🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب

❖
95 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱ - اندر ستایش سلطان محمود
آفرین و ستایش نثار پروردگار جهان باد و درود بر آن شهریار والاپیوند که تاج و تخت و نگین پادشاهی به وجود او فخر می‌فرمایند؛ شهریاری که خزانه گران‌سنگش از فراوانی بخشش در خروش است و نام بلندش شوکت بزرگی را در جهان می‌افزاید. سپاهیان بی‌پایانش سراسر گیتی را از دریا تا دریا فرا گرفته‌اند و کل جهان زیر سایه پرفروغ فرّ و کلاه او آسوده است. او خداوند نام‌آوری، دارنده گنج‌های بی‌شمار، و استاد تیغ و خفتان و رزم‌خواهی است؛ در سرتاسر گیتی معدنی نمانده که فرمان جود و سخای او بر آن جاری نشده باشد. در مجلس بزم گنج‌های شایگان می‌افشاند و در میدان رزم دیده‌ای بصیر بر سختی‌ها و رنج‌های نبرد دارد.

شاخ دین و دانش به دست تدبیر او به بار می‌نشیند و اندیشه‌اش همواره پرورنده خرد و پناهنده‌اش ذات پاک یزدان است. چون شمشیر کین برکشد، در جهان رستاخیز برپا کند؛ مال از دشمنان ستاند و بر دوستان ایثار نماید و پروردگار پیروزگر همواره یار و پشتیبان اوست. در پهنه بزم همانند دریایی جوشان از کرم است و در نبردگاه، شیری با چهره تابان چون خورشید. آب و خاک زمین و چشمه آفتاب بر گردون گواهی می‌دهند که گیتی هرگز پادشاهی بدین شکوه در کوشش و بخشش و نام نبرد ندیده است. خشمش ستاره آسمان را به هراس می‌افکند و لشکری چنان گران دارد که باد را میان صفوف آنان راهی نیست؛ هفتصد فیل جنگی پیشاپیش لشکریانش در حرکتند و خدای جهان و جبرئیل امین یاور اویند.

شهریاری چون محمود، که گردن‌کشان جهان را به خاک می‌افکند و با پادشاهی‌اش چرخ گردان آراسته گشته است، با دادگری و خرد جهان را ایمن می‌سازد. در این میان، شاعر کهنسال پس از گذراندن شصت و پنج سال از عمر خویش در رنج و تنگدستی، و تیره شدن مشک سیاه موی به کافور سپیدی، با همت و پشتوانه بزرگان، دفتر راستین شاهنامه را به نام این پادشاه می‌پیوندد تا کاخی بلند از نظم برپای دارد که از باد و باران و مرور زمان هیچ گزندی نبیند و نام و یادش بر تارک روزگار جاودان بماند.
#1
ز یزدان بر آن شاه باد آفرین
✦
که نازد بدو تاج و تخت و نگین
#2
که گنجش ز بخشش بنالد همی
✦
بزرگی ز نامش ببالد همی
#3
ز دریا به دریا سپاه وی است
✦
جهان زیر فر کلاه وی است
#4
خداوند نام و خداوند گنج
✦
خداوند شمشیر و خفتان و رنج
#5
ز گیتی به کان اندرون زر نماند
✦
که منشور جود ورا بر نخواند
#6
به بزم اندرون گنج پیدا کند
✦
چو رزم آیدش رنج بینا کند
#7
به بار آورد شاخ دین و خرد
✦
گمانش به دانش خرد پرورد
#8
به اندیشه از بی گزندان بود
✦
همیشه پناهش به یزدان بود
#9
چو او مرز گیرد به شمشیر تیز
✦
بر انگیزد اندر جهان رستخیز
#10
ز دشمن ستاند ببخشد به دوست
✦
خداوند پیروزگر یار اوست
#11
بدان تیغزن دست گوهرفشان
✦
ز گیتی نجوید همی جز نشان
#12
