remain intact.'”
#20
چو کار سیاوش فرامش کنی
✦
نیارا به توران به رامش کنی
“'If thou wilt forget the affair of Siyavash, and not bring war to Touran but incline to peace...'”
#21
برادر بود جهن و جنگی پشنگ
✦
که در جنگ دریا کند کوه سنگ
“'Thy brothers Jahhan and warlike Pashang—who in battle turn stone mountains into seas—'”
#22
هر آن بوم و بر کآن ز ایران نهی
✦
به فرمان کنم آن ز ترکان تهی
“'Whatever land thou claimest for Iran, I shall command to be cleared of Turks.'”
#23
ز گنج نیاکان ما هرچه هست
✦
ز دینار وز تاج و تخت و نشست
“'Whatever exists of our ancestors' treasures—of dinars, crowns, thrones, and royal seats—'”
#24
ز اسب و سلیح و ز بیش و ز کم
✦
که میراث ماند از نیا زادشم
“'Of horses, weapons, great and small, inherited from our forefather Zadasham—'”
#25
ز گنج بزرگان و تخت و کلاه
✦
ز چیزی که باید ز بهر سپاه
“'From the treasure of nobles, thrones, and helmets, and all that is needed for an army—'”
#26
فرستم همه همچنین پیش تو
✦
پسر پهلوان و پدر خویش تو
“'I shall send all of it before thee; for thou art the champion son, and I thy kin and father.'”
#27
دو لشکر برآساید از رنج رزم
✦
همه روز ما بازگردد به بزم
“'Both armies shall rest from the toil of war, and all our days shall turn back to feasting.'”
#28
ور ایدون که جان ترا اهرمن
✦
بپیچد همی تا بپوشی کفن
“'Or if Ahriman twists thy soul so that thou seekest to wear a shroud...'”
#29
جز از رزم و خون کردنت رای نیست
✦
به مغز تو پند مرا جای نیست
“'And thou hast no thought except for battle and blood-shedding, and my counsel finds no place in thy mind...'”
#30
تو از لشکر خویش بیرون خرام
✦
مگر خود برآیدت از این کار کام
“'Step forth alone from thine army, that perhaps thy desire may be accomplished.'”
#31
بگردیم هر دو به آوردگاه
✦
بر آساید از جنگ چندین سپاه
“'Let the two of us duel on the battlefield, so that these vast armies may rest from war.'”
#32
چو من کشته آیم جهان پیش تست
✦
سپه بندگان و پسر خویش تست
“'If I am slain, the world is before thee; the army shall be thy servants, and my son thy kin.'”
#33
و گر تو شوی کشته بر دست من
✦
کسی را نیازارم از انجمن
“'And if thou art slain by my hand, I shall harm no one among the assembly.'”
#34
سپاه تو در زینهار منند
✦
همه مهترانند و یار منند
“'Thy army shall be under my protection; they are all nobles and my friends.'”
#35
وگر زان که با من نیایی به جنگ
✦
نتابی تو با کار دیده نهنگ
“'Or if thou wilt not come to fight against me—if thou cannot face a battle-tested crocodile—'”
#36
کمر بسته پیش تو آید پشنگ
✦
چو جنگ آوری او نسازد درنگ
“'Girded for battle, Pashang shall come before thee; if thou seekest war, he will not delay.'”
#37
پدر پیر شد پایمردش جوان
✦
جوانی خردمند و روشن‌روان
“'The father has grown old, but his champion is young—a wise youth with a radiant soul.'”
#38
به آوردگه با تو جنگ آورد
✦
دلیرست و جنگ پلنگ آورد
“'He shall fight thee on the battlefield; he is brave and fights with the fury of a leopard.'”
#39
ببینیم تا بر که گردد سپهر
✦
که را بر نهد بر سر از تاج مهر
“'Let us see upon whom the sphere of heaven turns, and upon whose head it sets the crown of sun and love.'”
#40
ور ایدون که با او نجویی نبرد
✦
دگرگونه خواهی همی کار کرد
“'And if thou wilt not seek battle with him, and desirest to conduct this matter otherwise...'”
#41
بمان تا بیاساید امشب سپاه
✦
چو بر سر نهد کوه زرین کلاه
“'Wait until the army rests tonight, and when the mountain puts on its golden crown at dawn...'”
#42
ز لشکر گزینیم جنگاوران
✦
سرافراز با گرزهای گران
“'We shall choose warriors from the army, proud champions with heavy maces.'”
#43
زمین را ز خون رود دریا کنیم
✦
ز بالای بدخواه پهنا کنیم
“'We shall turn the earth into a sea of rivers of blood, and lay low the stature of our enemies.'”
#44
دوم روز هنگام بانگ خروس
✦
ببندیم بر کوههٔ پیل کوس
“'On the second day, at the crowing of the cock, we shall bind the war-drums upon the elephant saddles.'”
#45
سران را به یاری برون آوریم
✦
به جوی اندرون آب و خون آوریم
“'We shall bring forth our chieftains to aid us, and bring water mixed with blood into the streams.'”
#46
چو بدخواه پیغام تو نشنود
✦
بپیچد بدین گفتها نگرود
“Should the enemy refuse your counsel and turn away, unyielding to these words,”
#47
به تنها تن خویش از او رزم خواه
✦
به دیدار دوراز میان سپاه
“Then seek single combat against him yourself, far removed from the sight of the two armies.”
#48
پسر آفرین کرد و آمد برون
✦
پدر دیده پر آب و دل پر ز خون
“The son offered blessings and departed, leaving his father with tearful eyes and a heart bleeding grief.”
#49
گزین کرد از موبدان چار مرد
✦
چشیده بسی از جهان گرم و سرد
“He selected four wise priests who had experienced much of the world's hot and cold turns,”
#50
وز آن نامداران لشکر هزار
✦
خردمند و شایستهٔ کارزار
“Along with a thousand renowned warriors from the army, prudent and seasoned in battle.”
#51
به ره چون طلایه بدیدش ز دور
✦
درفش و سنان سواران تور
“When the Iranian vanguard sighted from afar the banner and spearheads of Turan's horsemen on the road,”
#52
ز ترکان هر آن کس که بد پیشرو
✦
ز ناکاردیده جوانان نو
“The leaders at the forefront of the Turks were untried, young recruits.”
#53
به ره با طلایه بر آویختند
✦
به نام از پی شیده خون ریختند
“They clashed with the vanguard along the path, spilling blood in Shideh's name.”
#54
تنی چند از ایرانیان خسته شد
✦
وز آن روی پیکار پیوسته شد
“A few of the Iranians were wounded, and battle broke out fiercely on that side.”
#55
هم اندر زمان شیده آنجا رسید
✦
نگهبان ایرانیان را بدید
“At that very moment Shideh arrived, beholding the Iranian sentinels.”
#56
دل شیده گشت اندر آن کار تنگ
✦
همی باز خواند آن یلان را ز جنگ
“Shideh's heart grew troubled at this strife, and he called his champions back from combat.”
#57
به ایرانیان گفت نزدیک شاه
✦
سواری فرستید با رسم و راه
“He said to the Iranians, "Dispatch a rider to your king with proper heraldry and ceremony,"”
#58
بگوید که روشن دلی شیده نام
✦
به شاه آوریدست چندی پیام
“"To announce that a bright-hearted warrior named Shideh brings messages to the monarch,"”
#59
از افراسیاب آن سپهدار چین
✦
پدر مادر شاه ایران زمین
“"Sent by Afrasiab, lord of Chin, who is maternal grandfather to the Sovereign of Iran."”
#60
سواری دمان از طلایه برفت
✦
بر شاه ایران خرامید تفت
“A messenger galloped swiftly from the advance guard, hastening to the King of Iran,”
#61
که پیغمبر شاه توران سپاه
✦
گوی بر منش با درفشی سیاه
“Reporting: "An envoy from the King of Turan's host, a noble hero bearing a black banner,”
#62
همی شیده گوید که هستم به نام
✦
کسی بایدم تا گزارم پیام
“"Says his name is Shideh, requesting an emissary to whom he may deliver his charge."”
#63
دل شاه شد زان سخن پر ز شرم
✦
فرو ریخت از دیدگان آب گرم
“The king's heart filled with poignant emotion, and warm tears streamed from his eyes.”
