#1
وزان جایگه شد بدان انجمن
✦
بجایی که بد سایهٔ پیلتن
“And from that place he went to that assembly, to where the shade of the Elephant-Bodied hero lay.”
#2
فرود آمد و آفرین کرد چند
✦
که زور از تو گیرد سپهر بلند
“He dismounted and uttered many blessings, saying: 'May the high heavens draw strength from thee!'”
#3
مبادا که روز تو گیرد نشیب
✦
مبادا که آید برویت نهیب
“'May thy day never sink into darkness, nor may any terror touch thy face!'”
#4
دل شاه ایران بتو شاد باد
✦
همه کار تو سربسر داد باد
“'May the heart of Iran's King be joyful through thee, and may all thy deeds be rooted in justice!'”
#5
برفتم ز نزد تو ای پهلوان
✦
پیامت بدادم بپیر و جوان
“'O Champion! I went from thy presence and delivered thy message to both young and old.'”
#6
بگفتم هنرهای تو هرچ بود
✦
بگیتی ترا خود که یارد ستود
“'I recounted all thy valiant arts, though who in all the world is worthy to praise thee adequately?'”
#7
هم از آشتی راندم هم ز جنگ
✦
سخن گفتم از هر دری بی‌درنگ
“'I spoke of peace and of war alike; I addressed every subject without hesitation.'”
#8
بفرجام گفتند کین چون کنیم
✦
که از رای او کینه بیرون کنیم
“'At last they said: How can we do this, to wash the vengeance from his heart?'”
#9
توان داد گنج و زر و خواسته
✦
ز ما هر چه او خواهد آراسته
“'We can grant treasure, gold, and goods—whatever he desires, fully arrayed.'”
#10
نشاید گنهکار دادن بدوی
✦
براندیش و این رازها بازجوی
“'Yet it is not fitting to surrender the guilty to him; reflect upon this and ponder these secrets.'”
#11
گنهکار جز خویش افراسیاب
✦
که دانی سخن را مزن در شتاب
“'There is no culprit other than Afrasiab himself; thou who knowest speech, speak not in haste.'”
#12
ز ما هرک خواهد همه مهترند
✦
بزرگند و با تخت و با افسرند
“'Whoever among us he demands are all chieftains, great ones possessing thrones and crowns.'”
#13
سپاهی بیامد بدین سان ز چین
✦
ز سقلاب و ختلان و توران زمین
“'An army hath arrived of such array from China, Sogdiana, Khotlan, and the land of Turan.'”
#14
کجا آشتی خواهد افراسیاب
✦
که چندین سپاه آمد از خشک و آب
“'How should Afrasiab seek peace when such a vast army hath come by land and water?'”
#15
بپاسخ نکوهش بسی یافتم
✦
بدین سان سوی پهلوان تافتم
“'In answer I received much rebuke, and thus I returned toward the champion.'”
#16
وزیشان سپاهی چو دریای آب
✦
گرفتند بر جنگ جستن شتاب
“'And from them a host like an ocean of water hath made haste to seek battle.'”
#17
نبرد تو خواهد همی شاه هند
✦
بتیر و کمان و بهندی پرند
“'The King of Hind desireth to fight thee with arrows, bows, and Indian steel.'”
#18
مرا این درستست کز پیلتن
✦
بفرجام گریان شوند انجمن
“'Yet to me it is certain that because of the Elephant-Bodied, this assembly shall weeping end.'”
#19
چو بشنید رستم برآشفت سخت
✦
بپیران چنین گفت کای شوربخت
“When Rostam heard this, he grew fiercely enraged; he said to Piran: 'O ill-fated wretch!'”
#20
تو با این چنین بند و چندین فریب
✦
کجا پای داری بروز نهیب
“'With such deceit and so many tricks, where canst thou stand on the day of terror?'”
#21
مرا از دروغ تو شاه جهان
✦
بسی یاد کرد آشکار و نهان
“'The King of the World reminded me often, both openly and in secret, of thy falsehoods.'”
#22
وزان پس کجا پیر گودرز گفت
✦
همه بند و نیرنگت اندر نهفت
“'And thereafter, all that old Goudarz said revealed thy secret snares and tricks.'”