که در بزم دریاش خواند سپهر
✦
به رزم اندرون شیر خورشید چهر
#13
گواهی دهد بر زمین خاک و آب
✦
همان بر فلک چشمه آفتاب
#14
که چون او ندیدست شاهی به جنگ
✦
نه در بخشش و کوشش و نام و ننگ
#15
اگر مهر با کین برآمیزدی
✦
ستاره ز خشمش بپرهیزدی
#16
تنش زورمندست و چندان سپاه
✦
که اندر میان باد را نیست راه
#17
پس لشکرش هفتصد ژنده پیل
✦
خدای جهان یارش و جبرییل
#18
همی باژ خواهد ز هر مهتری
✦
ز هر نامداری و هر کشوری
#19
اگر باژ ندهند کشور دهند
✦
همان گنج و هم تخت و افسر دهند
#20
که یارد گذشتن ز پیمان اوی
✦
و گر سر کشیدن ز فرمان اوی
#21
که در بزم گیتی بدو روشن است
✦
به رزم اندرون کوه در جوشن است
#22
ابوالقاسم آن شهریار دلیر
✦
کجا گور بستاند از چنگ شیر
#23
جهاندار محمود کاندر نبرد
✦
سر سرکشان اندر آرد به گرد
#24
جهان تا جهان باشد او شاه باد
✦
بلند اخترش افسر ماه باد
#25
که آرایش چرخ گردنده اوست
✦
به بزم اندرون ابر بخشنده اوست
#26
خرد هستش و نیکنامی و داد
✦
جهان بی سر و افسر او مباد
#27
سپاه و دل و گنج و دستور هست
✦
همان رزم و بزم و می و سور هست
#28
یکی فرش گسترده شد در جهان
✦
که هرگز نشانش نگردد نهان
#29
کجا فرش را مسند و مرقد است
✦
نشستنگه نصر بن احمد است
#30
که این گونه آرام شاهی بدوست
✦
خرد در سر نامداران نکوست
#31
نبد خسروان را چنو کدخدای
✦
بپرهیز دین و به رادی و رای
#32
گشاده زبان و دل و پاک دست
✦
پرستندهٔ شاه یزدان پرست
#33
ز دستور فرزانه و دادگر
✦
پراگنده رنج من آمد به بر
#34
بپیوستم این نامهٔ باستان
✦
پسندیده از دفتر راستان
#35
که تا روز پیری مرا بر دهد
✦
بزرگی و دینار و افسر دهد
#36
ندیدم جهاندار بخشنده‌ای
✦
به تخت کیان بر درخشنده‌ای
#37
همی داشتم تا کی آید پدید
✦
جوادی که جودش نخواهد کلید
#38
نگهبان دین و نگهبان تاج
✦
فروزندهٔ افسر و تخت عاج
#39
به رزم دلیران توانا بود
✦
به چون و چرا نیز دانا بود
#40
چنین سال بگذاشتم شست و پنج
✦
به درویشی و زندگانی به رنج
#41
چو پنج از سر سال شستم نشست
✦
من اندر نشیب و سرم سوی پست
#42
رخ لاله گون گشت بر سان کاه
✦
چو کافور شد رنگ مشک سیاه
#43
بدان گه که بد سال پنجاه و هفت
✦
نوانتر شدم چون جوانی برفت
#44
فریدون بیدار دل زنده شد
✦
زمان و زمین پیش او بنده شد
#45
بداد و به بخشش گرفت این جهان
✦
سرش برتر آمد ز شاهنشهان
#46
فروزان شد آثار تاریخ اوی
✦
که جاوید بادا بن و بیخ اوی
#47
از آن پس که گوشم شنید آن خروش
✦
نهادم بر آن تیز آواز گوش
#48
بپیوستم این نامه بر نام اوی
✦
همه مهتری باد فرجام اوی
#49
از آن پس تن جانور خاک راست
✦
روان روان معدن پاک راست
#50
همان نیزه بخشندهٔ دادگر
✦
کز اوی است پیدا به گیتی هنر
#51
که باشد به پیری مرا دستگیر
✦
خداوند شمشیر و تاج و سریر
#52
خداوند هند و خداوند چین
✦
خداوند ایران و توران زمین
#53
خداوند زیبای برترمنش
✦
از او دور پیغاره و سرزنش
#54
بدرد ز آواز او کوه سنگ
✦
به دریا نهنگ و به خشکی پلنگ
#55
چه دینار در پیش بزمش چه خاک
✦
ز بخشش ندارد دلش هیچ باک
#56
جهاندار محمود خورشیدفش
✦
به رزم اندرون شیر شمشیرکش
#57
مرا از جهان بی‌نیازی دهد
✦
میان گوان سرفرازی دهد
#58
که جاوید بادا سر و تخت اوی
✦
به کام دلش گردش بخت اوی
#59
که داند ورا در جهان خود ستود
✦
کسی کش ستاید که یارد شنود
#60
که شاه از گمان و توان برتر است
✦
چو بر تارک مشتری افسر است
#61
یکی بندگی کردم ای شهریار
✦
که ماند ز من در جهان یادگار
#62
بناهای آباد گردد خراب
✦
ز باران وز تابش آفتاب
#63
پی افگندم از نظم کاخی بلند
✦
که از باد و بارانش نآید گزند
#64
بر این نامه بر سالها بگذرد
✦
همی خواند آن کس که دارد خرد
#65
کند آفرین بر جهاندار شاه
✦
که بی او مبیناد کس پیشگاه
#66
مر او را ستاینده کردار اوست
✦
جهان سر به سر زیر آثار اوست
#67
چو مایه ندارم ثنای ورا
✦
نیایش کنم خاک پای ورا
#68
زمانه سراسر بدو زنده باد
✦
خرد تخت او را فروزنده باد
#69
دلش شادمانه چو خرم بهار
✦
همیشه بر این گردش روزگار
#70
از او شادمانه دل انجمن
✦
به هر کار پیروز و چیره سخن
#71
همی تا بگردد فلک چرخ‌وار
✦
بود اندر او مشتری را گذار
#72
شهنشاه ما باد با جاه و ناز
✦
از او دور چشم بد و بی نیاز
#73
کنون ز این سپس نامه باستان
✦
بپیوندم از گفتهٔ راستان
#74
چو پیش آورم گردش روزگار
✦
نباید مرا پند آموزگار
#75
چو پیکار کیخسرو آمد پدید
✦
ز من جادویها بباید شنید
#76
بدین داستان در ببارم همی
✦
به سنگ اندرون لاله کارم همی
#77
کنون خامه‌ای یافتم بیش از آن
✦
که مغز سخن بافتم پیش از آن
#78
ایا آزمون را نهاده دو چشم
✦
گهی شادمانی گهی درد و خشم
#79
شگفت اندر این گنبد لاژورد
✦
بماند چنین دل پر از داغ و درد
#80
چنین بود تا بود دور زمان
✦
به نوی تو اندر شگفتی ممان
#81
یکی را همه بهره شهد است و قند
✦
تن آسانی و ناز و بخت بلند
#82
یکی ز او همه ساله با درد و رنج
✦
شده تنگدل در سرای سپنج
#83
یکی را همه رفتن اندر نهیب
✦
گهی در فراز و گهی در نشیب
#84
چنین پروراند همی روزگار
✦
فزون آمد از رنگ گل رنج خار
#85
هر آنگه که سال اندر آمد به شست
✦
بباید کشیدن ز بیشیت دست
#86
ز هفتاد برنگذرد بس کسی
✦
ز دوران چرخ آزمودم بسی
#87
وگر بگذرد آن همه بتریست
✦
بر آن زندگانی بباید گریست
#88
اگر دام ماهی بدی سال شست
✦
خردمند از او یافتی راه جست
#89
نیابیم بر چرخ گردنده راه
✦
نه بر کار دادار خورشید و ماه
#90
جهاندار اگر چند کوشد به رنج
✦
بتازد به کین و بنازد به گنج
#91
همش رفت باید به دیگر سرای
✦
بماند همه کوشش ایدر به جای
#92
تو از کار کیخسرو اندازه گیر
✦
کهن گشته کار جهان تازه گیر
#93
که کین پدر باز جست از نیا
✦
به شمشیر و هم چاره و کیمیا
#94
نیا را بکشت و خود ایدر نماند
✦
جهان نیز منشور او را نخواند
#95
چنین است رسم سرای سپنج
✦
بدان کوش تا دور مانی ز رنج

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: