🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

❖
130 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش
افراسیاب که خود را در تنگنای نبردی بس هولناک با سپاه ایران می‌دید، فرزند دلاور خود شیده را فراخواند تا پیامی آکنده از فریب و تدبیر نزد کیخسرو برد. او به شیده فرمان داد تا پیام دهد که جنگ میان نیا و نبیره دوری از آیین ایزدی است و خون سیاوش را سرنوشت و گردش روزگار ریخت، نه خواست او. افراسیاب چهار راه پیش پای شاه ایران نهاد: نخست آنکه از خون سیاوش بگذرد و در برابر، تمام گنجینه نیاکان، تاج و تخت و سرزمین‌های ایران را پس بگیرد؛ دوم آنکه دو پادشاه خود در میدان نبرد تن‌به‌تن رزم کنند؛ سوم آنکه کیخسرو با شاهزاده‌ای جوان و دلاور چون پشنگ یا شیده پنجه در پنجه افکند؛ و چهارم آنکه در سپیده‌دم فردا، دو لشکر گران صف آراسته و دریا را از خون گل‌گون سازند.

شیده با درفش سیاه خویش شتابان روانه شد و پس از درگیری کوتاهی میان همراهانش و طلایه‌داران سپاه ایران، پیام خویش را داد. قارن کاویان از سوی کیخسرو به استقبال او رفت و پیام را دریافت کرده، نزد شاه ایران بازآمد. کیخسرو چون سخنان نیا را شنید، خنده‌ای تلخ بر لب آورد و فریبکاری او را آشکار ساخت. با این حال، بزرگان و موبدان ایران چون از رنج جنگ خسته بودند، به کیخسرو پیشنهاد کردند که پیشنهاد صلح، گنج و زمین را بپذیرد و جان خویش را در نبرد به خطر نیندازد. تنها رستم جهان‌پهلوان بود که خاموش نشست و از اندیشه آشتی با کشنده سیاوش، خشم بر دل داشت.

کیخسرو با شنیدن سخنان عافیت‌طلبانه سپاهیان، برآشفت و بیدادهای گذشته تورانیان را یادآور شد؛ شهادت مظلومانه ایرج، سر بریدن سیاوش پاک‌دامن و پیمان‌شکنی‌های مداوم افراسیاب. او ایرانیان را پند داد و آشکار ساخت که شیده اگرچه زرهی جادویی و اسبی بادپا دارد، اما بدون فرّه ایزدی در برابر تیغ دادخواهی تاب نخواهد آورد. ایرانیان از شرم سر فرود آوردند و پوزش خواستند. کیخسرو عزم خویش را جزم کرد تا خود به میدان نبرد شتافته و پاسخ فریب افراسیاب و دلاوری شیده را با شمشیر کین‌خواهی بدهد.
#1
بدو گفت شاه ای سرفراز مرد
✦
نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد
#2
از ایدر برو تا میان سپاه
✦
از ایشان یکی مرد دانا بخواه
#3
به کیخسرو از من پیامی رسان
✦
که گیتی جز این دارد آیین و سان
#4
نبیره که رزم آورد با نیا
✦
دلش بر بدی باشد و کیمیا
#5
چنین بود رای جهان آفرین
✦
که گردد جهان پر ز پرخاش و کین
#6
سیاوش نه بر بیگنه کشته شد
✦
شد از روزگاران سرش گشته شد
#7
گنه گر مرا بود پیران چه کرد
✦
چو رویین و لهاک و فرشیدورد
#8
که بر پشت زینشان ببایست بست
✦
پر از خون به کردار پیلان مست
#9
گر ایدونک گویم که تو بدتنی
✦
بد اندیش وز تخم آهرمنی
#10
به گوهر نگه کن به تخمه منم
✦
نکوهش همی خویشتن را کنم
#11
تو این کین به گودرز و کاووس مان
✦
که پیش من آرند لشکر دمان
#12
نه زان گفتم این کز تو ترسان شدم
✦
وگر پیر گشتم دگر سان شدم
#13
همه ریگ و دریا مرا لشکرند
✦
همه نره شیرند و کنداورند
#14
هر آنگه که فرمان دهم کوه گنگ
✦
چو دریا کنند ای پسر روز جنگ
#15
ولیکن همی ترسم از کردگار
✦
ز خون ریختن وز بد روزگار
#16
که چندین سر نامور بی‌گناه
✦
جدا گردد از تن بدین رزمگاه
#17
گر از پیش من بر نگردی ز جنگ
✦
نگردی همانا که آیدت ننگ
#18
چو با من به سوگند پیمان کنی
✦
بکوشی که پیمان من نشکنی
#19
بدین کار باشم ترا رهنمای
✦
که گنج و سپاهت بماند به جای
#20
چو کار سیاوش فرامش کنی
✦
نیارا به توران به رامش کنی
#21
برادر بود جهن و جنگی پشنگ
✦
که در جنگ دریا کند کوه سنگ
#22
هر آن بوم و بر کآن ز ایران نهی
✦
به فرمان کنم آن ز ترکان تهی
#23
ز گنج نیاکان ما هرچه هست
✦
ز دینار وز تاج و تخت و نشست
#24
ز اسب و سلیح و ز بیش و ز کم
✦
که میراث ماند از نیا زادشم
#25
ز گنج بزرگان و تخت و کلاه
✦
ز چیزی که باید ز بهر سپاه
#26
فرستم همه همچنین پیش تو
✦
پسر پهلوان و پدر خویش تو
#27
دو لشکر برآساید از رنج رزم
✦
همه روز ما بازگردد به بزم
#28
ور ایدون که جان ترا اهرمن
✦
بپیچد همی تا بپوشی کفن
#29
جز از رزم و خون کردنت رای نیست
✦
به مغز تو پند مرا جای نیست
#30
تو از لشکر خویش بیرون خرام
✦
مگر خود برآیدت از این کار کام
#31
بگردیم هر دو به آوردگاه
✦
بر آساید از جنگ چندین سپاه
#32
چو من کشته آیم جهان پیش تست
✦
سپه بندگان و پسر خویش تست
#33
و گر تو شوی کشته بر دست من
✦
کسی را نیازارم از انجمن
#34
سپاه تو در زینهار منند
✦
همه مهترانند و یار منند
#35
وگر زان که با من نیایی به جنگ
✦
نتابی تو با کار دیده نهنگ
#36
کمر بسته پیش تو آید پشنگ
✦
چو جنگ آوری او نسازد درنگ
#37
پدر پیر شد پایمردش جوان
✦
جوانی خردمند و روشن‌روان
#38
به آوردگه با تو جنگ آورد
✦
دلیرست و جنگ پلنگ آورد
#39
ببینیم تا بر که گردد سپهر
✦
که را بر نهد بر سر از تاج مهر
#40
ور ایدون که با او نجویی نبرد
✦
دگرگونه خواهی همی کار کرد
#41
بمان تا بیاساید امشب سپاه
✦
چو بر سر نهد کوه زرین کلاه
#42
ز لشکر گزینیم جنگاوران
✦
سرافراز با گرزهای گران
#43
زمین را ز خون رود دریا کنیم
✦
ز بالای بدخواه پهنا کنیم
#44
دوم روز هنگام بانگ خروس
✦
ببندیم بر کوههٔ پیل کوس
#45
سران را به یاری برون آوریم
✦
به جوی اندرون آب و خون آوریم
#46
چو بدخواه پیغام تو نشنود
✦
بپیچد بدین گفتها نگرود
#47
به تنها تن خویش از او رزم خواه
✦
به دیدار دوراز میان سپاه
#48
پسر آفرین کرد و آمد برون
✦
پدر دیده پر آب و دل پر ز خون
#49
گزین کرد از موبدان چار مرد
✦
چشیده بسی از جهان گرم و سرد
#50
وز آن نامداران لشکر هزار
✦
خردمند و شایستهٔ کارزار
#51