#64
چنین گفت کین شیده خال منست
✦
به بالا و مردی همال منست
“He said, "This Shideh is my uncle, my equal in stature and in bravery."”
#65
نگه کرد گردنکشی زان میان
✦
نبد پیش جز قارن کاویان
“He scanned the noble chieftains before him; none stood in front save Qaran of Kaveh's line.”
#66
بدو گفت رو پیش او شادکام
✦
درودش ده از ما و بشنو پیام
“He said to him, "Go forth joyfully to meet him, greet him from us, and receive his message."”
#67
چو قارن بیامد ز پیش سپاه
✦
بدید آن درفشان درفش سیاه
“When Qaran rode out from before the host, he sighted that resplendent black standard.”
#68
چو آمد بر شیده دادش درود
✦
ز شاه و ز ایرانیان برفزود
“Upon coming before Shideh, he offered greetings, adding blessings from the king and all Iranians.”
#69
جوان نیز بگشاد شیرین زبان
✦
که بیدار دل بود و روشن روان
“The youth, possessing an awakened heart and enlightened spirit, responded with sweet eloquence.”
#70
بگفت آنچه بشنید ز افراسیاب
✦
ز آرام وز بزم و رزم و شتاب
“He recounted all he had heard from Afrasiab—of peace, grand feasts, warfare, and urgency.”
#71
چو بشنید قارن سخنهای نغز
✦
از آن نامور بخرد پاک مغز
“When Qaran heard those subtle words from that renowned, wise, and noble warrior,”
#72
بیامد بر شاه ایران بگفت
✦
که پیغامها با خرد بود جفت
“He returned to the King of Iran and said, "His embassy was matched with genuine wisdom."”
#73
چو بشنید خسرو ز قارن سخن
✦
به یاد آمدش گفتهای کهن
“As Khosrow heard Qaran's report, ancient words and past memories rushed back to his mind.”
#74
بخندید خسرو ز کار نیا
✦
از آن جستن چاره و کیمیا
“Khosrow smiled at his grandfather's tricks, at his quest for alchemy and evasive schemes.”
#75
از آن پس چنین گفت کافراسیاب
✦
پشیمان شدست از گذشتن ز آب
“Then he spoke: "Afrasiab has come to rue crossing the river barrier.”
#76
ورا چشم بی آب و لب پر سخن
✦
مرا دل پر از دردهای کهن
“"His eyes are dry of tears while his lips overflow with words, whereas my heart is full of ancient pain.”
#77
بکوشد که تا دل بپیچاندم
✦
به بیشی لشکر بترساندم
“"He strives to sway my resolve and cow me with the vast magnitude of his host.”
#78
بدان گه که گردنده چرخ بلند
✦
نگردد ببایست روز گزند
“"Yet when the high revolving heavens turn, the fated day of ruin cannot be turned away.”
#79
کنون چارهٔ ما جز این نیست روی
✦
که من دل پر از کین شوم پیش اوی
“"Now no remedy remains for us but that I go before him with a heart brimming with vengeance,”
#80
بگردم به آورد با او به جنگ
✦
به هنگام کوشش نسازم درنگ
“"To face him in combat on the battlefield, making no delay when the moment of effort comes."”
#81
همه بخردان و ردان سپاه
✦
به آواز گفتند کاین نیست راه
“All the wise elders and commanders of the host declared in unison: 'This is not the proper path!'”
#82
جهاندیده پردانش افراسیاب
✦
جز از چاره جستن نبیند به خواب
“World-seasoned and sagacious Afrasiab dreams of nothing save seeking deceitful strategems.”
#83
نداند جز از تنبل و جادویی
✦
فریب و بداندیشی و بدخویی
“He knows nought but trickery, sorcery, deception, malevolence, and ill temper.”
#84
ز لشکر کنون شیده را برگزید
✦
که این دید بند بدی را کلید
“From his host he hath now chosen Shideh, deeming him the key to unlock this snare of evil.”
#85
همی خواهد از شاه ایران نبرد
✦
بدان تا کند روز ما را به درد
“He seeks single combat with Iran's King, so that he may turn our bright day into sorrow.”
#86
تو بر تیزی او دلیری مکن
✦
از ایران وز تاج سیری مکن
“Do not match his fiery rashness with thy valor; turn not weary of Iran and thy royal crown.”
#87
وگر شیده از شاه جوید نبرد
✦
به آورد گستاخ با او مگرد
“And if Shideh seeks single battle with the King, step not brazenly into the arena against him.”
#88
به دست تو گر شیده گردد تباه
✦
یکی نامور کم شود زان سپاه
“Should Shideh perish by thy hand, merely one renowned warrior is lost from their army;”
#89
وگر دور از ایدر تو گردی هلاک
✦
ز ایران برآید یکی تیره خاک
“But if, far be it, thou art slain here, dark dust shall rise over all the land of Iran.”
#90
یکی زنده از ما نماند به جای
✦
نه شهر و بر و بوم ایران به پای
“Not one of us shall remain alive, nor shall any city or land of Iran endure.”
#91
کسی نیست ما را ز تخم کیان
✦
که کین را ببندد کمر بر میان
“There will be no one left of Kayanid lineage to gird his loins for vengeance.”
#92
نیای تو پیری جهاندیده است
✦
به توران و چین در پسندیده است
“Thy grandsire is an aged, world-seasoned king, held in high honor across Turan and Chin.”
#93
همی پوزش آرد بدین بد که کرد
✦
ز بیچارگی جست خواهد نبرد
“He offers apologies for the evil he wrought, seeking fight only out of sheer desperation.”
#94
همی گوید اسبان و گنج درم
✦
که بنهاد تور از پی زادشم
“He pledges horses and treasures of coin which Tur set aside since Zadasham's days,”
#95
همان تخت شاهی و تاج سران
✦
کمرهای زرین و گرز گران
“As well as the royal throne, crowns of chieftains, golden girdles, and heavy maces.”
#96
سپارد به گنج تو از گنج خویش
✦
همی باز خرد بدین رنج خویش
“He will surrender his treasuries to thy treasury, redeeming himself from this dire peril.”
#97
هر آن شهر کز مرز ایران نهی
✦
همی کرد خواهد ز ترکان تهی
“Whatever city thou demandest from Iran's border, he will empty entirely of Turks.”
#98
به ایران خرامیم پیروز و شاد
✦
ز کار گذشته نگیریم یاد
“Let us return to Iran victorious and joyful, recalling no longer the sorrows of the past.”
#99
بر این گفته بودند پیر و جوان
✦
جز از نامور رستم پهلوان
“Upon this, both young and old agreed, save for the famed paladin, Rustam;”
#100
که رستم همی ز آشتی سر بگاشت
✦
ز درد سیاوش به دل کینه داشت
“For Rustam turned his face away from peace, holding the bitter vengeance for Siyavash in his heart.”
#101
همی لب به دندان بخایید شاه
✦
همی کرد خیره بدیشان نگاه
“The King bit his lip in anger and sorrow, gazing upon his lords with astonishment.”
#102
وز آن پس چنین گفت کاین نیست راه
✦
به ایران خرامیم ز این رزمگاه
“Then spoke he thus: 'This is no fitting path, that we should march to Iran away from this battlefield!”
#103
کجا آن همه رسم و سوگند ما
✦
همان بدره و گفته و پند ما
“Where have gone all our customs and solemn vows, our treasure sacks, promises, and counsels?”
#104
چو بر تخت بر زنده افراسیاب
✦
بماند جهان گردد از وی خراب
“If Afrasiab remains alive upon his throne, the world shall be ruined by his hands.”
#105
به کاووس یکسر چه پوزش بریم
✦
بدین دیدگان چون بدو بنگریم
“How could we offer an excuse to Kavus? With what eyes could we look upon him?”
#106
شنیدی که بر ایرج نیکبخت
✦
چه آمد به تور از پی تاج و تخت
“Have ye heard what befell blessed Iraj at Tur's hands, all for the sake of crown and throne?”
#107
سیاووش را نیز بر بیگناه
✦
بکشت از پی گنج و تخت و کلاه
“And innocent Siyavash he also slew, driven by greed for wealth, crown, and throne.”
#108
فریبنده ترکی از آن انجمن
✦
بیامد خرامان به نزدیک من
“A deceitful Turk from that assembly came strutting proudly before me,”
#109
گر از من همی جست خواهد نبرد
✦
شما را چرا شد چنین روی زرد
“If it is I he wishes to challenge, why have your faces turned so pale with fear?”
#110
همی از شما این شگفت آیدم
✦
همان کین پیشین بیفزایدم
“I marvel greatly at you all, and this only fans the flame of my ancient vengeance.”
#111
گمانی نبردم که ایرانیان
✦
گشایند جاوید ز این کین میان
“Never did I imagine that Iranians would forever loosen their loins from seeking vengeance,”
#112
کسی را ندیدم ز ایران سپاه
✦
که افگنده بود اندر این رزمگاه
“Nor did I see anyone among Iran's army who had been felled on this battlefield,”
#113
که از جنگ ایشان گرفتی شتاب
✦
به گفت فریبنده افراسیاب
“Such that ye should flee in fear from war, seduced by deceptive Afrasiab's words!'”
#114
چو ایرانیان این سخنها ز شاه
✦
شنیدند و پیچان شدند از گناه
“When the Iranians heard these words from the King, they trembled in shame for their wrongdoing.”
#115
گرفتند پوزش که ما بنده‌ایم
✦
هم از مهربانی سرافگنده‌ایم
“They offered apologies, saying: 'We are thy servants, bowing our heads out of love and loyalty.'”
#116
نخواهد شهنشاه جز نام نیک
✦
وگر کارها را سرانجام نیک
“The King of kings desires nothing save a noble name, and a righteous end to every enterprise.”
#117
ستوده جهاندار برتر منش
✦
نخواهد که بر ما بود سرزنش
“The praised and high-minded ruler of the world wishes no blame to fall upon our heads.”
#118
که گویند از ایران سواری نبود
✦
که یارست با شیده رزم آزمود
“Lest men say that no warrior from Iran possessed the fortitude to test his prowess against Shideh,”
#119
که آمد سواری به دشت نبرد
✦
جز از شاهشان این دلیری نکرد
“And that when a knight stepped onto the battle plain, none save their king dared display such valor!”
#120
نخواهد مگر خسرو موبدان
✦
که بر ما بود ننگ تا جاودان
“Surely the sovereign of wise priests does not wish eternal disgrace to remain upon us?”
#121
بدیشان چنین پاسخ آورد شاه
✦
که ای موبدان نماینده راه
“To them the King rendered this reply: 'O noble priests who guide the righteous path!”
#122
بدانید کاین شیده روز نبرد
✦
پدر را ندارد به هامون به مرد
“Know ye that Shideh, on the day of battle, counts not even his own father a match upon the plain.”
#123
سلیحش پدر کرده از جادویی
✦
ز کژی و بی راهی و بدخویی
“His father forged his warded armor through sorcery, born of deceit, evil paths, and malice.”
#124
نباشد سلیح شما کارگر
✦
بدان جوشن و خود پولادبر
“Your weaponry will prove powerless against that steel-sundering coat of mail and helm.”
#125
همان اسبش از باد دارد نژاد
✦
به دل همچو شیر و به رفتن چو باد
“Likewise, his steed traces its lineage to the gale—lion-hearted in courage, swift as the wind in motion.”
#126
کسی را که یزدان ندادست فر
✦
نباشدش با چنگ او پای و پر
“Whosoever is denied divine glory by God shall have no strength or standing against his grasp.”
#127
همان با شما او نیاید به جنگ
✦
ز فر و نژاد خود آیدش ننگ
“Furthermore, he will not stoop to fight with you, holding combat with lesser men a stain upon his lineage.”
#128
نبیره فریدون و پور قباد
✦
دو جنگی بود یک‌دل و یک نهاد
“The scion of Fereydoun and the son of Qobad must meet—two champion warriors of identical resolve and blood!'”
#129
بسوزم بر او تیره جان پدرش
✦
چو کاووس را سوخت او بر پسرش
“'I shall scorch the dark soul of his father over his loss, even as he burned the heart of Kavus over his son!'”
#130
دلیران و شیران ایران زمین
✦
همه شاه را خواندند آفرین
“The brave champions and lions of the land of Iran all showered praise upon the King.”