#23
بدیدم کنون دانش و رای تو
✦
دروغست یکسر سراپای تو
“'Now I have witnessed thy wisdom and judgment: thou art entirely a lie from top to toe!'”
#24
بغلتی همی خیره در خون خویش
✦
بدست این و زین بدتر آیدت پیش
“'Thou rollest foolishly in thine own blood; this is thy state, and worse shall come upon thee!'”
#25
چنین زندگانی نیارد بها
✦
که باشد سر اندر دم اژدها
“'Such a life hath no value, wherein a man's head rests in the mouth of a dragon.'”
#26
مگر گفتم آن خاک بیداد و شوم
✦
گذاری بیایی به آباد بوم
“'I had hoped thou wouldst leave that unjust, sinister soil and come to a prosperous land,'”
#27
ببینی مگر شاه با داد و مهر
✦
جوان و نوازنده و خوب‌چهر
“'That thou mightest see the King of justice and love—young, nurturing, and of handsome countenance,'”
#28
بدارد ترا چون پدر بی‌گمان
✦
برآرد سرت برتر از آسمان
“'Who would hold thee beyond doubt as a father, raising thy head higher than the skies.'”
#29
ترا پوشش از خود و چرم پلنگ
✦
همی خوشتر آید ز دیبای رنگ
“'Yet armor and leopard-skin seem sweeter to thee than silk of vivid dyes!'”
#30
ندارد کسی با تو این داوری
✦
ز تخم پراکند خود بر خوری
“'None disputeth with thee in this; thou shalt reap the fruit of the seed thou hast sown.'”
#31
بدو گفت پیران که ای نیکبخت
✦
برومند و شاداب و زیبا درخت
“Piran said to him: 'O fortunate hero, fruitful, fresh, and beautiful tree!'”
#32
سخنها که داند جز از تو چنین
✦
که از مهتران بر تو باد آفرین
“'Who else knoweth how to speak such words save thee? May the blessings of the great be upon thee!'”
#33
مرا جان و دل زیر فرمان تست
✦
همیشه روانم گروگان تست
“'My soul and heart are under thy command; my spirit is forever thy hostage.'”
#34
یک امشب زنم رای با خویشتن
✦
بگویم سخن نیز با انجمن
“'Grant me tonight to deliberate with myself, and to speak once more with the assembly.'”
#35
وزانجا بیامد بقلب سیاه
✦
زبان پر دروغ و روان کینه‌خواه
“And from thence he returned to the black center, his tongue laden with lies and his soul with vengeance.”
#36
چو برگشت پیران ز هر دو گروه
✦
زمین شد بکردار جوشنده کوه
“When Piran turned back from both hosts, the earth began to seethe like a boiling mountain.”
#37
چنین گفت رستم بایرانیان
✦
که من جنگ را بسته دارم میان
“Thus spoke Rostam to the Iranians: 'I have girded my waist for war.'”
#38
شما یک بیک سر پر از کین کنید
✦
بروهای جنگی پر از چین کنید
“'Fill your hearts one by one with vengeance, and knit your warrior brows with wrinkles of rage.'”
#39
که امروز رزمی بزرگست پیش
✦
پدید آید اندازهٔ گرگ و میش
“'For today a mighty battle lies ahead; the true measure of wolf and sheep shall be revealed.'”
#40
مرا گفته بود آن ستاره‌شناس
✦
ازین روز بودم دل اندر هراس
“'The astrologer had foretold to me of this day, and my heart was in dread of its coming:'”
#41
که رزمی بود در میان دو کوه
✦
جهانی شوند اندر آن همگروه
“'That a battle would take place between two mountains, wherein a whole world would join in mass.'”
#42
شوند انجمن کاردیده مهان
✦
بدان جنگ بی‌مرد گردد جهان
“'Battle-tested nobles shall gather, and through that combat the world shall be emptied of men.'”
#43
پی کین نهان گردد از روی بوم
✦
شود گُرز پولاد برسان موم
“'In the trace of vengeance the earth's face shall be hidden, and maces of steel shall turn soft as wax.'”
#44
هر آنکس که آید بر ما بجنگ
✦
شما دل مدارید از آن کار تنگ
“'Whosoever cometh against us in battle, let not your hearts be constrained with fear.'”
#45
دو دستش ببندم بخم کمند
✦
اگر یار باشد سپهر بلند
“'I shall bind both his hands in the loop of my lasso, if the high heaven be my ally.'”
#46
شما سربسر یک بیک همگروه
✦
مباشید از آن نامداران ستوه
“Do not, all of you together in this host, grow weary or dismayed of those renowned warriors.”
#47
مرا گر برزم اندر آید زمان
✦
نمیرم ببزم اندرون بی‌گمان
“If my destined time should arrive in battle, I shall surely not die lying in a feast.”
#48
همی نام باید که ماند دراز
✦
نمانی همی کار چندین مساز
“It is an enduring name that must remain; since you yourself will not endure, do not attach your heart so greatly to this worldly toil.”
#49
دل اندر سرای سپنجی مبند
✦
که پر خون شوی چون ببایدت کند
“Bind not your heart to this transitory inn, lest your spirit bleed with grief when you must part from it.”
#50
اگر یار باشد روان با خرد
✦
بنیک و ببد روز را بشمرد
“If wisdom be the companion of the soul, a person properly weighs the days of good and ill.”
#51
خداوند تاج و خداوند گنج
✦
نبندد دل اندر سرای سپنج
“Neither the master of the crown nor the possessor of treasure should attach his heart to this fleeting abode.”
#52
چنین داد پاسخ به رستم سپاه
✦
که فرمان تو برتر از چرخ ماه
“The army thus gave answer to Rostam: 'Your command is exalted far above the sphere of the moon.'”
#53
چنان رزم سازیم با تیغ تیز
✦
که ماند ز ما نام تا رستخیز
“We shall fight so fiercely with sharp swords that our fame will endure until the day of Resurrection.”
#54
ز دو رویه تنگ اندر آمد سپاه
✦
یکی ابر گفتی برآمد سیاه
“From both sides the armies closed in tightly; you would have said a dark cloud had arisen.”
#55
که باران او بود شمشیر و تیر
✦
جهان شد بکردار دریای قیر
“A cloud whose rain was arrows and swords, turning the world into a sea of pitch.”
#56
ز پیکان پولاد و پر عقاب
✦
سیه گشت رخشان رخ آفتاب
“With steel arrowheads and eagle feathers in the sky, the shining face of the sun turned dark.”
#57
سنانهای نیزه بگرد اندرون
✦
ستاره بیالود گفتی بخون
“Amidst the swirling dust, the spearheads gleamed so that you would say the stars were stained with blood.”
#58
چرنگیدن گُرزهٔ گاوچهر
✦
تو گفتی همی سنگ بارد سپهر
“From the clashing sound of bull-headed maces, you would say the heavens were raining stones.”
#59
بخون و بمغز اندرون خار و خاک
✦
شده غرق و برگستوان چاک چاک
“Thorns and soil were soaked in blood and brains, and horse-armor was torn to shreds.”
#60
همه دشت یکسر پر از جوی خون
✦
بهر جای چندی فگنده نگون
“The entire plain became filled with streams of blood, and everywhere warriors lay fallen headlong.”
#61
چو پیلان فگنده بهم میل میل
✦
به رخ چون زریر و به لب همچو نیل
“Fallen like massive elephants mile after mile, their faces turned yellow as saffron and their lips blue as indigo.”
#62
چنین گفت گودرز با پیر سر
✦
که تا من ببستم بمردی کمر
“Thus spoke Goudarz in his old age: 'Ever since I girded my loins in valor,'”
#63
ندیدم که رزمی بود زین نشان
✦
نه هرگز شنیدم ز گردنکشان
“'I have never seen a battle of such fury, nor ever heard of the like from heroic warlords,'”
#64
که از کشته گیتی برین سان بود
✦
یکی خوار و دیگر تن‌آسان بود
“'Where the world should be so strewn with dead, leaving one fallen low in ruin and another resting in cold death.'”