به ره چون طلایه بدیدش ز دور
✦
درفش و سنان سواران تور
#52
ز ترکان هر آن کس که بد پیشرو
✦
ز ناکاردیده جوانان نو
#53
به ره با طلایه بر آویختند
✦
به نام از پی شیده خون ریختند
#54
تنی چند از ایرانیان خسته شد
✦
وز آن روی پیکار پیوسته شد
#55
هم اندر زمان شیده آنجا رسید
✦
نگهبان ایرانیان را بدید
#56
دل شیده گشت اندر آن کار تنگ
✦
همی باز خواند آن یلان را ز جنگ
#57
به ایرانیان گفت نزدیک شاه
✦
سواری فرستید با رسم و راه
#58
بگوید که روشن دلی شیده نام
✦
به شاه آوریدست چندی پیام
#59
از افراسیاب آن سپهدار چین
✦
پدر مادر شاه ایران زمین
#60
سواری دمان از طلایه برفت
✦
بر شاه ایران خرامید تفت
#61
که پیغمبر شاه توران سپاه
✦
گوی بر منش با درفشی سیاه
#62
همی شیده گوید که هستم به نام
✦
کسی بایدم تا گزارم پیام
#63
دل شاه شد زان سخن پر ز شرم
✦
فرو ریخت از دیدگان آب گرم
#64
چنین گفت کین شیده خال منست
✦
به بالا و مردی همال منست
#65
نگه کرد گردنکشی زان میان
✦
نبد پیش جز قارن کاویان
#66
بدو گفت رو پیش او شادکام
✦
درودش ده از ما و بشنو پیام
#67
چو قارن بیامد ز پیش سپاه
✦
بدید آن درفشان درفش سیاه
#68
چو آمد بر شیده دادش درود
✦
ز شاه و ز ایرانیان برفزود
#69
جوان نیز بگشاد شیرین زبان
✦
که بیدار دل بود و روشن روان
#70
بگفت آنچه بشنید ز افراسیاب
✦
ز آرام وز بزم و رزم و شتاب
#71
چو بشنید قارن سخنهای نغز
✦
از آن نامور بخرد پاک مغز
#72
بیامد بر شاه ایران بگفت
✦
که پیغامها با خرد بود جفت
#73
چو بشنید خسرو ز قارن سخن
✦
به یاد آمدش گفتهای کهن
#74
بخندید خسرو ز کار نیا
✦
از آن جستن چاره و کیمیا
#75
از آن پس چنین گفت کافراسیاب
✦
پشیمان شدست از گذشتن ز آب
#76
ورا چشم بی آب و لب پر سخن
✦
مرا دل پر از دردهای کهن
#77
بکوشد که تا دل بپیچاندم
✦
به بیشی لشکر بترساندم
#78
بدان گه که گردنده چرخ بلند
✦
نگردد ببایست روز گزند
#79
کنون چارهٔ ما جز این نیست روی
✦
که من دل پر از کین شوم پیش اوی
#80
بگردم به آورد با او به جنگ
✦
به هنگام کوشش نسازم درنگ
#81
همه بخردان و ردان سپاه
✦
به آواز گفتند کاین نیست راه
#82
جهاندیده پردانش افراسیاب
✦
جز از چاره جستن نبیند به خواب
#83
نداند جز از تنبل و جادویی
✦
فریب و بداندیشی و بدخویی
#84
ز لشکر کنون شیده را برگزید
✦
که این دید بند بدی را کلید
#85
همی خواهد از شاه ایران نبرد
✦
بدان تا کند روز ما را به درد
#86
تو بر تیزی او دلیری مکن
✦
از ایران وز تاج سیری مکن
#87
وگر شیده از شاه جوید نبرد
✦
به آورد گستاخ با او مگرد
#88
به  دست تو گر شیده گردد تباه
✦
یکی نامور کم شود زان سپاه
#89
وگر دور از ایدر تو گردی هلاک
✦
ز ایران برآید یکی تیره خاک
#90
یکی زنده از ما نماند به جای
✦
نه شهر و بر و بوم ایران به پای
#91
کسی نیست ما را ز تخم کیان
✦
که کین را ببندد کمر بر میان
#92
نیای تو پیری جهاندیده است
✦
به توران و چین در پسندیده است
#93
همی پوزش آرد بدین بد که کرد
✦
ز بیچارگی جست خواهد نبرد
#94
همی گوید اسبان و گنج درم
✦
که بنهاد تور از پی زادشم
#95
همان تخت شاهی و تاج سران
✦
کمرهای زرین و گرز گران
#96
سپارد به گنج تو از گنج خویش
✦
همی باز خرد بدین رنج خویش
#97
هر آن شهر کز مرز ایران نهی
✦
همی کرد خواهد ز ترکان تهی
#98
به ایران خرامیم پیروز و شاد
✦
ز کار گذشته نگیریم یاد
#99
بر این گفته بودند پیر و جوان
✦
جز از نامور رستم پهلوان
#100
که رستم همی ز آشتی سر بگاشت
✦
ز درد سیاوش به دل کینه داشت
#101
همی لب به دندان بخایید شاه
✦
همی کرد خیره بدیشان نگاه
#102
وز آن پس چنین گفت کاین نیست راه
✦
به ایران خرامیم ز این رزمگاه
#103
کجا آن همه رسم و سوگند ما
✦
همان بدره و گفته و پند ما
#104
چو بر تخت بر زنده افراسیاب
✦
بماند جهان گردد از وی خراب
#105
به کاووس یکسر چه پوزش بریم
✦
بدین دیدگان چون بدو بنگریم
#106
شنیدی که بر ایرج نیکبخت
✦
چه آمد به تور از پی تاج و تخت
#107
سیاووش را نیز بر بیگناه
✦
بکشت از پی گنج و تخت و کلاه
#108
فریبنده ترکی از آن انجمن
✦
بیامد خرامان به نزدیک من
#109
گر از من همی جست خواهد نبرد
✦
شما را چرا شد چنین روی زرد
#110
همی از شما این شگفت آیدم
✦
همان کین پیشین بیفزایدم
#111
گمانی نبردم که ایرانیان
✦
گشایند جاوید ز این کین میان
#112
کسی را ندیدم ز ایران سپاه
✦
که افگنده بود اندر این رزمگاه
#113
که از جنگ ایشان گرفتی شتاب
✦
به گفت فریبنده افراسیاب
#114
چو ایرانیان این سخنها ز شاه
✦
شنیدند و پیچان شدند از گناه
#115
گرفتند پوزش که ما بنده‌ایم
✦
هم از مهربانی سرافگنده‌ایم
#116
نخواهد شهنشاه جز نام نیک
✦
وگر کارها را سرانجام نیک
#117
ستوده جهاندار برتر منش
✦
نخواهد که بر ما بود سرزنش
#118
که گویند از ایران سواری نبود
✦
که یارست با شیده رزم آزمود
#119
که آمد سواری به دشت نبرد
✦
جز از شاهشان این دلیری نکرد
#120
نخواهد مگر خسرو موبدان
✦
که بر ما بود ننگ تا جاودان
#121
بدیشان چنین پاسخ آورد شاه
✦
که ای موبدان نماینده راه
#122
بدانید کاین شیده روز نبرد
✦
پدر را ندارد به هامون به مرد
#123
سلیحش پدر کرده از جادویی
✦
ز کژی و بی راهی و بدخویی
#124
نباشد سلیح شما کارگر
✦
بدان جوشن و خود پولادبر
#125
همان اسبش از باد دارد نژاد
✦
به دل همچو شیر و به رفتن چو باد
#126
کسی را که یزدان ندادست فر
✦
نباشدش با چنگ او پای و پر
#127
همان با شما او نیاید به جنگ
✦
ز فر و نژاد خود آیدش ننگ
#128
نبیره فریدون و پور قباد
✦
دو جنگی بود یک‌دل و یک نهاد
#129
بسوزم بر او تیره جان پدرش
✦
چو کاووس را سوخت او بر پسرش
#130
دلیران و شیران ایران زمین
✦
همه شاه را خواندند آفرین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: